“TYNYShTYQTY ALTYNǴA DA SATYP ALA ALMAISYŃ”

Taǵdyr bizdiń urpaqqa ǵasyrlar toǵysynda, túrli qoǵamdyq ózgeristerdi bastan keshýdi, keńestik júıede ómir súrip, odan keıin jeke, derbes memleketimizdiń irgetasyn qalaýdy, onyń alǵash ómirge kelgen sátinen búginge deıingi ótken jolyn bite qaınasyp birge júrip ótýdi buıyrypty. Biz sońǵy jıyrma jylda elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz tarıhı oqıǵalardy bastan ótkerdik dep aıtyp júrmiz. Iá, ol ras. Munyń bári tarıh, munyń bári keler urpaqqa mura. Árkimniń de ómirinde sirá da esten ketpeıtin eleýli sátteri bolady. Meniń ómirimdegi sondaı sáýleli sátterdiń birazy Táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. “Jaqsynyń ózinen buryn aty jetedi” degen ǵoı dana halqymyz. Sol aıtqandaı, men Nursultan Ábishulyn kórmeı turyp, onyń atyna syrttaı qanyq edim. Qaraǵandy oblysynyń Ýlıanov aýdanyndaǵy “Kóktal” sovhozyna jańa ǵana dırektor bolyp taǵaıyndalǵan kezim edi. 1979 jyldyń aıaǵy, 1980 jyldyń basy. Kórshi sovhozdardyń úsh bólimshesinen qurylǵan on eki de bir nusqasy joq jańa sharýashylyq ne úı, ne otyratyn qyzmet orny, ne mektep, ne balabaq­sha, ne qyzmetkerler turatyn úı, ne dárigerlik pýnkt joq, tipti kadr da jasaqtalmaǵan sharýa­shylyq eken. Ol kezde partııa aıtty bitti dep, jibergen jerine bara beretin zaman ǵoı. Sodan aýdan basshylary da “Sen jassyń, osy sovhozǵa basshylyqqa qoıyldyń, endi barlyǵyn óziń sheshýiń kerek” degen syńaı tanytty. Sodan oıpyr-aı, myna qıyndyqtardan qalaı shyqsaq eken dep del-sal bolyp júrgen sátte, “Jyrtyq úıdiń qudaıy bar” demekshi, “Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy”, – dep el dúr ete qaldy. Sebebi, elge ózinen buryn aty jetken Nursultan Ábishuly jalyny mol, qýaty zor, jas bola tura asa parasatty, asqan isker basshy degen halyqtyń baǵasy el qulaǵyn eleńdetip turǵan kez bolatyn. Nursultan Ábishuly jańa qyzmetine kele sala oblys boıynsha kóptegen, bálen jyldan sheshimin tosyp júrgen máselelerdiń bárin sheshe bastaǵan. Men birden ózim basqaryp júrgen sharýa­shylyǵymnyń jaǵdaıyn aıtyp, kómek suraıyn, áıtpese myna qystyń úskirik aıazynan jáne jańa qurylǵan sovhozdyń tolyp jatqan qıyndyq­tarynan abyroımen shyǵý ońaıǵa túspeıtinine ábden kózim jetip, N.Á.Nazar­baevtyń qabyl­daýyna barýǵa bel býdym. Sodan bir yńǵaıy kelip, oblystyq partııa komıtetiniń aýylsharýashylyq hatshysy V.G.Anýfrıevke osy ótinishimdi aıtyp edim, ol kisi birden “Ne úshin barasyń? Bárin ózimiz sheshemiz, kómektesemiz”, – dep aýdannyń basshylaryna tapsyrma bere bastady. “Nursul­tan Ábishulyna kirip shyǵaıyn jáne jańa sharýashylyqqa kómek suraıyn”, – dep edim, “О́zim aıtam ol kisige, kelesi jyly kirersiń” dep, azar da bezer boldy. Sodan V.G.Anýfrıev meniń máselemniń birazyna tikeleı kóńil aýdaryp, aýdan basshylary da kómektesip, jolym ońynan bola bastady. Sol kezde oblys boıynsha sharýashylyq pen óndiris qana emes, kadr máselesi de Nurekeńniń qolynda boldy. Qaraǵandy qalasynda ol ýaqytta qazaqtardyń úles salmaǵy bar bolǵany jeti paıyz tóńireginde ǵana edi de, oblystaǵy qazaqtyń sany on eki-aq paıyz bolatyn. Al basshylyq jumystardaǵy qazaqtar saýsaqpen sanarlyq. Sonaý Solomensevterdiń zamanynan bastap sol az basshylardyń ózin tuqyrtyp, ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap, olardyń eńsesin ezip tastaǵan-dy. Nursultan Ábishuly basqa ult ókilderin qoldaı otyryp, qazaqtyń da aqyldy, isker, bilimdi jigitterin birtindep úlken qyzmetterge aralastyra bastady. Búginde olardyń basym bóligi memleketimizdiń nyǵaıýy men elimizdiń bolashaǵy jolynda ter tógip, aıanbaı eńbek etip júr. Keńes Odaǵy qulap, memleketimiz táýelsiz­digin alýǵa bet burǵan sát. Sol kezde men Taldy­qorǵan oblysynyń basshysy edim. “Jas otaýdyń joǵy kóp” demekshi, 90-shy jyldar biz úshin aýmaly-tókpeli, barymyzdan joǵymyz kóp, qıyn-qystaý kez edi. Halyq tutynatyn taýarlar joqtyń qasy. Tipten, sabyn da joq, kir jýatyn untaq ta joq, qant ta joq, ósimdik maıy jáne halyq tutynatyn taýarlar tapshy. Endi osy tyǵyryqtan shyǵý qajet boldy. Elbasymen aqyldasyp, Jarkent jáne Alakólde eki erkin ekonomıkalyq aımaq qurdyq. Oblystyń Qytaı elimen shekarada turǵanyn paıdalanyp, olardan qant alyp, ony Reseıge, Nıjnıı Novgorod pen Ombyǵa jiberip, olardan halyqqa qajetti taýarlar alyp, áreket ete bastadyq. Túsken paıdany bıýdjetten tys qorǵa shoǵyrlandyryp, sol arqyly oblystaǵy jaǵdaılary tómen otbasylaryna, múgedekterge, zeınetkerlerge, tipten stýdentterge járdem bere bastadyq. Mine, osyndaı tyǵyryqtan shyǵý jolyn izdegen kezimizde Elbasymyzdan úlken qoldaý taptyq. Taldyqorǵan oblysy kóp ultty aımaq. Sondyqtan da ol jerdegi el tynyshtyǵyn saqtaý, ultaralyq kelispeýshilikti boldyrmaý basty maqsatymyz edi. Osy máseleni durys jolǵa qoıý úshin 1990 jyly jergilikti halyqtar dostastyǵy forýmyn qurdyq. Sol forýmnyń eki jyldyǵyn atap ótkeli jatqanymyzda aıaq astynan Elbasy oblysymyzǵa kele qaldy. Josparlanbaǵan jaǵdaı edi. Elbasynan sol jıynǵa qatysýyn ótindim. Mereke bastalyp ketti, halyq jınalyp qalǵan edi. Ár ult óz ónerlerin kórsetip, ulttyq dastarqandaryn jaıyp, ortaq mereke jasap jatqan. Bul elimizdegi kóp ulttyń basyn biriktirýge, dostyq qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan bastama edi. Jınalǵan jurt kútpegen jerden Elbasyn kórip, bir jaǵynan tańdanyp, máre-sáre boldy da qaldy. “Prezıdent te kelipti ǵoı!” dedi de Nursultan Ábishulyn kóterip ala jónelgeni bar emes pe?! Tarıhta belgili bir tulǵalardyń esimimen tyǵyz baılanysty, bir eldiń, bir memlekettiń, tipti adamzattyń damýynyń taǵdyryn sheshken oqıǵalar az emes. Sol sııaqty aýmaly-tókpeli zamanda elimizdi Nursultan Nazarbaevtaı basshy basqarmaǵanda Qazaqstan qandaı bolar edi? Jıyrma jyl boıy el yntymaǵy saqtalyp, barlyq ulttardyń bir úıdiń balasyndaı sútteı uıyp otyrǵanynyń ózi zor jetistik. Qarabaq, Ýkraına, Grýzııa, Qyrǵyzstandaǵy qandy oqıǵalarǵa qarap oty­ryp, elimizdegi san ult ókilderiniń osy ty­nyshtyǵyna táýbe deı­miz. Sondaı-aq eli­mizdiń EQYU-ǵa múshe bolýy jáne mú­she bolyp qana qoımaı tóraǵalyq etýiniń ózi – úlken tarıhı oqıǵa. Oǵan qosa Birikken Ulttar Uıymyna, Shan­haı yntymaq­tastyq uıymyna, Eý­rAzııa ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıy­myna, Túrkisoı sııaqty uıymdarǵa múshe bolar ma edik? Eger Nur­sultan Nazarbaev álem boıynsha eń aldyńǵy qatarly qýaty bar ıadrolyq qarýdan bas tartpaǵanda jaǵdaı qalaı bolar edi? Qa­zaqstan dál búgingideı tynyshtyq pen da­mýdyń aralyna aınala alar ma edi?.. Men birneshe shet memleketterde Qa­zaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolyp 12 jyldan as­tam qyzmet atqardym. Sondyqtan da kóptegen elderdiń prezıdentteri bas qosqan jıyndarda Elbasynyń qasynda bolýǵa týra keldi. Búgingideı Qazaqstandy álem tanyǵan kez emes, sonaý 90-shy jyldardyń ózinde iri basqosýlarda prezıdentter leginiń aldynda kóbinese Qytaıdyń, AQSh-tyń, Reseıdiń jáne Qazaqstannyń prezıdentteri kele jatatyn. Nursultan Ábishuly alpaýyt derjavalardyń prezıdentterin aýzyna qaratyp, túrli ázil-qaljyńyn aıtyp kúldirip, utqyr oılarymen tánti etip kele jatqanyna talaı ret kýá boldyq. Sonda syrttan qarap turǵan bizderdiń júregimizge qýanysh uıalap, qazaq ekenimizge, Qazaqstan memleketimiz, osyndaı Elbasymyz bar ekenine qalaısha maqtanyp, masattanbasqa?! Búginde elimiz álem kartasynda oıyp turyp oryn alǵan, órkenıetti memleket, mádenıeti baı, ıntellektýaldyq áleýeti joǵary adamdardyń Otany ekenin álem moıyndady. Bul jetistikterge Elbasynyń jeke basynyń qosqan úlesiniń zor ekenin bireý joqqa shyǵara ala ma? Árıne, joq. Osy jerde men Nursultan Ábishulynyń shet memleketterge sapary kezinde shet eldikterdiń ony qalaı qurmetteıtindigine kýá bolǵan biraz oqıǵalardy eske alǵym kelip otyr. Avstrııada elshi bolyp júrgenimde Portýgalııada EQYU-nyń úlken basqosýy ótip, oǵan kóptegen eldiń prezıdentteri jınaldy. Men EQYU-da da elshilik qyzmet atqaratynmyn. Bul 1996 jyldyń jeltoqsany bolatyn. Osy basqosýǵa oraı elimizdiń ımıdjin kóterý maqsatynda ózge elderdiń elshilerimen, basqa da tıisti organdarymen aıtarlyqtaı sharýa atqarýǵa týra keldi. Árıne, sol kezdiń ózinde Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedeli artyp, Elbasy Nursultan Ábishuly da shetelderde aıtarlyqtaı tanymaldylyqqa jetip qalǵan edi. Mine, osyndaı is-sharalardyń nátıjesinde Qazaqstan basshysy birinshi kúngi otyrystyń ekinshi jartysyn bastan-aıaq ózi júrgizip, alǵashqylar qatarynda úziliske deıin sóz sóıledi. Bul birinshiden, elimiz úshin, ekinshiden, bizder úshin de úlken abyroı boldy. 2000 jyldyń aqpanynda EQYU-nyń kezekti jıynyna qatysý úshin Venaǵa N.Á.Nazarbaev keledi degen elden habar alyp, elshiliktiń qyzý daıyndalyp jatqan kezi edi. Qyzmet telefonym shyr ete tústi de arǵy jaqtan: “Qazir sizdi Elbasymen jalǵaımyz,” – dedi. “Myna jaqta jigitterdiń bireýleri jıynǵa baryńyz, bireýleri barmańyz deıdi. Sen qalaı oılaısyń, Saǵynbek?” – dedi Nursultan Ábishuly. Men: “Siz kelseńiz, bul jaqtaǵylar Sizdi ǵana emes, búkil Qazaqstandy moıyndap, tánti bolar edi. О́ıtkeni, Qazaqstannyń saıası jáne ekono­mıkalyq reformalardaǵy qol jetken jetistigi týraly Sizden artyq eshkim aıtyp bere almaıdy. Kelgenińiz óte durys bolar edi. Bular Siz keledi dep qatty daıyndalyp jatyr”, – dedim. Shyny kerek, sol kezde EQYU-nyń keıbir qyzmet­kerleriniń Qazaqstanǵa keıbir máseleler boıynsha syn aıtyp júrgen kezi edi. Túımedeıdi túıedeı etip, buqaralyq aqparat quraldary betinde bul jáıt jappaı jazylyp jatqan bolatyn. Biraq, bul syn EQYU-nyń emes, osy uıymnyń jekelegen adamdarynyń ǵana pikiri bolatyn. Sóıtip, quramynda sol kezdegi Qaýipsizdik Keńesiniń hatshysy M.Tájın, Syrtqy ister mınıstri E.Ydyrysov, Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraıymy Z.Balıeva, taǵy da birneshe jaýapty memleket qyzmetkerleri bar, Elbasymyz bastaǵan delegasııa Venaǵa kele qaldy. Osy jerde bedeldi Uıym Qazaqstandy synaıdy-aý degen alyp-qashpa pikirler de bolǵanyn jasyrmaımyn. Alaıda, bizdiń Prezıdentimiz bul pikirdi joqqa shyǵaryp, bárin óz ornyna qoıyp, barlyq aýdıtorııany ózine birden baýrap alǵan edi. Osy halyqaralyq jıynnan keıin Nursultan Ábishulynyń Avstrııa prezıdentimen, kans-lerimen jeke kezdesýleri boldy. Olardyń bizdiń Elbasyna qurmet kórsetkeni sonshalyq, óz memleketiniń eń joǵarǵy ordenimen marapattap, Elbasymyzdy 2000 jyldyqqa arnalǵan myń jylda bir-aq ret bolatyn mereıtoılyq “Vena balyna” shaqyrdy. Ol dástúrli merekede Eýroodaq basshylary suranyp, qol jetkize almaǵan Avstrııa prezıdentiniń lodjasynda Qazaqstan Prezıdenti ǵana úlken qurmetpen otyrǵanda, kókiregimizdi kernegen qýanysh sonshalyq, tóbemiz kókke jetkendeı boldyq. Qaı ýaqytta Qazaq eli osyndaı qurmetke jetip edi?! Qazaqstan Prezıdentiniń bul sapary osy halyqaralyq uıymǵa Tóraǵa bolyp, qazirgideı halyqaralyq abyroıly bolýymyzǵa jol ashyp berdi. Mundaı baqqa tek táýbe degennen basqa ne aıtýǵa bolady? Osynyń bári uzaǵynan bolǵaı. Shet elde qyzmet babymen júrgende baıqaǵanym, Nursultan Ábishulynyń óte bir erekshe qabileti men qasıeti qaı eldiń bolmasyn basshylaryn aýzyna qaratyp, ózine baýrap alatyndyǵy der edim. “Hannyń basynda myń adamnyń aqyly bar” degendeı, Elbasymyz óziniń bilimdiligimen, tektiligimen, ushqyr oıymen, ázil-qaljyńymen nebir joǵary deńgeıdegi basshylardy aýzyna qaratyp, moıyndata­tynyna kózim jetip júrdi. Naǵyz eldiń qamyn oılaǵan saıasatker úshin bul taptyrmaıtyn utymdy qasıet ekeninde daý joq. Osylaısha ol ózin ǵana emes, búkil Qazaq elin álemge moıyndatty. Shet elderde taǵy bir baıqaǵanym: kóptegen shet memleketter basshylary Prezıdentimizge qurmetpen qaraıtyny, salıqaly saıasatker retinde joǵary baǵalaıtyny, jaqyn aralas­qysy, kezdeskisi keletindigi. Osyǵan bir ǵana naqty mysal keltireıin. Nursultan Ábish-ulynyń Horvatııaǵa sapary ázirlenip jatqan bolatyn. Sol tusta osy el prezıdenti S.Mesıch Qazaqstan Prezıdentiniń óz elinde qansha bolatynyn surady. Hattama boıynsha eki-úsh kún ekenin aıttym. “Qalyp, demalýǵa ýaqyty bolar ma eken?” – dep ótindi ol. Sapar aıaqtalǵan soń Elbasymyz Horvatııa prezıdenti S.Mesıch myrzanyń ótinishin qup aldy. Horvatııa basshysy Nursultan Ábishulyna úlken qurmet, qoshemet kórsetti. Qazaqstan Prezıdentiniń jatqan jerine ózi baryp, “galstýksyz” kezdesý uıymdastyrýdy uıǵardy. Osy áńgime shyqqan kezde kórshi Slovenııa memleketiniń Prezıdenti V.Kýchannyń kómekshisi telefon shaldy, “Erteń Nazarbaev pen Mesıch “galstýksyz” kezdesý ótkizedi eken, bizdiń Prezıdenttiń de Sizdiń Prezıdentińizben birge bolǵysy keletin tilegi bar”, – dedi. Mine, sóıtip Eýropadaǵy eki el – Horvatııa men Slovenııanyń prezıdentteri ýaqyttaryn bólip, bizdiń elimizdiń basshysymen jyly júzdi kezdesý ótkizgeni bar edi. Chehııa, Bolgarııa prezıdentteri de sapar barysynda ońasha, beıresmı kezdesýler uıymdastyrýǵa yqylas tanytty. Bul, árıne, Qazaqstannyń Elbasyn Orta Azııa aýmaǵy, tipti burynǵy Keńester Odaǵy memleketteri basshylary ishinde erekshe saıasatker dep eseptep, jaqynyraq tanysqysy, biliskisi kelgeniniń belgisi edi. 2002 jyldyń aıaǵynda Chehııada da birneshe memleketter prezıdentteriniń basqosýy ótti. Ol kezde Chehııa memleketi de bizdiń Vengrııa­daǵy elshilikke qaraıtyn. Osy basqosýǵa Qazaqstan Prezıdenti keletin bolǵandyqtan, sapardy joǵary deńgeıde ótkizý úshin Pragaǵa keldim. Osy saparda Nursultan Ábishulynyń AQSh Prezıdenti Býshpen jeke kezdesýi ótti. Alpaýyt AQSh eliniń Prezıdentiniń ýaqyty óte esepteýli bolsa da Qazaqstan Prezıden­timen kezdesýge múmkindik tabýynyń ózin úlken abyroı. Jáne de aıtylǵan jeke kezdesýden keıin alqaly otyrysta kóptegen elderdiń prezıdentteri ishinen sýyrylyp shyǵyp, bizdiń Elbasymyz eń iri derjava AQSh Prezıdentiniń qasynda shúıirkelesip, birinshi qatarda birge otyrýy kóńilimizdi ábden toltyrǵan edi. Buǵan qaıtip qýanbassyń, qalaısha rıza bolmassyń?! Jalpy tarıhta soǵys, qaqtyǵystyń bári jer men din máselesinen órbıdi. Altaıdan Atyraýǵa sozylyp jatqan darhan dalamyzdyń tutastyǵyn saqtaý úshin eń aldymen onyń shekara syzyǵyn anyqtaý asa mańyzdy. Osy jerde Tuńǵysh Prezıdentimizdiń eshbir kıkiljiń, qyrǵı-qabaqsyz Qytaı, Reseı, О́zbekstan, Túrkimenstan elimen beıbit kelisimge kelip, shekaramyzdy delımıtasııa­laýy tańqalarlyq, buryn-sońdy bolmaǵan, zor qýanyshqa bóleıtin jaǵdaı. Bul elimizdiń táýelsizdigin baıandy etip, kórshiles memle-kettermen beıbit qarym-qatynas ornatýy­myzdyń negizgi kiltine aınaldy. Búginde Elbasymyzdyń táýelsizdigimizdi nyǵaıta túsip, ony synshyl syrt kózderge de moıyndata otyryp, TMD sheńberinde saıası, ekonomıkalyq reformalardan aldyńǵy qatarǵa shyǵý saıasatyna ózimiz ǵana emes, búkil álem júginedi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Elbasynyń batyl oıy, tegeýrindi qadamy arqyly Qazaqstan kóptegen halyqaralyq sharalardyń bastamashysy, birneshe bedeldi uıymnyń irgetasyn qalaýshysy bola bilýde. “El birligi – yntymaqta” demekshi, birlikte bolyp, shańyraǵymyzdy shaıqaltpaý, syrt kózge kúlki bolmaý bizdiń uly maqsatymyz ekeninde kúmán joq dep oılaımyn. Kópti kórip, kóńiline túıgen, madaq sózge óte sarań, sarabdal, saqa saıasatker Báıken Áshimov aqsaqal: “Tynyshtyqty altynǵa da satyp ala almaısyń” degen edi bir otyrysta. Sol aqylgóı aqsaqalymyzdyń osy sózi artyndaǵy urpaǵynyń árkez esinde júrýge tıisti. Kúni keshegi kórshi Qyrǵyz elindegi qantógis jaǵdaı tártip pen tynyshtyqtan artyq baqyt joq ekenin kórsetip berdi emes pe? “Eregesken el bolmas, etekten kesip, jeń bolmas” degendeı, tutastyǵymyz ben yntymaǵymyzdy saqtap, ár azamat ózin úlken shańyraqtyń bir-bir ýyǵy dep eseptep, Qazaqstan atty úıimizdiń tútini túzý, irgesi berik bolýyna atsalysyp, bir tilekte, bir nıette bolýyn, arýaqty elimizdiń abyroıy artyp, órkendeı berýin tileýden basqa qandaı arman bolýy múmkin?! Saǵynbek TURSYNOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, Tótenshe jáne ókiletti elshi.