Jylyjaıly óńirde kókónis nege qymbat?

Otandyq ónimniń básekege qabiletsizdigin aıtýshylar da bar. Túrkistandyqtar dastarqanynan úzilmeıtin qyzanaq pen qııardyń áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń qatarynan shyǵyp qalýyn da baǵasynyń qym­battaýymen baılanystyrady.

Áıtpese negizinen osy qyza­naq pen qııardy óndiretin jyly­jaılardyń jalpy kólemi oblys­ta 1 467 gektardy qurap, res­pýb­lıkadaǵy jylyjaı aýmaǵy­nyń 71%-yn ıemdenýde. Iаǵnı óńirde 3 366 jylyjaı bar. Son­­daı-aq bıyl Túrkistanda 50 gek­tar aýmaqqa zamanaýı úlgi­degi jylyjaı keshenin salý jos­­parlanýda. Qazirgi tańda ınves­torlar anyqtalyp, ınfra­qurylym máselesi qaralýda. «Áleýmettik mańyzy bar ónim­derdiń tapshylyǵyn týdyrmaý maqsatynda kartop 8,5 myń gektarǵa, pııaz 2 myń gektarǵa jáne sábiz 2 myń gektarǵa egilýde. Egistik jer­lerdi aǵyn sý­men qamtamasyz etý úshin 52 sha­qyrym kanaldy betondaý, 241 shaqyrym kanal­darǵa meha­nıkalyq tazalaý jumys­tary júrgizildi», deıdi oblys­tyq aýyl sharýashylyǵy basqar­ma­sy­nyń basshysy Nurbek Ba­dy­­raqov.

Jylyjaı jáne onyń ónimderiniń baǵasy jóninde «Ońtústik Qazaqstan jylyjaılary qaýymdastyǵy» jeke kásipkerler men zańdy tulǵalar birles­tiginiń ókilderi de Májilis depýtat­tary­nyń óńirlerde bolǵan saparlary kezinde dabyl kótergen bolatyn. Nátı­jesinde, jylyjaı salasynyń kúrdeli jaǵdaıynan habardar bolǵan depýtattar Aýyl sharýashylyǵynyń mınıstri E.Qarashókeevke saýal joldady.

«Eldiń ońtústiginde jylyjaı kókónis sharýashylyǵy aýyl sharýa­shylyǵy­nyń jetekshi salasy bolýy kerek. О́ki­nish­ke qaraı, erte shyǵatyn kókónister­diń qazirgi quny qymbat, kóptegen qazaqstandyq úshin baǵasy qoljetimsiz bolatyny, ákimderdiń bazar­daǵy baǵamen jaǵalasyp shap­qylaı­tyny da belgili. Sebebi­ne úńilip, zerttegen jan bar ma? Qaýym­dastyq usynǵan esep-qısaptar bo­ıynsha ónerkásiptik jylyjaıdyń bir gektaryn jylytyp, jaryqtandyrýǵa jumsalatyn shyǵyndar saǵatyna 45 kVt elektr energııasyn tutynýǵa deıin barady. Oǵan qosa elektr energııasyna, mıneraldyq tyńaıtqyshtarǵa, eńbekke aqy tóleýge, kúndizgi jaryq uzaqtyǵynyń qysqarýyna baılanysty qosymsha jaryqtandyrýǵa jumsalatyn shyǵyndar jáne bar. Tıisinshe, osyndaı úlken shyǵyndar bolǵan kezde kókónister baǵasynyń jel­toq­sannan bastap naýryz-sáýir aılary­na deıin tómendeýi ekitalaı. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin jetekshi eksporttaýshy elderde ónimdilikti arttyrý úshin jasandy qosymsha jaryqtan­dyrý (kúndizgi jaryq ýaqytyn uzartý) qol­danylady. Alaıda Túrkistan oblysynda kommýnaldyq qyz­met­terdiń qymbat bolýyna baılanysty qosymsha jaryqtandyrýdy qoldaný tıimsiz.

Bul problema 3 jyldan astam ýaqyt boıy kóterilip ke­le­di, otandyq ónim kórshi el­­der­de (О́zbekstan, Túrik­menstan) óndirilgen ónim­dermen básekelese almaıdy. Mysaly, kommýnaldyq kór­setiletin qyzmet­ter qu­nyn salys­tyrǵanda myna­daı: Túrkistan ob­ly­synda 1 kVt elektr ener­gııa­sy­nyń quny 33,17 teńgeni qu­raıdy, al О́zbek­standa – 18 teńge, Túrik­menstanda – 2-3 teńge; Túrkistan obly­synda myń tekshe gaz­dyń baǵasy – 35 788 teńgeni quraıdy, О́zbekstanda – fermerler úshin bizdiń ulttyq valıýtaǵa shaqqanda 11 myń teńge, Túrik­men­standa bar bolǵany 45 teńge. Sý bizde 1 tekshe úshin 262 teńge, al kór­shi elder­de tegin. О́ńir eko­logııa­syn buzatyn kómirdiń 1 tonnasy 14 600 teńge. Qys­qa qaraı ol 20 myń teńgeden asyp jy­ǵy­lady. Gaz baǵasy boıynsha da basqa ob­lystarmen salystyrǵanda Túrki­stan oblysy 1-orynda tur. Al Qazaqstandaǵy eń arzan gaz Shyǵys Qazaqstan oblysynda (myń tek­she úshin 11 218,76 teńge), Aq­tóbe obly­synda (14 536,37 teńge), Batys Qazaq­stan oblysynda (17 873,39 teńge). Osy­laısha, eńbek resýrs­tarynyń shy­ǵyndary otandyq ónimniń ózindik qunyna úlken áser etedi. Qysqasy, na­ryq­ta kórshi eldiń 1 kılo ónimi kem degende 2 ese arzan, otandyq ónim básekege qabiletsiz. Jaǵdaıdy ońaltý úshin tıisti mınıstrlik shuǵyl sharalar qabyldaýy qajet dep oılaımyz», dedi depýtattyq saýaldy jarııa etken Darhan Myńbaı.

Bul oraıda ıaǵnı baǵa turaqtyly­ǵyn ustap turý jáne jylyjaı alań­daryn keńeıtý, sondaı-aq azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etý maqsatynda depýtattar kommýnaldyq kórsetile­tin qyz­metterdi (elektr qýaty, tabı­ǵı gaz, kómir) arzandatýǵa arnalǵan shyǵyn­dardyń qunyn 50% mólsherinde sýbsıdııalaýdy qarastyrýdy usyndy. Qýat kózderin sýbsıdııalaý jáne jylyjaı sharýashylyqtarynyń nesıelerin tóleý merzimin uzartý, kommýnaldyq tólemderge tólenetin tarıf kólemin kún­dizgi jáne túngi kezeńge bólip tóleý te­tikterin qarastyrý jónindegi usy­nystaryn sharýalar óńirge jumys saparymen kelgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevke de jet­kizgen bolatyn. Ázirge mınıstrlik tarapynan jaýap joq.

Túrkistan óńirinde baý-baqshalyq ónim­derdiń baǵasy da kópshilik kóńi­lindegideı emes. Baǵbandardyń ýájine júginsek, onyń ózindik sebebi de bar. Mysaly, shetelden ákelinetin tyńaıt­qyshtardy satyp alýǵa memleketten sýbsıdııa bólinbeıdi. Ony sharýashylyq aldyn ala satyp alady, endi biriniń qarjylyq jaǵynan qaýqary jetpeıdi.

«Tyńaıtqyshtyń baǵasy sharýalar úshin qymbat. Sebebi shetelden ımporttalady. Bir lıtrin 5 myń teńgeden satyp aldyq. Bizge 300 lıtr, keıde 400 lıtr kerek. Al kún sýyta berse, ekinshi ret sebý qajet. Tolassyz jaýǵan jańbyr sol tyńaıtqyshty shaıyp ketedi. Bul jaǵynan da shyǵyn bar», deıdi «Aleksandrovskıı sad» JShS basshysy Baqtııar Taǵaev.

Ordabasy aýdany Bórjar aýyldyq okrýginde 40 gektar jerge alma jáne súıekti jemis aǵashtaryn ekken fermer sharýashylyǵyna tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizgen. Qazir baptalǵan baqta alma, órik, qara órik, shabdaly, shıe aǵashtary bar. Kún jylyǵan kezde súıekti jemister birden búrshik jarǵan, alaıda naýryzdaǵy sýyq sharýalardy biraz ábigerge saldy.

«Bıyl jańbyr kóp jaýdy. Qystyń aıaǵy, kóktemniń basyndaǵy sýyqtan sú­ıek­ti jemisterdiń gúlin úsik uryp ke­tý qaýpi joǵary. Bıyl ónim kólemi eki ese­­­ge azaıyp ketýi de múmkin. О́nimniń sapa­­­sy aýa raıyna tikeleı baılanysty – kún jyly bolsa, jaqsy gúldeıdi, soǵan saı jaqsy ónim beredi», deıdi Baqtııar Taǵaev.

Sharýanyń aıtýynsha, baqtaǵy jemis aǵashtarynyń 80%-y ónim berýi múmkin. Fermer Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeevke ónimdi, arnaıy qoımalardy, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy men qural-jabdyǵyn saqtandyrý máselesin jetkizipti.

«Aýyl sharýashylyǵy salasynda kredıt berý sharttary sharýalarǵa qoljetimsiz bolyp otyr. Iаǵnı beriletin kredıttiń paıyzy joǵary – sharýa sharýashylyǵyn ashý úshin 17%-ben qaryz alady. Bul – birinshi. Ekinshi másele – kredıt alý úshin kepil qoıý. Munda alynatyn kredıt somasyna 120%-ǵa kepil qoıý kerek. Kepil quny da tómen baǵalanady. Ásirese, sharýa jerin kepilge qoıǵan kezde qarjy ıns­tıtýttary ony óte tómen baǵalaıdy. Aýyl sharýashylyǵynda túrli másele bolady. Aýa raıyna baılanysty ónim úsip ketedi. Sondaı kezde fermerdiń dáleldi sebebi baryna qara­mas­tan, qarjylandyrý ıns­tı­týt­tary olardy qoldaý po­zı­­­sııasyn ustanbaıdy. Iаǵ­nı naqty sebebi bolǵanyna qara­mas­­tan, kre­dıtti mezgilinde óteı al­­maıtyn sharýaǵa kredıt ýa­qy­tyn shegerýge múmkindik qa­ras­­ty­rylmaǵan», deıdi fermer.

Sharýalar alma, órik, qara órik, júzim ósirýge aýa raıy qolaıly ońtústik óńir­ler­de keleshekte jańǵaq aǵashy­na arnalǵan uzaq merzimdi mem­le­ket­tik baǵdarlama qa­jet ekenin aıtýda.

Byltyr qurylǵan Túrki­stan, Almaty, Jam­byl oblysynda jemis ósirý, saqtaý, satýmen aınalysatyn kásipkerlerdiń basyn qosatyn «Qazaqstan baq­tary» konsorsıýmynyń tór­aǵasy Nurlan Quralov oń­­tús­tik óńirde gúldep úlger­gen jemis aǵashtarynyń 20%-y úsip ketkenin aıtady. «Baý-baq­sha­­ny saqtandyrýdy engizý qajet. Saq­tandyrýmen aınaly­satyn kompanııalar bar, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi solarmen kelisip, jemistiń belgili bir bóligi úsip ketse, sony óteý boıynsha kelisim ornatýy qajet. Árıne, sharýalar shyǵynnyń tolyq ótelgenin qalaıdy, ekinshi tarap óz usynysyn aıtyp, ortaq kelisimge kelýge bolady», deıdi N.Quralov.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasynyń habarlaýynsha, mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qu­nyn sýbsıdııalaý baǵdarlamasy­na 4,5 mlrd teńge qarastyrylǵan. Nátıjesinde, 475 túrli mıneraldy tyńaıtqyshtardyń quny 50% sýb­sıdııalanyp, 368,1 myń gektar egistikti tyńaıtý josparlanýda. Tyńaıtqysh tapshylyǵyn boldyrmaý maqsatynda «QazAzot» AQ-men oblys aýyl sharýa­shylyǵy taýaryn óndirý­shilerge qajetti ammıak selıtrasyn ýaqtyly jáne tolyq kólemde jetkizý týraly arnaıy memorandým túzilgen.

Áleýmettik mańyzy bar ónimderdi Batys Qazaqstan, Atyraý, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar oblystary men Almaty qalasyna jetkizý jóninde oblys ákimdikterimen memorandýmdar túzilgen. Jalpy, bıyl oblysta egis kólemi 848,4 myń gektar alqapqa aýyl sharýashylyǵy daqyldary egiledi. О́tken jylmen salystyrǵanda egis alqa­by 3 myń gektarǵa artyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqovtyń aı­týynsha, egistikti árta­rap­tandyrýǵa sáıkes, bıyl mal azyǵy daqyldaryna kóńil bóli­nip, egis kólemi 13 myń gektarǵa artyp, jalpy 228 myń ga alqapqa egiledi.

«Búgingi tańda jos­parlanǵan jaz­dyq daqyl­dardyń 21%-y egildi. О́tken jyl­men sa­lystyrǵanda kók­temgi dala ju­mystary bir aptaǵa er­te bastaldy. Bıylǵy kók­temgi dala ju­mys­­­taryna 22 701 birlik aýylsharýashylyq tehnı­kasy qatysýda. Jos­par­lan­ǵan jer jyr­tý ju­mys­tary 95%-ǵa oryn­daldy, 106 myń gektar jer­de sor shaıý ju­mystary to­lyqtaı júr­gizildi. Bıylǵy jyldyń ónimi úshin egilgen 177 myń gektar kúzdik bı­daıdyń jaǵdaıy jaq­sy. Qorektendirý ju­mystary júrgizilip jatyr. Jalpy, Túrkistan obly­syn­daǵy aýylsha­rýa­shylyq da­qyl­dary 100% tu­qym­men qamtamasyz etil­di. Osy tuqymdardyń 50%-y sýb­sı­dııalaý maqsatynda 600 mln teń­ge qarjy bólindi. Budan bólek, kók­temgi dala jumystaryn júrgizý úshin Agrarlyq nesıe korporasııasy­nan 6%-ben 5,3 mlrd teńge nesıe qarjy qara­­lyp, 3,6 mlrd teńgesi 783 taýar ón­­dirý­shi­ge taratyldy. Budan bólek 60 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshty der kezinde jetkizý úshin «QazAzot» JShS kelisimshart jasaldy.

Búgingi tańda oblysta osy qajet­tiliktiń 50%-y bar, 10 myń tonnasy taratyldy, 25 myń tonnasy qoımada tur, taýar óndirýshilerge kúndelikti kelisimshartqa sáıkes bosatylýda», dedi basqarma basshysy.

Sonymen qatar oblysta 47 900 tonna janar-jaǵarmaı arzandatylǵan baǵamen beriledi. Búginde 18 myń tonna janar-jaǵarmaıdyń quny tolyǵy­men tólenip, taýar óndirýshilerge 6 300 tonnasy bosatylǵan. Baǵasy taýar óndirýshilerge jetkizip berý qunyn qosa alǵanda 193-195 teńgeden satylýda. Iаǵnı óńirde kóktemgi dala jumys­taryn ońtaıly merzimde at­qarý maqsatynda dıqandarǵa múmkin­dik jasalýda. Degenmen búgingi baǵa jyl boıy úzilmeıtin kókónisi de, jemis-jıdegi de mol derlik túrki­stan­dyqtardyń tábeti­ne keri áserin tıgizip tur.

Túrkistan oblysy