Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly jarııalanǵan «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qazirgi zamanda básekege qabilettiliktiń basty faktorynyń biri barynsha sıfrlandyrý ekenine nazar aýdaryp: «...otandyq IT-sektordy damytyp, kúsheıte túsý de mańyzdy. Elimizge jas, bilimdi ári yntaly mamandar kerek. Sıfrlandyrý jónindegi ulttyq jobanyń aıasynda keminde 100 myń joǵary bilikti IT maman daıarlaý qajet», degen bolatyn. Astana IT ýnıversıtetiniń búgingi aıaq alysy, júzege asyryp otyrǵan is-sharalary Prezıdent aıqyndaǵan basymdyqpen tolyqtaı úndesýde.
Astanamyzdyń ásem de kórikti orny – EKSPO aýmaǵynda ornalasqan ýnıversıtet alǵashqy oqý jylyn IT salasynyń 6 bilim baǵdarlamasy boıynsha 600-den astam stýdentti qabyldaýdan bastasa, qazirgi ýaqytta bakalavrıat boıynsha 11 bilim baǵdarlamasy boıynsha 3 myńnan astam bolashaq maman tálim alýda. Álemdik trendke sáıkes keletin oqý baǵdarlamalary memlekettik standartta qaralǵan biliktilikpen qatar, IT kompanııalaryn ashý men bıznesti basqarý boıynsha zamanaýı ornyqty kásipkerlik quzyretterin jasaqtaıdy.
Buǵan qosa ýnıversıtet janynan kolledj ashylyp, 25 oqýshy IT salasy boıynsha orta arnaıy kásiptik bilim alýda. Kolledj shákirtteri úshin qysqartylǵan biriktirilgen baǵdarlamalar boıynsha oqýǵa múmkindik jasalǵan. Bul – túlekter kásibı biliktilik pen daǵdylarǵa toly sapaly bilimmen eńbek naryǵyna shyǵady degen sóz.
Ýnıversıtette oqytý IT kompanııalarynyń praktıkalyq mindetterin eskere otyryp, jobalyq tásildiń ozyq ádisteri men tehnologııalary negizinde júzege asyrylady. Bul stýdentterdiń álemde qalyptasqan ozyq tehnologııalarmen tanysý arqyly joǵary bilikti maman retinde kez kelgen mańyzdy mindetti sheshýlerine múmkindik bereri sózsiz.
Taǵy bir jetistigimiz – 2021-2022 oqý jylynan bastap jasandy ıntellekt, úlken derekter jáne sıfrly transformasııalaný salasynda kásibı bilim berýge baǵyttalǵan «Esepteý ǵylymdary», «Derekterdi qoldanbaly taldaý» jáne «Jobalardy basqarý» bilim baǵdarlamalary boıynsha jastar magıstratýrada bilim alýda. Budan basqa elimizde alǵash ret Smart city jáne FinTech birlesken magıstrlik baǵdarlamalary daıyndaldy. Bıyl kompıýterlik ǵylymdar baǵdarlamasy boıynsha PhD doktorantýraǵa qabyldaý bastalady. Bul – bilim alýshyǵa eńbek naryǵynda erekshe suranysqa ıe aldyńǵy qatarly pánaralyq bilim alýǵa múmkindik beredi.
Bolashaq mamandardyń sapalylyǵy – bilim alýshynyń IT salasyna beıimdiligine tikeleı baılanysty. Sondyqtan, joǵaryda atalǵan mamandyqtardyń ereksheligine baılanysty talapkerler arasynan aǵylshyn tiline jetik, úzdik, daryndy jastardy irikteý – oqý ornymyzdyń basty qaǵıdasy. Osyǵan oraı Astana IT ýnıversıtetiniń bolashaq stýdentterin elimizdiń mektep, kolledj oqýshylaryna arnalǵan olımpıadalar, ǵylymı-ınnovasııalyq jobalar baıqaýlary arqyly iriktep, olarǵa ishki granttardy taǵaıyndaý dástúrge aınalǵan. Atap aıtqanda, 9-12 synyp oqýshylaryna arnalǵan baǵdarlamalaý boıynsha AITU iCode olımpıadasyna 13 myńnan astam oqýshy, mektep, kolledj túlekterine arnalǵan aǵylshyn tili boıynsha AITU iQyn olımpıadasyna 3 myńǵa jýyq adam qatysqan. Budan basqa ýnıversıtetke oqýǵa túsý úshin talapkerler arnaıy AITU Excellence Test qabyldaý emtıhandaryn tapsyrady. Sondaı-aq jalpy orta bilim beretin mektepterdiń bitirýshi synyp oqýshylary úshin ýnıversıtetke túsý boıynsha qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda Foundation baǵdarlamasy ashylǵan. Samsung korporasııasymen birlestikte ashylǵan IT-mektepte 7-11 synyp oqýshylary baǵdarlamalaý tilderi, robottehnıka, t.b. IT salalary boıynsha qosymsha bilim alsa, ýnıversıtetimizdiń Quzyrettilikter jáne jetildirý ortalyǵynda memlekettik qyzmetshiler, pedagogter, bıznes ókilderi sıfrly daǵdylaryn jetildiredi.
Osylaısha, Astana IT ýnıversıteti qosymsha, tehnıkalyq jáne kásiptik, joǵary jáne joǵarydan keıingi bilim, eresekterge bilim berý júıelerin qamtý arqyly úzdiksiz bilim berý tujyrymdamasyn belsendi júzege asyryp otyrǵanyn atap ótkimiz keledi.
Ýnıversıtet Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne basqa da uıymdarmen birlesip, stýdentter arasynda baǵdarlamalaý, kıberqaýipsizdik jáne basqa da taqyryptar boıynsha Bilim Hackathon, AITUHackday, AITU Project Challenge, Rubik CTF syndy respýblıkalyq olımpıadalar, hakatondar, jobalar baıqaýyn uıymdastyrýda. Atalǵan baıqaýlardyń basty ıdeıasy – naqty jobalardy oryndaý daǵdysy men komandalyq qasıetterdi damytý jáne bolashaq mamandarymyzdy jumyspen qamtý. Stýdentter jobamen jumys barysynda komandaǵa birigip, kezeń-kezeńmen tapsyrmalardy oryndaıdy. Bir sózben aıtqanda, baıqaý arqyly «júzden júırik, myńnan tulpar» anyqtalyp, eń bastysy, jeńimpazdar ózderiniń sheshimderin júzege asyrýǵa múmkindik alady jáne turaqty jumysqa ornalasady. Bir ǵana mysal, osy jyldyń naýryz aıynda júldelik qory 3,5 mln teńgeni quraǵan «BILIM Hackathon-2022» IT baıqaýy ótti. Oǵan elimizdiń barlyq óńirinen 107 komanda qatysyp, Astana IT ýnıversıteti stýdentteri júldeli oryndardy ıelendi. Osy arada joǵaryda atalǵan baıqaýlardy uıymdastyrýmen qatar, bilim alýshylardy daıyndap, baptaǵan ustazdar qaýymynyń da eńbegi zor ekenin atap ótkimiz keledi.
Qazaqtyń asa kórnekti aǵartýshy-pedagogi Ybyraı Altynsarınniń «Maǵan jaqsy muǵalim bárinen de qymbat, óıtkeni muǵalim – mekteptiń júregi», degen sózi bar. Astana IT ýnıversıteti úshin de professorlyq-oqytýshylyq quramnyń joǵary biliktiligi – basty basymdyqtardyń biri. Oqytýshylardyń jartysyna jýyǵyn ǵylym doktory, kandıdaty jáne PhD doktorlary qurasa, qalǵany – magıstrler jáne óndiris mamandary. Ýnıversıtette sheteldik professorlarmen qatar, prezıdenttik «Bolashaq» jáne basqa da baǵdarlamalar aıasynda AQSh, Ulybrıtanııa, Almanııa jáne basqa da shet memleketterdiń ozyq joǵary oqý oryndaryn támamdaǵan ustazdar dáris oqıdy. Olardyń ishinde respýblıka boıynsha «JOO-nyń úzdik oqytýshysy» retinde tanylǵandary da bar. Ýnıversıtet óz kezeginde ustazdar eńbeginiń laıyqty baǵalanýyn basty nazarda ustaıdy. Osy oraıda adamı resýrstardyń sapasyn odan ári jaqsartý maqsatynda birqatar zamanaýı yntalandyrý tetikteri qoldanylatynyn aıta ketken jón: mıssııamyzǵa sáıkes professorlyq quramǵa sabaq berýmen qatar, ǵylymı jumystarmen nátıjeli aınalysý úshin deńgeılik júkteme berýdi kózdeıtin negizgi kórsetkishter júıesi engizilip, bilim naryǵyndaǵy eń joǵarǵy jalaqy tólenedi.
Ǵylymı-zertteýlerge erekshe mán berýdiń nátıjesinde ǵalymdarymyz sońǵy bir jarym jylda kompıýterlik ǵylym, ınjenerııa, matematıka, sheshim qabyldaý jónindegi ǵylym salalary boıynsha Scopus/Web of Science bazasyna enetin basylymdarda ǵylymı maqalalar jarııalady. Bul oqytýshylyq-professorlyq quramnyń zııatkerlik áleýetiniń óte joǵary ekenin kórsetedi. Bizdiń ujym Qazaqstan JOO-lary arasynda eń «jasy» ekenin aıta ketken jón (orta jas mólsheri – 32 jas).
Ǵylym qyzmetkerleri kúni ýnıversıtet ǵalymdary júrgizip otyrǵan ǵylymı-zertteý jumystaryna qysqasha toqtalǵymyz keledi. Memleket basshysy joǵaryda atalǵan Joldaýynda «ǵylymdy damytý – asa mańyzdy basymdyq, bilim berý men ǵylym salasynyń aldynda turǵan kezek kúttirmes aýqymdy mindet – ýaqyt talabyna saı bolýmen qatar, árqashan bir adym alda júrip, tyń jańalyqtar usyna bilý ekenin» atap aıtqan bolatyn.
Astana IT ýnıversıteti sheteldik ǵylymı ortalyqtarmen tyǵyz yntymaqtastyqta jáne memlekettik organdar men ındýstrııalyq áriptesterdiń qoldaýymen óz qyzmetin «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda turaqty ǵylymı-ınnovasııalyq ekojúıeni qalyptastyrýǵa baǵyttaýda.
Ýnıversıtettiń bilim berý isinde bilim berý baǵdarlamalary qurylymynyń jańa júıesi men ony júzege asyratyn IFI tujyrymdamasy engizilgen. Atalǵan tujyrymdama úsh quramdas bólikten – aspaptyq, irgeli, ındýstrııalyq (óndiristik) bólikterden turady:
- Aspaptyq (Instrumental) bólik aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar daǵdylary men quzyretterin zerdeleýdi, negizgi tilder men bastapqy eńbek qyzmetine jyldam kirý úshin baǵdarlamalaý tehnologııalaryn qamtıdy. Mysaly, kúrdeli emes baǵdarlamalardyń, mobıldi qosymshalardyń kodyn jazý nemese komandada shaǵyn jobalardy oryndaý;
- Irgeli (Fundamental) bólik kompıýterlik ǵylymdar teorııasy boıynsha bazalyq jáne beıindik pánderden jáne oılaý logıkasy abstraksııasynyń irgeli negizi men deńgeıin qalyptastyrýǵa jáne kúrdeli qurylymdar men zııatkerlik júıelerdi usynýǵa arnalǵan aqparattyq júıelerden turady. Mysaly, matematıkalyq logıkany, dıskretti matematıkany, algorıtmder men operasııalyq júıeler teorııasyn zertteý bilim alýshylarǵa jańa pánaralyq salalarda kúrdeli jobalardy oryndaýǵa jáne jasandy ıntellektini qoldaný ozyq tehnologııalardy qurýǵa, ǵylymı-zertteý jumystaryna qatysýǵa múmkindik beredi;
- Indýstrııalyq (Industrial) bólik qazirgi zamanǵy tehnologııalar stekterin, esepterdi basqarý júıelerin, óndiristik kompanııalarda paıdalanylatyn ádistemeler men ádisterdi zerdeleý arqyly kásibı quzyrettilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan beıindi pánder men barlyq túrdegi tájirıbeni qamtıdy. Bir erekshilik, stýdentterimizge ındýstrııalyq pánder boıynsha kompanııalardyń tájirıbeli mamandary Spring, Python, GitLab CI, JIRA, TensorFlow, BERT jáne basqa da quraldardy oqytady.
Bul rette eger bilim alýshy jetkilikti bilim deńgeıin kórsetse nemese kompanııa tarabynan kásibı sertıfıkatqa ıe bolsa, aspaptyq jáne ındýstrııalyq pánder boıynsha emtıhan tapsyrmaı-aq baǵasyn alady. Bul tásil bizge naryq suranystaryna ıkemdi bolýǵa jáne ýnıversıtettiń akademııalyq komıtetteriniń quramyna kiretin kompanııalardyń sarapshylaryn tartý arqyly bilim berý baǵdarlamalary men pánder mazmunyn jyl saıyn beıimdeýge múmkindik beredi.
Jalpy alǵanda, atalǵan IFI tásilin eldiń barlyq ınjenerlik-tehnıkalyq bilim berý baǵdarlamalaryna qoldanýǵa bolady dep sanaımyz. О́ıtkeni ol joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamalaryn naryq talaptary men memlekettik tapsyrysty oryndaýǵa barynsha beıimdeıdi.
Al ýnıversıtet ǵalymdarynyń qyzmeti beıindi ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyqtar qurý, sheteldik jáne otandyq jetekshi joǵary oqý oryndarymen birlesken ǵylymı jobalardy oryndaý, stýdentter men oqytýshylardyń zertteýleriniń ǵylymı nátıjelerin aprobasııalaý úshin halyqaralyq konferensııalar men semınarlar uıymdastyrý jáne basqalardy qamtıdy.
Byltyr ashylǵan SMART city, Industry 4.0; «Úlken derekter jáne Blokcheın tehnologııalar», AgroTech, EdTech ǵylymı-ınnovasııalyq ortalyqtarynyń ǵylymı izdeniste júrgen azamattyń ǵylymmen aınalysýyna esigi ashyq, zamanaýı jabdyqtalǵan FabLab zerthanasy elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa úles qosady. Sondaı-aq Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligimen (SDIAО́M) birlese otyryp, Aqparattyq qaýipsizdik jáne Internet zattary zerthanalary jabdyqtalmaq. Innovasııalyq jobalardy júzege asyrý maqsatynda stýdenttik IT-kásipkerlik ekojúıesiniń damýyna jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan kovorkıng ortalyq jumys isteıdi.
Atalǵan ortalyqtar halyqaralyq jáne otandyq granttyq, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý baǵdarlamalary aıasyndaǵy konkýrstardy jeńip alyp, qazirgi ýaqytta jalpy somasy 600 mln teńgeden asatyn ǵylymı-ınnovasııalyq jobalar boıynsha jumys júrgizýde. Atalǵan jobalar N.Jákıev, A.Muqataev, A.Beloshıskıı, D.Lebedev, A.Neftısov, R.Mádı jáne t.b. jetekshi ǵalymdardyń basshylyǵymen oryndalýda. Osy arada atalǵan ǵylymı-zertteý jumystarynyń barlyǵy kún tártibindegi problemalyq máselelerdi sıfrly tehnologııalar arqyly sheshýge arnalǵan perspektıvaly jobalar ekenin atap ótkimiz keledi. Máselen, elordadaǵy kólik úılestirý, aýanyń lastanýy, jylý energııasyn tıimsiz paıdalaný jáne turǵyndardyń áleýmettik sıfrly beınesi problemalaryn keshendi sheshýge baǵyttalǵan Smart city jobasy oryndalýda. Sonymen qatar ýnıversıtet jas ǵalymdardy yntalandyrý maqsatynda jyl saıyn ishki ǵylymı jobalar konkýrsyn ótkizip, jeńimpazdarǵa 1 mln teńgeden kem bolmaıtyn granttar bóledi. Ýnıversıtetimizde jyl saıyn «Intellektýaldy aqparattyq júıeler men tehnologııalar (IEEE SIST)» konferensııasy ótkiziledi (28-30 sáýir 2022 j.).
Innovasııalardy damytý maqsatynda SDIAО́M qoldaýymen Astana IT ýnıversıteti bazasynda konsorsıým quramynda O-RAN tehnologııalaryn jáne elektrondy ónerkásipti zertteý boıynsha resýrstardy shoǵyrlandyrý maqsatynda E-Industry tehnologııalyq quzyretiniń salalyq ortalyǵy quryldy.
Ýnıversıtettiń strategııalyq baǵyttarynyń biri – halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý. Búgingi kúni Italııa, Belgııa, Germanııa, AQSh, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Chehııa, Túrkııa, Estonııa memleketteriniń IT mamandaryn daıarlaıtyn jetekshi ýnıversıtetterimen baılanys ornatylǵan – akademııalyq utqyrlyq boıynsha stýdenttermen, oqytýshylar jáne zertteýshilermen ózara almasý, ekijaqty ǵylymı-zertteý jobalaryna qoldaý kórsetý is-sharalary júzege asyrylýda.
Ýnıversıtettiń taǵy bir erekshe baǵyty – eńbek naryǵynyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin kadrlardy qaıta daıarlaý, biliktiligin arttyrýǵa jáne kásibin jańa bastaýshy jastar men IT kásipqoılaryna arnalǵan vendorlardyń sertıfıkattalǵan mamandandyrylǵan kýrstaryn usyný. Oqytý IT kompanııalarynyń praktıkalyq mindetterin eskere otyryp, jobalyq basqarýdyń ozyq ádisteri men tehnologııalary negizinde júzege asyrylady. Búginde 3 myńǵa jýyq adam ýnıversıtet janyndaǵy kýrstardan ótti.
Bıyl alǵashqy túlekterimiz bakalavrıattyń tolyq kýrsyn támamdap, eńbek naryǵyna joldama alady. Ýnıversıtettiń budan arǵy tıimdi qyzmeti olardyń túgel jumysqa ornalasý nátıjesine baılanysty bolǵandyqtan, árbir bitirýshi stýdenttiń pikirin eskere otyryp, naqty jumys júrgizilýde. Atalǵan jumys, negizinen, stýdentter óndiristik praktıkadan ótken kásiporyndarmen tyǵyz baılanysta, memlekettik organdar, IT kompanııalarmen jasalǵan yntymaqtastyq aıasynda júrgiziledi.
Ýnıversıtet túlekteriniń túgeldeı jumysqa ornalasatynyna senimimiz mol. О́ıtkeni ýnıversıtettiń zamanaýı ınfraqurylymy, zerthanalary, ustazdar men qyzmetkerlerge qoıylǵan mindetter, joǵaryda atalǵan olımpıadalar men konkýrstar, jobalar – bilim alýshylardyń kásibıligin praktıkalyq túrde shyńdaýǵa, olardyń boıyna jumys berýshi qoıǵan kez kelgen mindetti sheshe alatyn daǵdylardy sińirýge arnaldy.
Osy múmkindikti paıdalana otyryp, Astana IT ýnıversıtetiniń túlekteri ekonomıkanyń barlyq salasynda jumys jasaýǵa ázir ekenin atap ótkimiz keledi. Atap aıtqanda, «Kıberqaýipsizdik» mamandyǵy boıynsha ýnıversıtet túlegi memlekettik organdarda, Ulttyq bank pen ekinshi deńgeıdegi bankterde kıberqylmyspen kúresýge, «Medıatehnologııalar», «Sıfrly jýrnalıstıka» bilim baǵdarlamalary boıynsha bilim alǵan maman buqaralyq aqparat quraldarynda sapaly kontent daıyndaý úshin sıfrlandyrýdy damytýǵa ázir. Sondaı-aq ýnıversıtettiń áskerı kafedrasynda «Kıberqaýipsizdik», «Geoaqparattyq júıeler» áskerı mamandyqtary boıynsha daıarlyqtan ótken zapastaǵy ofıser-mamandardyń quqyq qorǵaý organdary men áskerı uıymdarda qyzmet óteýge áleýeti bar.
«О́tken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» degendeı, ýnıversıtet qurylǵaly josparlanǵan birqatar strategııalyq mindet oryndaldy. Aldaǵy ýaqytta atqarylýǵa tıis irgeli ister de jetkilikti: ýnıversıtet ulttyq jáne halyqaralyq arenada joǵary deńgeıde baǵasyn alý úshin Digital University modelin iske asyrý, úzdiksiz bilim júıesinde akademııalyq ústemdikke jáne zertteýler men ınnovasııalardaǵy kóshbasshylyqqa, qarjylyq turaqtylyqqa qol jetkizý tárizdi strategııalyq baǵyttarda jumys isteıdi.
Sonymen qatar ýnıversıtettiń zamanaýı stýdenttik kampýs keshenin salý qolǵa alynady. Onyń jobalyq qýatyna sáıkes jyl saıyn IT-salasynyń túrli mamandyqtary boıynsha sapaly joǵary bilimdi, aǵylshyn tilin erkin meńgergen 4,5-5 myń mamandy daıarlaý josparlanyp otyr.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń 2019 jylǵy qarashada Astana IT ýnıversıtetimen tanysý barysynda stýdentterimizge: «...Bilim berý turǵysynan bul ýnıversıtet bedeldi ári bilikti mamandar daıarlaıtyn, bedeldi oqý ornyna aınalatynyna eshqandaı kúmánim joq. Neǵurlym jaqsy bilim alsańyzdar, myna qıyn da almaǵaıyp ómirden alar enshilerińiz soǵurlym kóp bolady», degen sózi, bir jaǵynan, memleket jastardan úlken úmit kútetinin, ekinshi jaǵynan, álemde bolyp jatqan kúrdeli geosaıası jaǵdaı IT salasyna, onyń ishinde aqparattyq qaýipsizdik boıynsha joǵary bilikti mamandar daıarlaý isine joǵary talap qoıylatynyn bildiredi dep sanaımyz. Sondyqtan ýnıversıtet ujymy otandyq sapaly bilim berý men ǵylym salasy mindetterin joǵary deńgeıde, júıeli oryndaýǵa barlyq kúsh-jigerin baǵyttaıtyn bolady.
Darhan AHMED-ZAKI,
Astana IT University rektory,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor
