Bul Odaqtyń esigi bárine ashyq!

«Biz Eýrazııalyq Odaqty ashyq joba retinde qarastyramyz. Ony mysaly, Eýroodaqpen, basqa birlestiktermen qoıan-qoltyq qarym-qatynassyz kózge elestete almaımyz. Alaıda, biz burynǵy KSRO-ny qaıta qalpyna keltirýdi oılap otyrǵan joqpyz. Bul – bar-joǵy ótkendi ańsaıtyndardyń qııaly, boljamdary jáne bas paıdasy úshin paıdalanyp qalǵysy keletin is-qımyldary ǵana. Eń bastysy, bul jerde bizdiń kózqarasymyz  Reseı, Belarýs jáne basqa memleketterdiń ustanymdarymen tolyq sáıkesedi», dep jazady Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev 2011 jyly 25 qazanda «Izvestııa» gazetinde jaryq kórgen «Eýrazııalyq Odaq: ıdeıadan bolashaqtyń tarıhyna deıin» dep atalatyn maqalasynda. Tarıhtyń betterin paraq­tasaq, Elbasymyz TMD-ǵa múshe elderdiń Eýrazııalyq Oda­ǵyn qurý týraly ıdeıasyn 1994 jyldyń 29  naýryzynda Máskeý jurtshylyǵynyń aldynda jarııalaǵanyn kóremiz. Endi, mine, sol kúnnen beri arada 20 jyl ýaqyt ótkende Elbasynyń ómirsheń ıdeıasy naqty nátıjelerge ulasa bastady. Bul bastamanyń ońaılyqpen júzege aspaǵany beseneden belgili. Kedergiler az bolǵan joq. Alaıda, Nursultan Nazarbaevtyń saıası erik-jige­riniń arqasynda búgingi zamanda ıntegrasııaǵa esh balama joqtyǵyna kózimiz jetti. Endigi qadam – tarıhı qadam. О́ıtkeni, kóp uzamaı úsh memleket – Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EEO – Á.Á.) qurý týraly kelisimge qol qoıady. Osyǵan oraı, EEO-ǵa qatysty birer máselege tolyǵyraq toqtalǵandy jón kórdik. Birinshiden, jańa birlestik tek qana ekonomıkalyq odaq bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq  qurýda áńgime tek ekonomıkalyq ıntegrasııa jóninde bolyp otyrǵanyn Elbasy N.Nazarbaev áldeneshe ret málimdedi. «...Bizdiń ıntegrasııalyq birlestikte saıası egemendik turaqty, bul – aksıoma. Onyń esesine ekonomıkalyq ıntegrasııa ulttyq memlekettilikti nyǵaıtýǵa, ekonomıkany damytý arqyly ony neǵurlym ornyqty etýge múmkindik bere­di. Odaqqa kiretin ár eldiń egemendigi tolyq kólemde, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeıde tek nyǵaıyp, órkendeıdi»,  dedi Prezıdent Máskeýde 2013 jyldyń 24 jeltoqsanynda ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda sóılegen sózinde. Ekinshiden, «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin KSRO-ǵa qaıtyp oralamyz jáne Qazaqstan Reseıge baǵynyshty el bolady» deý – absýrdtyq paıymdaý. Nursultan Nazarbaev ıntegrasııalyq birlestiktiń negizinde tek qana ekonomıkalyq pragmatızm, ashyqtyq, barlyq sheshimderdi qabyldaýda qurmet, eriktilik, teńdik sııaqty myzǵymas qaǵıdattar jatqanyn birneshe ret qadap aıtty. Ekinshiden, EEO qurý týraly sharttyń jobasyna halyqaralyq quqyqtyń kópshilik moıyndaǵan qaǵıdalaryn qurmetteý sııaqty negizgi qaǵıdattar engizilgen. Úshinshiden, EEO-nyń qurylýy elimizdegi memlekettik tildiń damýyna eshqandaı zalalyn tıgizbeıdi. Árıne, postkeńestik elderdiń qatysýymen qurylǵan basqa da halyqaralyq uıymdardaǵydaı (TMD, EýrAzEQ, UQShU jáne t.b.) EEO-nyń organdarynda da orys tili negizgi jumys tili bolyp tabylady. Biraq, EEO qurý týraly shart jobasynyń 26-babynda kórsetilgendeı, Odaq sheńberinde shyǵarylatyn halyqaralyq kelisimder, komıssııanyń she­shim­deri Odaqqa múshe-el­der­­diń ulttyq zańnamasynda ja­zylǵan jaǵdaıda, sol tarap­tyń memlekettik tiline mindetti túrde aýdarylady. Bul maqsatqa Odaqtyń bıýdjetinen arnaıy qarajat bólinedi. Bul bap Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tiline aýdarylǵan halyqaralyq qujattardyń bas­qalarmen teń jaǵdaıdaǵy zańdy kúshi men sáıkestigin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Tórtinshi másele – EEO sııaqty ıntegrasııalyq birlestikter sheńberinde sheshim qabyldaǵanda Qazaqstannyń quqyqtary shektele me? Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııadaǵy sheshimder qabyldaý mehanızmi  Keden odaǵyna múshe qandaı da bir eldiń basymdyqqa ıe bolýyna jol bermeıdi. Negizgi sheshim alqa sheńberinde bilikti kópshiliktiń úshten ekisiniń qalaýymen qabyldanady. Sonymen qatar, Keńes músheleri ulttyq múddege qaıshy keletin kez kelgen sheshimge qarsylyq tanytyp, ony sheshimder tek ózara bátýalastyqpen qabyldanatyn úkimet basshylarynyń nemese memleket basshylarynyń deńgeıine shyǵara alady. Mundaı ustanym sheshim qabyldarda barlyq taraptardyń múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etýge jol ashady. Sonymen birge, «jańa Odaq­tyń organdarynda bizdiń ókilderimiz bola ma?» degen saýal da jurtty mazalaıtyny málim. Eýrazııalyq ıntegrasııany tereńdetýge yqpal etetin mańyzdy elementtiń biri  Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa (EEK– Á.Á.) bolyp tabylady. Bul oraıda EEK – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń ortaq jáne turaqty áreket etetin retteýshi organy. Komıssııa eki deńgeıden – Komıssııa Alqasynan jáne Komıssııa keńesinen turady. Alqa quramyna «úshtik» elderdiń árqaısynan úsh ókilden kiredi. Sondaı-aq, Alqa keńesine taraptardyń ıntegrasııalyq máselelerge jetekshilik etetin Úkimet basshylarynyń úsh orynbasary múshe bolady. Osylaısha, Komıssııada úsh taraptyń da ókili bolatynyn kóremiz. Qazir Qazaqstan bolashaq Odaqtyń organdarynda, bárinen buryn, EEK departamentteriniń basshylyǵynda taraptardyń teń ókilderi bolǵanyn jaqtaýda. Bizdiń ustanym boıynsha, EEK departament basshylary men orynbasarlary laýazymyna qatysty konkýrs úsh taraptyń usynǵan úmitkerleriniń arasynda júrgizilýi kerek. Irikteýdi Alqa tóraǵasyn qospaǵanda, Alqa músheleriniń quramyndaǵy konkýrstyq komıssııa ótkizedi. Konkýrs qorytyndysy boıynsha EEK-tiń departament basshylaryn taǵaıyndaý týraly sheshimdi Alqa tóraǵasy shyǵarady. Al, laýazymdyq qyzmetterge úmitkerlerdi taǵaıyndaýda daý­ly máseleler týyndasa, ol Komıssııa keńesiniń qaraýyna shyǵarylady. Sol jerde túpkilikti sheshim qabyldanady. «EEO qurý týraly sharttyń jobasy qoǵamda talqylanbaı otyr» degen maǵynasyz oı-pikirler de aıtylyp qalady. Buǵan aıtarymyz – EEO qurý týraly sharttyń jobasy barlyq qosymshalarymen Qazaqstannyń Ulttyq kásip­kerler palata­synyń  (UKP – Á.Á) resmı saıtynda orna­lastyrylǵan. Shart joba­synyń erejelerin talqy­laıtyn kelissózder úderi­sine taraptardyń pre­mer-mınıstrleri orynbasar­larynyń deńgeıindegi Komıssııa keńesiniń otyrystaryna, konsýltatıvtik komıtetterdiń jınalystaryna UKP-nyń, Qazaqstannyń jetekshi salalyq jáne bız­nes-qaýymdastyǵynyń ókil­deri qatysady. Sondaı-aq, EEO qurý týraly shart jobasynyń keıbir baptaryn qazaqstandyq kásipkerler belsendi talqylaýda. О́ıtkeni, olardyń oı-pikirleri men naqty usynystary qazaqstandyq taraptyń ustanymyn bildirý kezinde eskeriletini belgili. Ámirlan ÁLIMJAN.