Jýyrda elordada «Bolashaq» korporatıvtik qory «Autism Talks: erekshe balaly ata-analardyń shabyttandyrar áńgimeleri» taqyrybynda kezdesý ótkizdi. Ilkimdi is-shara Amanat partııasynyń qoldaýymen «Kedergisiz keleshek» partııalyq jobasynyń aıasynda qolǵa alyndy. Júzdesý barysynda ata-analar erekshe balany tárbıeleý tájirıbeleri týraly áńgimelep, aýtızmi jáne damýynda basqa da erekshelikteri bar balalardy tárbıeleý boıynsha keńesteri men usynystarymen bólisti. Balalary olarǵa qandaı tabystar men jetistikterge jetýge shabyt bergeni týraly aıtyp beredi. Is-sharaǵa tájirıbeli ata-analarmen qatar aýtızm spektri balasynyń boıynan jaqynda ǵana anyqtalǵan ata-analar qatysty.
2 sáýir – Dúnıejúzilik aýtızm máselesi týraly aqparatty taratý kúni. Aýtızmmen aýyratyn balalardyń máselelerine nazar aýdartý maqsatymen bul kún 2007 jyly jeltoqsanda BUU Bas Assambleıasynyń qararymen belgilendi. Bas Assambleıa aýtızmmen aýyratyn balalardyń kóp bolýyna alańdaýshylyq tanytyp, erte dıagnostıkalaý jáne tıisti zertteýlerdiń mańyzdylyǵyn alǵa tartyp otyr. 2008 jyldan bastap, jyl saıyn 2 sáýirde búkil álemde ártúrli aqparattyq naýqandar men aksııalar ótkiziledi. Máselen, beıneportaldarda, teledıdarda áleýmettik jarnama beınerolıkteri kórsetiledi. Aýtızm týraly konferensııalar ótkizilip, onyń jahandyq máselesi talqylanady. Osylaısha, halyqty jappaı aqparattandyrý bastamasy barlyq deńgeıde qoldaý taýyp keledi. Memleketter basshylary Dúnıejúzilik kúndi qoldap, áleýmettik jelilerde óz oı-pikirlerin bildiredi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń deregi boıynsha, Qazaqstanda 8 796 aýtızmi bar bala turady. Al beıresmı derekter boıynsha aýtızm bar balalar sany 30 myńnan asady. Autism Speaks halyqaralyq uıymynyń deregine sáıkes, 2020 jyly álemdegi árbir 54 balaǵa aýtızm dıagnozy qoıyldy. Aýtızm balanyń kishkentaı kezinen baıqala bastaıdy ári bul jaǵdaı onyń jynysyna, násiline nemese áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty emes. Aýtızm ádettik minez-qulyqqa beıimdilikpen, kúndelikti qarym-qatynastaǵy, áleýmettik ózara árekettesýdegi qıyndyqtarmen sıpattalady. Alaıda aýtızmi bar balalar mektepte sátti bilim alyp, qoǵam ómirine qatysa alady. Bul múmkin bolýy úshin balaǵa erte jastan bastap bilikti mamandardyń kómegin qamtamasyz etý qajet.
Kezdesýde balanyń aýyr dıagnozyn estigende moıymaı, odan ári damı bastaǵan, oqý ortalyqtaryn, áleýmettik kásiporyndardy ashyp, zamanaýı ádis-tásilderdi úırenip, bilimin jetildirgen, ata-analar qaýymdastyǵyn quryp, basqa ata-analarǵa kómektesken erik-jigeri myqty adamdar sóz sóıledi. Olardyń qatarynda kásipker, «Osobennoe schaste» kitabynyń avtory Álııa Ábdibaıtova, belgili balalar psıhıatry Tatıana Degtıar, erekshe balanyń ákesi Jalǵas Áshirbekov, aýtızmi bar balalar ata-analarynyń «ORDA» qoǵamdyq birlestiginiń quryltaıshysy ári jetekshisi Saltanat Esmaǵanbetova, sertıfıkattalǵan minez-qulyq taldaýshysy jáne CBA-S sýpervızory, aýtızmi bar balalarǵa arnalǵan «Alýa» ortalyǵynyń negizin qalaýshy, «Bolashaq» qorynyń kýratory Janara Qalıeva bar. Moderator «Bolashaq» qory Qamqorshylyq keńesiniń tóraıymy, sertıfıkattalǵan koých, Superkyz kitabynyń avtory Dınara Gaplan boldy.
Aýtızmi bar jasóspirimdi tárbıelep otyryp, óz-ózińdi qalaı damytýǵa bolady? Erekshe balalarǵa arnalǵan áleýmettik jobany bastaýdyń joly bar ma? Erekshe balaly ata-analar qoǵamdyq birlestigin qalaı qurýǵa bolady? Is-sharaǵa kelgen 70-ten asa ata-ana baıandamashylardy qyzyǵýshylyqpen tyńdap, osy jáne ózge de suraqtarǵa jaýap aldy. Sharaǵa qatysa almaǵandar úshin áleýmettik jelide tikeleı efır usynyldy.
– Erekshe balalardyń ata-analaryna arnalǵan mundaı motıvasııalyq sharany birinshi ret ótkizip otyrmyz. Inklıýzıvti bilim berýdi damytý jónindegi jobamyzǵa mine 7 jyldan artyq ýaqyt boldy. Sondyqtan osy aıtýly kúni biz ata-analar úshin erekshe bir dúnıe ótkizýdi uıǵardyq. Sebebi 2014 jyly bul baǵytty bastaýǵa bizdi ata-analar yntalandyrǵan edi. Rasynda, kóp nárse, sonyń ishinde ınklıýzıvti bilim berý júıesi de ata-anaǵa baılanysty. Búgin osynda balasynyń áleýmettenýine barynsha kóp múmkindikti paıdalana alatyndaı, onyń qoǵamda óz ornyn tabýy úshin múmkindiginshe jaǵdaı jasaýǵa qaýqary bar, jaýapkershilikti óz moınyna alýǵa daıyn belsendi ata-analar jınaldy. О́z otbasy álemimen, tek qana erekshe balasynyń qajettiligimen shektelip qalmaı, alǵa taǵy bir adym basyp, bilim alyp, damyp, ózge ata-analarǵa jáne olardyń erekshe balalaryna kómektesip, áleýmettik jobalardy iske qosyp, qoǵamdastyq quryp, erekshe balalarǵa bilim berý máselelerinde sarapshy bolǵan ata-analar kelip otyr. Osy ata-analar balasyna jaqynda ǵana dıagnoz qoıylǵan ata-analar úshin úlgi bolsyn deımiz, – dedi D.Gaplan.
«Bolashaq» qorynyń «Árbir bala mektepke barýǵa laıyqty» jobasy Qazaqstannyń mektepteri men balabaqshalaryna aýtızm jáne basqa da damý erekshelikteri bar balalarǵa bilim berýdiń ınklıýzıvti modelin ázirleýge jáne engizýge baǵyttalyp otyr. 2015 jyldan bastap Qazaqstannyń 17 óńirinde ınklıýzııany qoldaýdyń 46 kabıneti ashyldy. Aýtızm jáne basqa da mentaldyq buzýshylyqtary bar 600-den asa bala mektepke barýǵa múmkindik aldy. Joba elimizdiń 60-tan asa mektebin qamtyp keledi. 3 500-den asa maman ınklıýzıvti bilim berý jáne minez-qulyqty qoldanbaly taldaý boıynsha oqýdan ótti. 400-den asa jumys orny quryldy.
Aýtızm týraly aqparat taratý aıasynda bıylǵy sáýir aıynda «Bolashaq» qory birqatar is-sharany josparlap otyr. Elimizdegi qala ǵımarattaryn, ortalyq kóshelerin kók túspen (aýtızm túsi) jaryqtandyrý boıynsha «Kók tústi jaq» naýqanyna jáne elordanyń saýda oıyn-saýyq ortalyqtarynda aýtızm týraly aqparattyq beınerolıkti ornalastyrýǵa daıyndyq júrip jatyr. Sonymen qatar Pickle, Global coffee kofehanalar jelisimen, Lanzhou meıramhanalar jelisimen birlesken qaıyrymdylyq aksııalary taǵy bar.
