Ádebıet • 11 Sáýir, 2022

Úı Hýa: Máńgilik shyndyqty ádebıet qana aıta alady

223 ret kórsetildi

Úı Hýa qazirgi eń tanymal Qytaı jazýshysy. Onyń ár romany kitap bolyp shyǵysymen-aq tez taralyp ketedi. Bunda ne sı­­qyr bar dep oılarsyz, bul onyń tek ult taǵdyryna saıa­tyn oqıǵalardy arqaý etýi, sol ult­tyń ishindegi muń men zar­dy aq qaǵaz betine túsirýinde edi. Ja­zýshy alǵash ret Qazaq jýr­nalısine suhbat bergenin aıtyp, óz shyǵarmashylyǵy, romandary týraly, qazirgi ádebı orta, Nobel syılyǵy haqyndaǵy oılarymen bólisti. Tipti ol ózine Abaı Qunanbaevtyń óleńderi áser etkenin jasyrmady.

Kavabata maǵan buǵaý saldy

– Sizdiń shyǵarmashylyq ómi­rińizdi tis dárigerinen jazýshylyqqa deıin dep aıtýǵa bolady. Tanymal qytaı jazýshysy Lý Shun da dári­gerlikti tastap, jazýshylyqpen aı­na­lysqan. Bul úndestik pe?

– Durys aıtasyń, bir jaǵynan bul shyǵarmashylyq úndestikke jatady. Jazýshylar arasynda medısınany oqyǵandar barshylyq, biraq kóp emes. Al Lý Shunǵa kelsek, onyń sol kezdegi róli basqasha boldy. Sol úshin de kóptegen qytaılyq medısına men ádebıettiń arasynda myzǵymas baılanys bar dep túsinedi. Shyndyǵynda, bul eki sala arasynda eshqandaı qa­typ semgen baılanys joq. Lý Shun kezinde Japonııaǵa baryp medısına oqyǵanyn bilemiz, biraq ol eline qaıtqan soń dáriger bolyp jumys istegen joq. Onyń bul salada bilimi joǵary bolǵanymen, ókinishke qaraı klınıkalyq tájirıbesi az bolatyn. Men mektepti bitire salysymen shaǵyn qalashyqtyń aýrýhanasynda jumys istedim. Bul 1978 jyldary edi, ol kezde Qytaı endi ǵana syrtqa esik ashý saıasatyn jarııalap, kóptegen salada elimiz mesheý kúıde bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Men ol qalashyqqa ózim jumys izdep barǵan emespin, úkimet meni sonda jumys bólisimen jibergen. Kóptegen synyptasym zaýytqa jumysqa ornalasty, al men tis dárigeri bolýdy tańdadym. Jumysqa shyqqan birinshi kúni bir naýqastyń tisin juldym. Osy salada tapjylmaı bes jyl istedim. Aıtaıyn degenim, meniń klınıkalyq tájirıbem bolǵanymen, medısınalyq bilimim jetkiliksiz boldy.

– Siz bir sózińizde «Meni Kavaba­tanyń qanjarynan Kafka qut­qardy, sol úshin men Kafkaǵa alǵys aıtqym keledi, meniń sanamdy oıat­qan Kafka boldy» deısiz.

– Alǵash qolyma qalam ustaǵan jyldary, anyǵyn aıtsam tórt jyl boıy Iаsýnarı Kavabatany ózime ustaz tuttym, tipti oǵan ǵashyq boldym, onyń jazý stılin áli de úırenip kelemin. Biraq únemi bir jazýshynyń yńǵaıyna jyǵylyp, sony ǵana oqý endi ǵana qolyna qalam ustaǵan jas jazýshy úshin qaýipti jaǵdaı. Shy­nyn aıtsam, Kavabata maǵan qanat bergenniń ornyna buǵaý saldy, óıtkeni men ózimdi taba almaı qaldym. Osylaı elegizip júrgende, Kafka paıda bola ketti. Ol erkindikke, jazý er­kin­digine, qalaǵanymdy jazýǵa úı­retti, sodan keıin ǵana men ózimdi taptym. Biraq men árıne Kavabataǵa alǵys aıtýym kerek, óıtkeni ol endi ǵana shyǵarma jazyp júrgende ne jazsam da tereń jazýǵa úıretti. Bul men úshin mańyzdy.

– «On segiz jastaǵy sapar» atty romanyńyzda ósip kele jatqan jas­tyń ómirin sýretteısiz. Osy roman­nyń negizgi oqıǵalaryn bas­tan ke­shirdińiz be?

– Sen aıtyp otyrǵan shyǵarmam ózimdi tapqan alǵashqy romanym dep bilemin, onyń ústine osy roman­da oıymdaǵyny erkin jaza aldym. Tipti bul týyndym ádebıettegi bas­pal­daǵym boldy, osy romandy jazǵan­nan keıin qanatym qataıdy, qalamym ushtaldy. Romandaǵy oqıǵ­a­­lardy óz basymnan ótkergen joq­pyn, biraq mundaı oqıǵalar Qy­taıda jıi bolyp turady. 1986 jyly «On segiz jas­taǵy sapardy» jazǵa­nymda, kitapta sýretteletin oqıǵalar ómir­de boldy, qazir de joq emes. Tek Qy­taıda ǵana emes, dúnıeniń ár shetinde de osyndaı oqıǵalar bar dep oılaımyn.

– Jazýshylar shyǵarmalary arqyly qoǵam shyndyǵyn aıta ala ma? Mysaly, «Jaýyndaǵy aıqaı» atty romanyńyzda áleýmettik or­ta, qoǵam týraly shyndyqty aı­týǵa tyrysasyz. Taǵdyr, meıi­rim, mi­nez degen uǵymdar bir-biri­men bite qaınasyp, jalǵyzdyq, shy­dam­dy­lyq, adam bolmysyn tizgin­deý degen­der bul shyǵarmada jıi kezdesip, jetelep otyrady.

– Jurtshylyq qoǵamnyń shyn­dyǵyn aqparat qana aıta alady dep oılaýǵa beıim. Aqparattyń qun­dy­­lyǵy – belgili bir áleýmettik oqıǵa­ny tez habarlaý, al ádebıet ol ja­ǵy­nan baıaýlaý ekeni belgili. Me­niń oıymsha, ádebıet aıtatyn áleý­met­tik shyndyq máńgilik. Máńgilik shyn­­dyqty ádebıet qana aıta alady. Áleýmettik oqıǵanyń bolashaqqa, qo­ǵam­dyq ómirge áseri qandaı degen má­se­lege de oı júgirtý kerek. Ádebıet pen aqparattyń aıyrmashylyǵy mine, osy. «Jańbyrdaǵy aıqaıdy» jaz­ǵanymda adam bolmysynyń qoǵamdyq ómirinde kórinis tabatyn jalǵyzdyq pen shydamdylyǵyn kórsetýge tyrys­tym.

«Tiri júr» – meni baqytty etken kitabym

– Shynyn aıtsaq, sizdiń atyńyz­dy «Tiri júr» atty roma­nyńyz alys-jýyqqa tanytty. Bul shyǵar­many tolyq oqyp shyqtym, keremet áser aldym. Osy romandy jazý ıdeıasy qalaı týdy? Bul shyǵarma qansha tilge aýdaryldy?

– «Tiri júrdi» 1992 jyly aıaq­tadym, odan kóp ýaqyt buryn Qytaı halqy men onyń taǵdyryn baı­lanystyratyn bir shyǵarma jazǵym keldi. О́ıtkeni HH ǵasyrdaǵy qytaı halqy kóp nárseni bastan keshti, osy oı meni shyǵarma jazýǵa ıtermeledi. Sosyn 1991 jyly osy romandy jazýǵa otyrdym. Qytaıda 16 mıllıonnan astam tırajben satylyp, qyryq tilge aýdarylǵan romanymnyń munshalyqty tabys ákeletinin alǵa­shynda bilgen joqpyn. «Tiri júr» – meni baqytty etken kitabym.

– Ár elde, ár ultta Shuı Fýgýı sııaq­­ty keıipkerler bar. Siz bul ro­mandy bastaǵanda onyń soń­ǵy núk­tesin qalaı aıaqtaýdy jospar­ladyńyz ba?

– Iá, Shuı Fýgýı syndy adamdar ár elde talaı qıyndyqtan súrinbeı ótip, aman qalǵan. Adamdar tiri qalý úshin ómir súretinin jaqsy túsinemin, sol úshin osy ıdeıa sen aıtyp otyrǵan kitapty aıaqtaýǵa shabyttandyrdy.

– Qansha ýaqytta bir roman ja­zasyz? Kóp jazatyndardyń qata­ryndasyz ba?

– Men kóp jazbaımyn. Alǵashqy romanym 1991 jyly jaryq kórdi. «Venchyń» atty kitabym byltyr bas­padan shyqty. Otyz jylda alty roman ǵana jazdym, osy jyldar arasynda biraz áńgimeler men ocherkter jınaǵym shyqty. Qytaı jazýshylarynyń ishinde az jazatyn jazýshy esebindemin.

– Sizdiń romandaryńyz shaǵyn jáne zamanaýı úlgide jazylǵanyn bilemiz. Meniń oıymsha, qazirgi oqyrmandar qysqa romandarǵa qyzyǵatyn sııaqty. Mo Iаn myrza: «Roman degen uzaq bolýy kerek», deıdi. Siz qalaı oılaısyz?

– Durys aıtasyń, meniń romandarym tym uzaq emes, al Mo Iаnnyń romandary óte kólemdi. «Baýyrlar» degen romanym ǵana úlkendeý, 500 000 áripten turady. Mo Iаnnyń da Shekspır sııaqty sheshendik qabileti basym, onyń romandarynyń stıli uzyn-sonarlyq desek, al meniki únemshildik bolýy múmkin.

– «Shuı Sangýannyń qan sa­týyn­­daǵy» sýretteletin oqıǵalar ómir­­de bolǵan ba? Bas keıipkerdiń qaı­­ta-qaıta qan berýi jańa qoǵam aza­m­atynyń kúnkóris qamy úshin jasa­ǵan sharasyzdyǵy dep túsinemiz be?

– Buryn Shuı Sangýan sııaqty adamdar bolǵan, áli de bar. О́miri qııýlaspaǵanda, túńilgende, ol qanyn satyp, qıyndyqtardan aman qaldy. Osy turǵydan ol optımıst adam. Bul jaǵynan ol «Tiri júrdegi» Fýgıge uqsaıdy, olar da optımıst adamdar. «Tiri júr» romany arqyly qytaılardyń qıyndyqtardan qalaı aman qalǵanyn jazǵym keldi. «Shuı Sangýannyń qan satýy» arqyly qytaılardyń qalaı ómir súrgenin basqalarǵa túsindirsem degen oıda boldym.

Abaı Qunanbaevtyń óleńderi áser etti

– Qytaı ádebıetindegi qazirgi ten­densııalar qandaı? Oqyrmandar óleńdi jaqsy oqı ma, álde romandardy ma?

– Qytaı ádebıetin baqytty áde­bıet dep aıtý kerek, óıtkeni onyń oqyr­man­dary óte kóp. Qytaı – álem­degi halqy eń kóp el. Kórkem shyǵar­ma­lardy oqıtyndardyń úlesi tym kóp bolmasa da, jeterlik. Sondyqtan Qy­taıda romandy oqıtyndardyń sany basym, al poezııany da unatatyndar az emes.

– Jazýdan sharshaǵanda qalaı demalasyz?

– Mýzyka tyńdaımyn, fılmder kóremin jáne keıde onlaın shahmat oınaımyn.

– Eger qatelespesem, ótken jy­ly siz ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyna usynyl­dyńyz, bul syılyq sizdi nesimen qyzyq­tyra­dy? Jalpy, jazýshy úshin áde­bı syılyqtar qan­shalyqty qajet?

– Ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵy – eń yqpaldy ádebı syılyq. Basqa ádebı syılyqtar sııaqty bul da jazýshyǵa asa qajet te emes dúnıeniń biri. Jazýshyǵa keregi shyǵarmany qalaı jaqsy jazýy bolmaq. Ádette shyǵarma jaryqqa shyqqanda ony synaıdy nemese maqtaıdy. Al áldebir syılyqty ala alamyn ba, joq pa degender jazýshynyń erkinen tys nárse. Sondyqtan men ádebı syılyq týraly eshteńe oılamaımyn, óıtkeni bul meniń qalaýymdaǵy nárse emes. Meniń qalaýymdaǵy jalǵyz nárse – ár shyǵarmamdy jaqsy jazý.

– Nobel syılyǵyna qytaı ja­zý­shy­­la­­rynan kimder laıyq dep oı­laısyz?

– Bul suraqqa jaýap berý óte qıyn, eń utymdy jaýap Mo Iаn Nobel syılyǵyna laıyq, óıtkeni ol bul syılyqty áldeqashan aldy ǵoı.

– Qazaq ádebıetimen tanyssyz ba? Romandaryńyzdyń Qazaqstanda ki­­tap bolyp shyqqanyn qalaısyz ba?

– Shyny kerek, qazaq ádebıeti týraly biletinim shamaly. Abaı Qunan­baevtyń óleńderin ǵana oqydym, biraq qatty áser aldym. Bolashaqta Qazaqstanda kitaptarym shyǵar dep úmittenemin. Qazaqstanda «Tiri júr» men óziń aıtqan «Shuı Sangýannyń qan satýy» shyǵýy múmkin. Sózimniń sońynda suhbatqa shaqyrǵanyń úshin, meniń shyǵarmashylyǵym týraly kóp bilgenińiz úshin rahmet aıtqym keledi.

 

Áńgimelesken

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Elorda «jasyl» aımaqqa ótti

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar