Kavabata maǵan buǵaý saldy
– Sizdiń shyǵarmashylyq ómirińizdi tis dárigerinen jazýshylyqqa deıin dep aıtýǵa bolady. Tanymal qytaı jazýshysy Lý Shun da dárigerlikti tastap, jazýshylyqpen aınalysqan. Bul úndestik pe?
– Durys aıtasyń, bir jaǵynan bul shyǵarmashylyq úndestikke jatady. Jazýshylar arasynda medısınany oqyǵandar barshylyq, biraq kóp emes. Al Lý Shunǵa kelsek, onyń sol kezdegi róli basqasha boldy. Sol úshin de kóptegen qytaılyq medısına men ádebıettiń arasynda myzǵymas baılanys bar dep túsinedi. Shyndyǵynda, bul eki sala arasynda eshqandaı qatyp semgen baılanys joq. Lý Shun kezinde Japonııaǵa baryp medısına oqyǵanyn bilemiz, biraq ol eline qaıtqan soń dáriger bolyp jumys istegen joq. Onyń bul salada bilimi joǵary bolǵanymen, ókinishke qaraı klınıkalyq tájirıbesi az bolatyn. Men mektepti bitire salysymen shaǵyn qalashyqtyń aýrýhanasynda jumys istedim. Bul 1978 jyldary edi, ol kezde Qytaı endi ǵana syrtqa esik ashý saıasatyn jarııalap, kóptegen salada elimiz mesheý kúıde bolǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Men ol qalashyqqa ózim jumys izdep barǵan emespin, úkimet meni sonda jumys bólisimen jibergen. Kóptegen synyptasym zaýytqa jumysqa ornalasty, al men tis dárigeri bolýdy tańdadym. Jumysqa shyqqan birinshi kúni bir naýqastyń tisin juldym. Osy salada tapjylmaı bes jyl istedim. Aıtaıyn degenim, meniń klınıkalyq tájirıbem bolǵanymen, medısınalyq bilimim jetkiliksiz boldy.
– Siz bir sózińizde «Meni Kavabatanyń qanjarynan Kafka qutqardy, sol úshin men Kafkaǵa alǵys aıtqym keledi, meniń sanamdy oıatqan Kafka boldy» deısiz.
– Alǵash qolyma qalam ustaǵan jyldary, anyǵyn aıtsam tórt jyl boıy Iаsýnarı Kavabatany ózime ustaz tuttym, tipti oǵan ǵashyq boldym, onyń jazý stılin áli de úırenip kelemin. Biraq únemi bir jazýshynyń yńǵaıyna jyǵylyp, sony ǵana oqý endi ǵana qolyna qalam ustaǵan jas jazýshy úshin qaýipti jaǵdaı. Shynyn aıtsam, Kavabata maǵan qanat bergenniń ornyna buǵaý saldy, óıtkeni men ózimdi taba almaı qaldym. Osylaı elegizip júrgende, Kafka paıda bola ketti. Ol erkindikke, jazý erkindigine, qalaǵanymdy jazýǵa úıretti, sodan keıin ǵana men ózimdi taptym. Biraq men árıne Kavabataǵa alǵys aıtýym kerek, óıtkeni ol endi ǵana shyǵarma jazyp júrgende ne jazsam da tereń jazýǵa úıretti. Bul men úshin mańyzdy.
– «On segiz jastaǵy sapar» atty romanyńyzda ósip kele jatqan jastyń ómirin sýretteısiz. Osy romannyń negizgi oqıǵalaryn bastan keshirdińiz be?
– Sen aıtyp otyrǵan shyǵarmam ózimdi tapqan alǵashqy romanym dep bilemin, onyń ústine osy romanda oıymdaǵyny erkin jaza aldym. Tipti bul týyndym ádebıettegi baspaldaǵym boldy, osy romandy jazǵannan keıin qanatym qataıdy, qalamym ushtaldy. Romandaǵy oqıǵalardy óz basymnan ótkergen joqpyn, biraq mundaı oqıǵalar Qytaıda jıi bolyp turady. 1986 jyly «On segiz jastaǵy sapardy» jazǵanymda, kitapta sýretteletin oqıǵalar ómirde boldy, qazir de joq emes. Tek Qytaıda ǵana emes, dúnıeniń ár shetinde de osyndaı oqıǵalar bar dep oılaımyn.
– Jazýshylar shyǵarmalary arqyly qoǵam shyndyǵyn aıta ala ma? Mysaly, «Jaýyndaǵy aıqaı» atty romanyńyzda áleýmettik orta, qoǵam týraly shyndyqty aıtýǵa tyrysasyz. Taǵdyr, meıirim, minez degen uǵymdar bir-birimen bite qaınasyp, jalǵyzdyq, shydamdylyq, adam bolmysyn tizgindeý degender bul shyǵarmada jıi kezdesip, jetelep otyrady.
– Jurtshylyq qoǵamnyń shyndyǵyn aqparat qana aıta alady dep oılaýǵa beıim. Aqparattyń qundylyǵy – belgili bir áleýmettik oqıǵany tez habarlaý, al ádebıet ol jaǵynan baıaýlaý ekeni belgili. Meniń oıymsha, ádebıet aıtatyn áleýmettik shyndyq máńgilik. Máńgilik shyndyqty ádebıet qana aıta alady. Áleýmettik oqıǵanyń bolashaqqa, qoǵamdyq ómirge áseri qandaı degen máselege de oı júgirtý kerek. Ádebıet pen aqparattyń aıyrmashylyǵy mine, osy. «Jańbyrdaǵy aıqaıdy» jazǵanymda adam bolmysynyń qoǵamdyq ómirinde kórinis tabatyn jalǵyzdyq pen shydamdylyǵyn kórsetýge tyrystym.
«Tiri júr» – meni baqytty etken kitabym
– Shynyn aıtsaq, sizdiń atyńyzdy «Tiri júr» atty romanyńyz alys-jýyqqa tanytty. Bul shyǵarmany tolyq oqyp shyqtym, keremet áser aldym. Osy romandy jazý ıdeıasy qalaı týdy? Bul shyǵarma qansha tilge aýdaryldy?
– «Tiri júrdi» 1992 jyly aıaqtadym, odan kóp ýaqyt buryn Qytaı halqy men onyń taǵdyryn baılanystyratyn bir shyǵarma jazǵym keldi. О́ıtkeni HH ǵasyrdaǵy qytaı halqy kóp nárseni bastan keshti, osy oı meni shyǵarma jazýǵa ıtermeledi. Sosyn 1991 jyly osy romandy jazýǵa otyrdym. Qytaıda 16 mıllıonnan astam tırajben satylyp, qyryq tilge aýdarylǵan romanymnyń munshalyqty tabys ákeletinin alǵashynda bilgen joqpyn. «Tiri júr» – meni baqytty etken kitabym.
– Ár elde, ár ultta Shuı Fýgýı sııaqty keıipkerler bar. Siz bul romandy bastaǵanda onyń sońǵy núktesin qalaı aıaqtaýdy josparladyńyz ba?
– Iá, Shuı Fýgýı syndy adamdar ár elde talaı qıyndyqtan súrinbeı ótip, aman qalǵan. Adamdar tiri qalý úshin ómir súretinin jaqsy túsinemin, sol úshin osy ıdeıa sen aıtyp otyrǵan kitapty aıaqtaýǵa shabyttandyrdy.
– Qansha ýaqytta bir roman jazasyz? Kóp jazatyndardyń qataryndasyz ba?
– Men kóp jazbaımyn. Alǵashqy romanym 1991 jyly jaryq kórdi. «Venchyń» atty kitabym byltyr baspadan shyqty. Otyz jylda alty roman ǵana jazdym, osy jyldar arasynda biraz áńgimeler men ocherkter jınaǵym shyqty. Qytaı jazýshylarynyń ishinde az jazatyn jazýshy esebindemin.
– Sizdiń romandaryńyz shaǵyn jáne zamanaýı úlgide jazylǵanyn bilemiz. Meniń oıymsha, qazirgi oqyrmandar qysqa romandarǵa qyzyǵatyn sııaqty. Mo Iаn myrza: «Roman degen uzaq bolýy kerek», deıdi. Siz qalaı oılaısyz?
– Durys aıtasyń, meniń romandarym tym uzaq emes, al Mo Iаnnyń romandary óte kólemdi. «Baýyrlar» degen romanym ǵana úlkendeý, 500 000 áripten turady. Mo Iаnnyń da Shekspır sııaqty sheshendik qabileti basym, onyń romandarynyń stıli uzyn-sonarlyq desek, al meniki únemshildik bolýy múmkin.
– «Shuı Sangýannyń qan satýyndaǵy» sýretteletin oqıǵalar ómirde bolǵan ba? Bas keıipkerdiń qaıta-qaıta qan berýi jańa qoǵam azamatynyń kúnkóris qamy úshin jasaǵan sharasyzdyǵy dep túsinemiz be?
– Buryn Shuı Sangýan sııaqty adamdar bolǵan, áli de bar. О́miri qııýlaspaǵanda, túńilgende, ol qanyn satyp, qıyndyqtardan aman qaldy. Osy turǵydan ol optımıst adam. Bul jaǵynan ol «Tiri júrdegi» Fýgıge uqsaıdy, olar da optımıst adamdar. «Tiri júr» romany arqyly qytaılardyń qıyndyqtardan qalaı aman qalǵanyn jazǵym keldi. «Shuı Sangýannyń qan satýy» arqyly qytaılardyń qalaı ómir súrgenin basqalarǵa túsindirsem degen oıda boldym.
Abaı Qunanbaevtyń óleńderi áser etti
– Qytaı ádebıetindegi qazirgi tendensııalar qandaı? Oqyrmandar óleńdi jaqsy oqı ma, álde romandardy ma?
– Qytaı ádebıetin baqytty ádebıet dep aıtý kerek, óıtkeni onyń oqyrmandary óte kóp. Qytaı – álemdegi halqy eń kóp el. Kórkem shyǵarmalardy oqıtyndardyń úlesi tym kóp bolmasa da, jeterlik. Sondyqtan Qytaıda romandy oqıtyndardyń sany basym, al poezııany da unatatyndar az emes.
– Jazýdan sharshaǵanda qalaı demalasyz?
– Mýzyka tyńdaımyn, fılmder kóremin jáne keıde onlaın shahmat oınaımyn.
– Eger qatelespesem, ótken jyly siz ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵyna usynyldyńyz, bul syılyq sizdi nesimen qyzyqtyrady? Jalpy, jazýshy úshin ádebı syılyqtar qanshalyqty qajet?
– Ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵy – eń yqpaldy ádebı syılyq. Basqa ádebı syılyqtar sııaqty bul da jazýshyǵa asa qajet te emes dúnıeniń biri. Jazýshyǵa keregi shyǵarmany qalaı jaqsy jazýy bolmaq. Ádette shyǵarma jaryqqa shyqqanda ony synaıdy nemese maqtaıdy. Al áldebir syılyqty ala alamyn ba, joq pa degender jazýshynyń erkinen tys nárse. Sondyqtan men ádebı syılyq týraly eshteńe oılamaımyn, óıtkeni bul meniń qalaýymdaǵy nárse emes. Meniń qalaýymdaǵy jalǵyz nárse – ár shyǵarmamdy jaqsy jazý.
– Nobel syılyǵyna qytaı jazýshylarynan kimder laıyq dep oılaısyz?
– Bul suraqqa jaýap berý óte qıyn, eń utymdy jaýap Mo Iаn Nobel syılyǵyna laıyq, óıtkeni ol bul syılyqty áldeqashan aldy ǵoı.
– Qazaq ádebıetimen tanyssyz ba? Romandaryńyzdyń Qazaqstanda kitap bolyp shyqqanyn qalaısyz ba?
– Shyny kerek, qazaq ádebıeti týraly biletinim shamaly. Abaı Qunanbaevtyń óleńderin ǵana oqydym, biraq qatty áser aldym. Bolashaqta Qazaqstanda kitaptarym shyǵar dep úmittenemin. Qazaqstanda «Tiri júr» men óziń aıtqan «Shuı Sangýannyń qan satýy» shyǵýy múmkin. Sózimniń sońynda suhbatqa shaqyrǵanyń úshin, meniń shyǵarmashylyǵym týraly kóp bilgenińiz úshin rahmet aıtqym keledi.
Áńgimelesken
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»
