Balanyń tili shyqsa – tátti

Máseleniń mánisi

Elimizde balalardyń 35 paıyzǵa jýyǵy kúnine eki jáne odan da kóp saǵat ekranǵa telmiredi eken. Mundaı qorytyndy Qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy júr­­gizgen, 6 851 oqýshy qatysqan kólemdi zert­teýine súıenip aıtylǵan. Ortalyq ókili Janar Qalmaqova: «Qazaqstandaǵy bala­lar­dyń 33,9 paıyzy kún saıyn eki jáne odan da kóp saǵatyn túrli qurylǵylar ekranynyń aldynda ótkizedi. Bul kórsetkish qalalarda 37,2 paıyzdy, al aýyldyq jerlerde 30 paıyzdy qurap otyr. Osynyń saldarynan bala kóp qımyldamaı, kóziniń kórý qabileti nasharlaıdy. Sondyqtan balalardyń teledıdar, telefon, kompıýter nemese planshetten túrli mýltfılm kórip, osyndaı qurylǵylarda oıyn oınaýyn shekteý kerek», dedi.

Biz kóbine úıdegi balalar telefonǵa tel­mir­se, kózin qurtatyn boldy ǵoı dep alań­daımyz. Joǵaryda maman da sony tilge tıek etip tur. Alaıda biz baıqaı bermeıtin taǵy bir zııany bar. Bul – bala tiliniń kesh damýy, keı jaǵdaıda múldem shyqpaýy. Áneýkúni bir tanysymyz balasy 3 jastan assa da tili shyqpaǵanyn, týǵaly planshetten bas almaǵanyn aıtty. Aty-jónin kórsetýdi qalamaǵan qyzylordalyq ata-ana:

– Qyzym mektepte oqıdy. Pandemııa bas­tal­ǵan kezde 1-synypqa baryp, eń mańyzdy ýaqytta qashyqtan oqyp qalǵandyqtan, oǵan kóp kóńil bóldim. Al 1 jasar ulymdy kóbine tek tynysh­tan­dy­rýdyń jolyn izdedim. Sóıtip, jylaı qalsa, telefon ustata salatynmyn. Keıin ózine planshet alyp berdik. Mýltfılm kórip, tynysh otyrady. Soǵan ózim de qanaǵattanatynmyn. Qazir sol ulym úsh jastan asty. Áli tili tolyq shyqpady. Sózdik qory – 1 jasar balanikindeı. «Ákel, bar, ber, mama, áke» degendi ǵana biledi. Qazaq bolǵan soń, qonaq kelmeı turmaıdy. Bir kúni aýyldan eki jastan endi asqan qyzyn ertip týysymyz keldi. Qyzy taqyldap tur. Týysymyz «Balań úshten assa da nege sóılemeıdi? Psıhologqa aparsańshy» degende ústimnen sýyq sý quıyp jibergendeı boldym. Psıholog dese, úrke qaraıtyn ádetimiz ǵoı. Qonaqtardy shyǵaryp salǵanyma bir­ne­she kún ótse de álgi sóz oıymnan ketpedi, – deıdi eki balanyń anasy.

Keıipkerimiz aqyry psıhologqa barypty. Sóıtse, maman balanyń planshetin alyp, ne kórip júrgenine analız jasap bol­ǵan­nan keıin «Keıipkerleri sóılemeıtin mýltfılm­der kórse, bala qalaı sóıleıdi? Balada da sóılesý daǵdysy joq. О́ıtkeni onymen sizder de sóılespeısizder. Bul balamen ata-anasy men logoped jumys isteýi kerek» depti.

Qyzmeti qymbat logoped

Iá, mektepke deıingi jáne mektep jasyn­da­ǵy balalardyń tilindegi kem­shilik­ter­di túzetýmen logoped maman aınalysady. Alaıda osy mamannyń qyzmeti barlyq bala­ǵa qoljetimdi me? Bizdińshe, joq. Logo­ped qyzmetin usynatyn túrli damytý or­ta­­lyqtarynyń resmı paraqshalary men jar­nama portalyndaǵy habarlandyrýlar arqyly jýrnalıstik zertteý júrgizip kórdik. Logoped qyzmetiniń quny ár qalada ártúrli. Máselen, Atyraý qalasyndaǵy bir damytý ortalyǵynda úsh jastan asqan balanyń tilin damytatyn logopedtiń bir kýrsy 30 myń teńge turady eken. Bir kýrsta 40 mınýttyq 10 sabaq bolady. Ortalyqtyń resepshn qyzmetkeri kóp jaǵdaıda balalarǵa bir kýrs jetkiliksiz bolatynyn jetkizdi.

Al el astanasyndaǵy baǵa tipti qubyl­maly. Bir jerde logoped qyzmetin alýdyń quny bir balaǵa aıyna 70 myń teńgeni qurasa, endi bir jerde 25 myń teńge bolady eken. «Ne degen arzan?» desek, kún saıyn bir saǵat, biraq qashyqtan qyzmet etetin bolyp shyqty. Qyzmetine logomassaj úıretý; neırojattyǵýlar (dıstıbýlıar jáne proprıosepsııa); saýsaq, til, tynys, t.b. 30 shaqty jattyǵý-oıyn; anaǵa psıho-terapııa; neırokorreksııa jattyǵýlary; medısına mamandaryna joldaý, vıtamınder usyný kiretin kórinedi.

Qaı-qaısysyna habarlassaq ta aldymen balany kórsetip, keńes alýdy usynady. Konsýltasııa da kóbine aqyly. Kýrs mer­zi­mi balanyń til damýyndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty bolady eken. Biz ózi aýrýymyz asqynǵanda ǵana dárigerge júgiretin ha­lyqpyz ǵoı. Soǵan súıensek, ómirdegi tájirı­be­ge salsaq, ata-analardyń basym bóligi balasyna logoped kómeginiń kerek ekenin úsh, tipti tórt jastan keıin ǵana túsinip jatady. Bul nemquraıdylyq pa, álde úmittenip júrip ýaqyt joǵaltý ma?

Ata-ananyń bilimi mańyzdy

Tájirıbeli maman, elordadaǵy «Qar­lyǵash» balabaqshasynyń logopedi Roza Qydyrbaıqyzy bala damýynda ata-ananyń bilimi mańyzdy ekenin aıtady.

– Ata-ana bala damýyndaǵy qarapaıym erekshelikterdi bilgeni jón. Sonda ol óz sábıine qandaı mamannyń kómegi kerek ekenin shamalaı alady. Siz joǵaryda menen «Ata-ana balasyna logoped kómeginiń keregin qalaı, qashan bile alady?» dep suradyńyz. Biz kez kelgen kemshilikti, aqaýdy, aýrýdyń belgilerin neǵurlym erterek anyqtasaq, soǵurlym ony joıý, jeńý jeńilge túsedi. Sondyqtan jańaǵy problemalyq suraqqa maman retinde keńes bergim keledi, muny bala tárbıelep otyrǵan ata-analar jadyna toqyp, tipti kórneki jerge shyǵaryp ilip qoısa da artyq bolmaıdy. Ata-ana balasyna logoped kómeginiń keregin bilý úshin týǵannan úsh jasqa deıingi sábıde dybystardyń paıda bolý rettiligin bilýi kerek. Osy rettilik buzylǵanyn baıqasa, logoped qyzmetine júgingeni jón, – deıdi R.Qydyrbaıqyzy.

Mamannyń aıtýynsha, 1-2 aıda náreste gýildep, daýysty dybystardy qosarlap nemese qaıtalap aıtady. 2 aıynan asqanda daýyssyz dybysqa daýysty dybystardy qosady: «gý, ho, ǵy». 3 aıda f, s, v dybystaryna uqsas dybystar shyǵarady. 3-6 aıda ár dybysqa aksent qoıyp, sozyp aıtady, aınalasyndaǵy adamdardyń erin qımylyna eliktep, úlkenderdiń sózin túsine bastaıdy. 7-12 aıda p, b, m, k, t sekildi daýyssyz dybystardy dybystap, eresekterdiń daýys ekpinin (kóterińki nemese báseń, erkeletip ıakı jekip sóılegenin), zattardyń, is-árekettiń ataýyn ajyratady. 12 aıda sábı «mama», «áke», «ata», «apa» sózderin tolyq aıtady jáne sharshasa «ýf», tańdansa «oo», jıirkense «fý», aýyrsynsa «oı, aı» deıdi. Bir-eki jasta balalar kóbine keıbir daýyssyz dybystardy jińishke aıtady. Shaı – sıaı, sý – sıý. Sý ishemin – sıý isem. Osy jasta balanyń belsendilik sózdik qory 300-400 sózge deıin jetedi. Úsh jasqa aıaq basqanda v, f, y, e, h, s, z, l dybystaryn tolyq meńgeredi. Bul jasta jyldam este saqtaıdy, qysqa taq­paqtardy aıtady, 2-3 sózden turatyn qarapaıym sóı­lem quraıdy.