Jazýshy-dramatýrg A.N.Ostrovskıı bul shyǵarmasyn 1856 jyly jazǵan. Al qazaq tiline jazýshy Ǵabdol Slanov aýdardy. Sátsiz aıaqtalǵan Qyrym soǵysynan keıingi reformalar dáýiri bastalǵan ýaqytta avtor qoǵamǵa sheneýnikter obrazyn áshkerelegen «Jyly oryn» komedııasyn usynady. Keıin jańa týyndyny taldap, jazýshy A.Soljenısyn kólemdi ocherk jazdy. Ostrovskıı shyǵarmada qoǵamnyń biteý jarasyna aınalǵan sheneýnikter áleminiń biz oılaǵannan da jabyq, tumandy orta ekenin kórsetedi. Árıne, ol álemniń keıipkerleri – paraqorlar men urylar, qyzmet, ataq-mansap úshin bárine kóngish jandar. Sondaı-aq ol álemge barǵandardyń eki-aq joly boldy: biri – bárine únsiz bas shulǵyp, eshkimge qarsy sóılemeý hám ýaqyt óte kele óziń de ádiletsiz paıdakúnemge aınalý, ekinshisi – qyzmetti tastap, qara jumyspen kún kórý. Iá, kez kelgen adamǵa (ásirese, otbasyly bolsa) bul ońaı tańdaý emes. Al Ostrovskıı keıipkerleri bul jolda qandaı sheshim shyǵardy? Máselen, bilimdi, erkin oıly Jadov sheneýnikter ómirine kire almady, sanaly túrde bas tartty. Belogýbov bolsa, aldaǵy otbasylyq ómiriniń tynyshtyǵy men baqytyn oılap, árqashan qyzmette ósýge talpyndy hám ol eńbegi aqtaldy.
XIX ǵasyr týyndysyndaǵy kúrmeýli máseleler men kózqarastar búgingi tańda, ásirese qazaq qoǵamynda da ózekti. Shyndyq pen ádildik úshin kúresken jas býynnyń janaıqaıy men bılik basyndaǵylardyń ózara oıyny sýretteletin shyǵarma kóptegen adamdyq, azamattyq oılardy qozǵaıdy. Aǵasynan qyzmet surap barǵan Jadovtyń basynan ótken qıyndyqtar, aınalasyndaǵy adamdardyń kórseqyzarlyǵymen aqshanyń jolynda ar-ojdanyn jalańashtaıtyny qaı qoǵamnyń bolmasyn tamyr soǵysyn dál beretindeı.
Qyzmettegi jyly ornynan aıyrylǵysy kelmeıtin avtor keıipkerleri: «Bılikke jetý úshin bilimniń qajeti joq, eń bastysy jaqsy tireýiń men tanysyń bolsa bolǵany», dep sanaıdy. Bári toqshylyq úshin, bári abyroı úshin, bári maqtan úshin...
Máselen, Vyshnevskııdiń tek sulýlyǵyna bola úılengen áıeliniń jan-dúnıesin tolǵandyrǵan ne? Jaqsy ómir súrýi úshin armandarymen qoshtasyp, aǵasynan qyzmet suraýǵa qaıta barǵan Jadov nege kýá boldy? Shyndyq, ádildik syndy qundylyqtar Jadovtyń jaqsy turmys keshýine kómektese me?
О́mir men qoǵam talqysyndaǵy osynaý ózekti máselelerdi spektaklde úlken shen men baılyqqa jetken azamattyq general Vyshnevskııden bastap, Iýsov, Belogýbov, Jadov sekildi túrli dárejedegi keıipkerler kóteredi. Olar kórermenge adamzattyń bolmys-bitimi, áleýmet pen qoǵam shyndyǵyn arqaý etken toǵyshar ómirdi áshkerelep, bıýrokratııalyq ortadaǵy paraqorlyq pen ozbyrlyqtyń túp-tamyryn ashyp, kemshilikterdiń barlyǵy jeke adamdardyń azǵyndyǵynyń saldary ekenin túsindiredi.
Aıta keteıik, áleýmettik komedııanyń qoıýshy-rejısseri jáne ssenografy Mekan Djýmabaev, rejısserdiń kómekshisi Gúldana Ábdisadyq, kıim sýretshisi Ińkár Karımova, dybys rejısseri Sabına Ilıasova, redaktorlary – E.Sapabekov, A.Mahanbet. Al basty róldegi Vasılıı Nıkolaevıch Jadovtyń obrazyn − Bıbol Baıǵaraev, Asylhan Tólepov, Almaz Abdenovter somdasa, Arıstarh Vladımırovıch Vyshnevskııdi − Qazbek Esqara, Abzal Arapov, Anna Pavlovna Vyshnevskaıany − Inabat Rızabekova, Albına Hamıdýllına. Akım Akımovıch Iýsovty − Orazaly Igilik, Aqedil Imanǵalı, Polınany − Nuraı Rysbekova, Arelana Amangeldıeva, Iýlınkany − Gúldana Ábdisadyq, Sabıra Súgirova, Felısata Gerasımovna Kýkýshkınany − Alfııa Haızýllıeva, Dana Qabylova, Anısım Panfılovıch Belogýbovty – Alıhan Álisher, Azamat Bolatov, Dosýjevti − Mýhamedsaıd Baǵasharov, Salamat Muqashev, Vasılııdi − Dıdar Tólegenov somdady. Rejısserdiń aıtýynsha, qoıylymdy daıyndaýǵa eki aı ýaqyt ketken.
Teatr dırektory Ashat Maemırov spektakldiń búgingi zamanǵa laıyqtalyp qoıylǵanyn atap ótti. «A.N.Ostrovskııdiń «Jyly oryn» áleýmettik komedııasy qazaq sahnasy keńistiginde birinshi ret sahnalanǵaly tur. Bul qoıylym osydan 180-200 jyl burynǵy kezeńdi kóz aldymyzǵa ákelse de, rejısserlik, ssenografııalyq sheshimmen akterlerdiń oıyndary arqyly HHI ǵasyrdaǵy jaǵdaıdy beıneleýge tyrystyq. Árıne, kóterilip otyrǵan ózekti máseleler – óte ashy máseleler. Sebebi, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jaqynda ǵana jarııalaǵan Joldaýynda kórsetilgen «Jańa Qazaqstannyń» jańarý men jańǵyrý joly, bolmys-bitimi, kelbeti qandaı bolmaq?! Sondyqtan osy suraqtarǵa jaýap izdep qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi kórsetetin qoıylym dep bilemin», deıdi teatr dırektory.
Vyshnevskıı rólindegi Qazbek Esqara adamǵa aınalasyndaǵy ortanyń pikiri áser etpeı qoımaıtynyn aıtady. Ony qoıylymdaǵy keıipkerler taǵdyry dáleldep otyr.
«Men qoıylymda bas keıipkerlerdiń biri – ádildikti urandatqan Jadovqa qarama-qaıshy óziniń nemere aǵasy Vyshnevskııdiń obrazyn somdadym. Munda eki urpaq – aǵa býyn men jas býynnyń arasyndaǵy qaqtyǵys sýretteledi. Iаǵnı olardyń árqaısynyń ómirindegi otbasylyq, qyzmettik qıyndyqtar túptiń-túbinde óz tańdaýlarynan bolǵany dáleldenedi. Oǵan qosa qandaı kózqarasta bolsa da, meıli qanshalyqty bilimdi bolsa da turmystyq ahýal, qoǵamnyń kózqarasy belgili bir deńgeıde adamǵa áser etedi eken. Onyń tiri mysaly – Jadov. Aǵasynan qyzmet suramady, óz betinshe birneshe jerde eńbek etti. Sonda da otbasylyq jaǵdaıy jaqsarǵan joq. Otbasylyq kıkiljińnen sharshaǵan, jeńilgen Jadov eń sońynda álgi aǵasyna paıdaly oryn surap barady. Ádilet pen bilimsiz qoǵam izgilenbeıdi degen Jadov ári qaraı kúresýden bas tartady. Alaıda kórermen kýá bolǵandaı ol kezde tym kesh bolady. Iаǵnı avtordyń sheshimi boıynsha sheneýnikter álemine ádildik ornaıdy», deıdi akter.
* * *
Qaǵaz... Kádimgi aq qaǵaz. Spektakldegi kórermenniń nazaryna asa ilige qoımaıtyn bir detal – osy qaǵaz. Vyshnevskııdiń qol astyndaǵy «jas» sheneýnikter ýaqyt óte kele tolysyp, «qarnyn sıpar sheneýnik» dárejesine jetedi. Qoıylymnyń sharyqtaý sheginde olar sahnada ishterine toltyrylǵan qaǵaz qıqymdaryn shyǵaryp, shasha bastaıdy. Taý bolyp úıilgen ol qaǵazdar basqa sıýjetterde de qoldanylady. Bul neni bildiredi? Qaǵazbastylyq. Sonaý alys zamandardan beri jappaı elektrondy formatqa kóship jatqan qoǵamǵa jetse de áli tyıylmaǵan qaǵazbastylyq. Sheneýnikterdiń, jalpy keńse qyzmetkerleriniń kóp isti tek qaǵaz júzinde oryndaıtyny hám ol tek jospar úshin bolyp qalatyny aqıqat. Rejısser spektakldiń negizgi bir detali retinde qaǵaz qıqymdaryn alýy osyny bildirse kerek.
Biz teatrǵa kire bergende burysh-buryshqa áldene shashyp júrgen aq formadaǵy dezınfektorlar qarsy aldy. Birtúrli shoshyp qaldyq. Betperde taǵý rejimin alyp tastaǵanyn da taǵy bir oılap qoıdyq. Anyǵynda, bul kórinis spektakldiń bir ınssenırovkasy eken. Qoıylym barysynda da dezınfektorlar sahnada júredi. Iаǵnı búgingi pandemııalyq jaǵdaıdyń spektakldegi kórinisi.
Qoǵamdy damytatyn da, izgilendiretin de – adam. Onyń oıy, onyń jasap jatqan jumysy, jaqsy men jamanǵa degen kózqarasy óz ortasynyń, óz memleketiniń qozǵalysyna áser etedi. Al jemqorlyq pen paraqorlyq, qaǵazbastylyq, «jospar – jospar úshin» degen stereotıp – qoǵamdy alǵa bastyrmaıtyn qaýipti «indet» syndy. Bul qaýipti indettiń saldary men salmaǵy Ostrovskııdiń «Jyly oryn» áleýmettik komedııasy arqyly jańa nusqada qoıylyp otyr. Sizder de qarap kórińizder, qurmetti oqyrman!
P.S.: Aıta keteıik, teatr repertýarynda qazir M.Qolǵanattyń «Mahabbat bar ma?» lırıkalyq komedııasy, E.Olbıdiń «Zoopark» qoıylymy (rej. A.Maemırov) daıyndalyp jatyr.
