EÝROPALYQ О́REDEN – EÝRAZIIаLYQ О́LShEMGE

О́tken apta elimiz úshin kókeıkesti máselelerdiń kóm­besine aınalǵany aqıqat. EQYU-ǵa múshe memleketter men áriptes elderdiń parlamentshilerin Qazaqstanda toǵystyrǵan Transazııalyq parla­ment­tik forýmy “EQYU-nyń Eýrazııalyq ólshemi” taqyrybyn tekke kún tártibine shyǵarmaǵan. Kótergen máselelerin aqtaǵan forýmda EQYU-nyń eýropalyqtan eýrazııalyq sıpatqa ıe bolyp kele jatqany sát saıyn ańǵaryldy Sonymen, senbi kúni Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi aıasynda ótken forým óz ju­my­syn jalǵastyrdy. Ekinshi kún­niń alǵashqy sessııasynyń óze­gine aınalǵan “Eýrazııa: damyp kele jatqan naryqtar jáne beleń alyp kele jatqan qaterler” oty­rysynda parlamentshiler eko­nomıkalyq damý, saýda, tabıǵı resýrstardy basqarý, eńbek kó­shi-qony, qorshaǵan ortany qor­ǵaý máselelerin talqyǵa saldy. Sessııa moderatory EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń vıse-prezıdenti Petros Eftı­mıoý kóterilgen taqyryp tóńi­regindegi túıtkilderdi túgendeı kele, alǵashqy sózdi Qazaqstan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanovaǵa berdi. Aǵylshyn tilin bir kisideı meńgergen mınıstr dabyry áli ba­sylmaǵan qarjylyq kúıze­lis­ten shyǵýda Qazaqstan qandaı qa­damdardy tańdaǵanyn jáne osy oraıda tyndyrylǵan tirlikterdi táptishtep aıtyp berdi. Forým delegattary EQYU-ǵa tóraǵalyq etip otyrǵan eldiń mysalyn yj­da­ǵatpen tyńdap qana qoımaı, so­ńynan birqatar saýaldar qoıdy. – Álemdik qarjy daǵdary­syn eńserýde Qazaqstannyń ishki resýrstary jetkilikti. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qo­rynda qazir 52 mıllıard AQSh dollary shoǵyrlanǵan. Biz eko­nomıkanyń qalpyna kelýiniń oń nátıjesin qazir kórip jatyrmyz. Qazaqstan Úkimeti daǵdarysty eńserý úshin Ulttyq qordan 10 mıllıard AQSh dollaryn jum­sa­dy. Jáne 2500-den astam orta jáne shaǵyn bıznestegi kásip­oryndarǵa memleket tarapynan je­ńildikter men sýbsıdııalar tú­rinde qoldaý kórsetildi. 4700-deı jańa jumys oryndary jasaq­taldy. Sońǵy jyldary jan ba­syna shaqqandaǵy IJО́ artyp, ol 6 685 AQSh dollaryna teńesti. 2001 jyldan beri elimizge 108 mıllıard AQSh dollarymen tikeleı ınvestısııa quıyldy. Qa­zirgi tańda Úkimetimiz osy qa­rajatty qaıta óńdeý sektoryna baǵyttaýdy qaıta qarastyrýda. Investısııa týraly zań ishki jáne syrtqy ınvestorlar úshin olardyń qarajatyn ekonomı­ka­nyń óndiristik emes salasyna salýǵa teń jaǵdaı týǵyzady. Bıznesti júrgizý úshin ákimshilik kedergilerdi azaıtýdyń barlyq sharalary qolǵa alynýda, – dedi Janar Aıtjanova. Onyń aıtýynsha, elimiz qazir shıkizattyq mıneraldy resýrs­tar­dy eksportqa shyǵarýǵa táýel­di bolýdan bas tartýǵa tyrysýda. Qazaqstan Úkimeti búgingi tańda ekonomıkany ártaraptandyrýdy basty baǵyt etip ustanyp otyr. Da­mýdyń basym baǵyttary retin­de munaı hımııasy, farmako­lo­gııalyq óndiris, týrızm jáne kólik salalary anyqtalǵan. Munyń bári ózimizge belgili, únemi estip júrgen jáıtter bolǵanymen, EQYU Parla­ment­tik Assambleıasyna múshe mem­le­ketter úshin qaperde ustar tustar ekendigi ańǵaryldy. Sondyqtan da parlamentshiler Keden odaǵy qazaqstandyq bıznesmen­der­ge jańa múmkindikter týǵy­zady degen málimdeme tóńireginde de pikir almasyp, saýaldar qoıýmen boldy. Osydan keıin sóz alǵan Shan­haı yntymaqtastyq uıymynyń Bas hatshysy Muratbek Imana­lıev osy uıymnyń 9 jyl ishinde atqarǵan tirlikteri men qol jet­ken tabystaryn atady. Ekono­mı­ka men qaýipsizdik – burynǵydan da bólinbeıtin, birin biri to­lyq­tyratyn jáne ózara tereń baı­la­nystaǵy túsinikke aınalýda. Ár­bir eldiń ulttyq erekshelik­te­rin eskere otyryp, damý joly­men júrgen kezde ǵana oılas­tyr­ǵan josparlarymyzdy iske asy­ramyz, dedi ShYU Bas hatshysy. Atalǵan uıym búginde basqa halyqaralyq uıymdarmen baı­la­ny­syn damytyp, sondaı-aq bir­les­ken jobalar men baǵdar­lamalardy odan ári júzege asyryp jatqany baıandaldy. Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna múshe memleketterdiń birik­ken rynoktary, mıneraldary, shı­kizattyq resýrstary, qýatty ón­di­ristik bazasy men ǵylymı-teh­nı­ka­lyq áleýeti bar. Bizdiń elderimiz resýrstyq, kásiptik, kóliktik jáne ǵylymı-tehnıkalyq múmkindik­te­ri­niń arqasynda Eýrazııa keńis­ti­ginde ekonomıkalyq baılanys­tar­dy bekemdeıtin katalızatorlar sa­natyna jatady. Bul joǵary teh­no­logııalar salasyndaǵy birlesken jobalardyń, saýda-ekonomıkalyq baı­lanystardy jaqsartýdyń ta­bys­ty kepili, dedi ShYU Bas hat­shysy. Muratbek Imanalıev dál qa­zirgi tańda ShYU aıasynda eko­no­mıkalyq yntymaqtastyqta quzyr­ly 20 mamandandyrylǵan organ­nyń belsendi jumys jasap jat­qa­nyn málimdedi. Oǵan qosa kedendik máseleler, zamanaýı aqparattyq tehnologııalar, tranzıttik áleýetti damytý jónindegi arnaýly sarap­tamalyq toptar áreket etip otyr­ǵan­dyǵyn aıtty. ShYU basqa ha­lyqaralyq uıymdarmen óte tyǵyz baılanys jasap otyr. Tabysqa kúshimizdi biriktirgende ǵana je­te­miz. Turaqty ekonomıkalyq damý, halyqtarymyzdyń ál-aýqatynyń jaqsarýy, jumyspen qamtamasyz etý – Eýrazııadaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty, beıbitshilikti qam­tamasyz etýdiń eń tıimdi fak­tor­lary, dedi ShYU Bas hatshysy osy oraıda. Sondaı-aq, Qazaqstandaǵy Eýropalyq Komıssııa О́kildiginiń jetekshisi Elshi Norbert Jýsten men EýrAzEQ Bas hatshysynyń orynbasary Murat Musataev ta osy uıymdar tarapynan qysqa da naqty málimetter berip ótti. Transshekaralyq ózenderdiń basynda otyrǵan elder óktemdik júrgizgisi keledi... Osydan keıin parlamentshiler­diń ashyq pikirtalasy bastaldy. Sóz alǵan EQYU Parlamenttik As­sambleıasynyń Aýǵanstan jó­nin­degi arnaýly tóraǵasy, Fran­sııa Ulttyq assambleıasynyń depýtaty Mıshel Výazen Ortalyq Azııa elderinde sý resýrstary osy ýaqytqa deıin nashar basqarylyp kelgendigin alǵa tartty. Maqta, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirý barysynda sý qorlary las­tanyp, beı-bereketsiz paı­da­la­nyl­ǵanynan habardarlyǵyn bildirdi. Aral men Kaspııdiń ahýalyn alǵa tartqan depýtat, transshe­ka­ralyq ózenderdi tıimdi paıdalana almaý da memleketaralyq qaty­nastarǵa keri yqpalyn tıgizip otyrǵanynan mysal keltirdi. Rasynda da solaı, sýdyń jo­ǵa­ry jaǵynda otyrǵan elder oǵan bılik jasaıtyny udaıy kóterilip kele jatqan problema. Alǵashqy ses­sııa kezinde túrli máseleler til­ge tıek bolǵanymen, par­la­ment­shilerdiń transshekaralyq ózen­derdi yntymaqpen paıdalaný máselesine qaıta-qaıta orala berýi tegin emes. BUU Bas hatshysynyń arnaýly ókili Mıroslav Iencha sáýir aıy­nyń basynda Ortalyq Azııa mem­leketterinde bolyp, Aral óńirin aralap, tań-tamasha bolyp qaıt­qanyn aıtty. BUU Bas hatshysy Aral máselesi óńirlik deńgeıden shyǵyp, álemdik deńgeıde kóńil bólýdi talap etetindigin atap kórsetti. Osy máseleni sheshýde barlyq sharalardy jasaımyz, dedi Mıroslav Iencha. Moderator alǵashqy sessııany qoryta kele, Aralǵa sýdyń kelip jat­qanyn, adamzattyq qatelikterdi jóndeýde halyqaralyq qoǵam­das­tyq alaqan jaıyp otyrmaǵan­dy­ǵyn kóldeneń tartty. – Re­sýrs­tardy basqarý men ekologııalyq máselelerge ulttyq sıpat berýdiń qajeti joq, munyń bári barsha­myz­ǵa ortaq, halyqaralyq máse­leler, degen EQYU Parlamenttik Assambleıasynyń vıse-prezıdenti Petros Eftımıoýdiń sózimen bar­lyq elderdiń parlamentshileri kelisti. EQYU adam saýdasy máselesine kóz jumyp qaraı almaıdy Transazııalyq parlamenttik forýmnyń úshinshi sessııasy “Adam ólshemi, dinı toleranttylyq, saıası damý, adam saýdasymen kúres, gen­der­lik teńdik” taqyrybyna arnal­dy. Bul otyrystyń júrgizý tizgini EQYU Parlamenttik Assambleıa­sy­nyń vıse-prezıdenti Pıa Krıstmas-Mellerge tıdi. Bul otyrysta EQYU-nyń adam saýdasymen kúres jónindegi ar­naýly ókili ári úılestirýshisi Marııa Grasıa Djıammarınaro hanymnyń málimdemeleri óte batyl bolǵandyǵyn ataý kerek. Sessııada birinshi bolyp sóz alǵan BUU Bas hatshysynyń arnaıy ókili, BUU-nyń aımaqtyq ortalyǵynyń Ortalyq Azııadaǵy preventıvti dıplomatııa jónindegi basshysy Mıroslav Iencha: – Bizdiń ortalyǵymyzdyń qaqtyǵystardy boldyrmaý man­da­ty bar. Dıplomatııa jónindegi óńirlik ortalyq 2007 jyly jel­toqsanda Ashǵabad qalasynda ju­mys isteı bastady. Bul biregeı qu­rylym Ortalyq Azııa memleket­teriniń ótinishi boıynsha qurylǵan. Aqparattar arasynda únqatysý ornatý, birlesken jobalardy júr­gizý, qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshý, osynyń barlyǵy EQYU-nyń Ortalyq Azııaǵa qatysýyn qamtamasyz etedi, – dedi. Eger adam quqyqtary buzy­la­tyn bolsa, turaqtylyqqa qol jet­kizý óte qıyn. Zańdardy syı­la­maý­dyń barlyǵy qaqtyǵysqa jol ashady. Sondyqtan qaýipsizdik sala­syndaǵy kez kelgen strategııa adam kapıtalyn, adamnyń qaýip­sizdigin qamtýy tıis, dedi taǵy da Mıroslav Iencha. – Adamdardy saýdalaý, kisini májbúrli túrde qulshylyqqa jegý, genderlik teńdikti ornatý isterinde EQYU úlken táýekelderge bar­ǵanyn maqtanyshpen aıta alamyn. Qoǵamda dál osyndaı qasiretti oqı­ǵalar oryn alyp jatqanda biz­diń uıym qol qýsyryp qarap oty­ra almaıdy, degen Djıammarınaro osy máselelermen kúresýde keder­gilerdiń de asa kóp ekendigin jaba-búr­kemelegen joq. – Adam saýda­sy jappaı óris alyp barady. Biz osy kúnge deıin adam saýdasynyń qurbandyǵyna aınalǵan 500-deı jannyń taǵdyryna aralastyq. Bular – tek EQYU tarapynan qol­ǵa alynyp, anyqtalǵan fak­ti­ler. Al ómirde adam quqyǵynyń taptalyp, eńbegi qanalyp, saýdaǵa túsip jatqanyn anyqtaý qıyn. Adam eńbegin qanaý beleń alyp turǵanyn jasyrmaý qajet. Eńbek qanaýshylyǵy bar elderde bul jappaı sıpat alýda, dedi EQYU-nyń adam saýdasymen kúres jónindegi arnaýly ókili. Sol sııaqty parlamenttik fo­rýmda BUU-nyń adam saýdasyna baılanysty 5200-deı is qozǵaǵany jáne ony belgili bir sottar qarap, jeńil-jelpi sheshimder shyǵarǵany málim boldy. Ásirese, jynystyq qyzmet kórsetýge májbúrleýshiler de zańnyń jazasynan ońaı quty­latyndyǵy aıtyldy. Munyń bári qylmystyq áreketter men onyń qurbandaryn kóbeıtýde. Munyń bári qaýipsizdikke qater tóndiretin qylmystar. Osy máselelerdi ke­shen­di túrde sheshýimiz kerek. Adam saýdasynyń qurbandary – kóbi­ne­se áıelder men qyz balalar. Qyl­mystyq toptar olardy qulshylyq toryna túsirip, tánin saýdalaýda. Keıbireýler osydan qutylamyz dep qaza taýyp nemese iz-túzsiz jo­ǵalyp ketip jatyr. Sol sııaqty ta­maq ónerkásibinde, shahtalarda, úı qyzmetinde qyzmeti tegin paıda­la­ny­lyp jatqan áıelder men balalar bar. Olardyń jastyq shaǵy, bilim alý múmkindigi, tipti keleshegi joq. Quldar sııaqty ustalady. Sońǵy kezde balalardy qaıyr surýǵa májbúrleý derekteri de jıi qylań berýde, dedi EQYU-nyń Adam saý­da­symen kúres jónindegi arnaýly ókili Marııa Grasıa Djıam­ma­rı­naro. Qanshama taǵdyrlardy taqsi­ret­ke dýshar etip otyrǵan adam saý­dasyn boldyrmaý úshin kúsh-jigerimizdi biriktirý kerektigin alǵa tartqan Djıammarınaro: – Halyqaralyq qujattar, ult­tyq zańnamalar qabyldaý kerek, aqparattar jınap, eseptilikti zer­de­leıtin ulttyq ortalyqtar qurý qajet. Jáne osy jobalardy qar­jy­landyratyn kózderdi qarastyr­ǵan jón, – dedi. Eń bastysy, ha­lyqtyń arasynda adam saýdasy bar ekendigin ashyq aıtyp, ony bol­dyrmaý úshin nasıhattyq, saq­tyq, tózbeýshilik tanytý maq­sa­tyndaǵy sharalardy belsendi qoldaný qajettigi sóz boldy. Adamzatty alańdatqan adam saý­dasy keleńsizdigin EQYU Par­lamenttik Assambleıasynyń eńbek kóshi-qony jónindegi arnaýly ókili Katrın Ferrıer hanym da qýattap, kún ótken saıyn áıelder de zorlyq eńbektiń qurbany bo­lyp, májbúrli túrde kóship júr­gendigin alǵa tartty jáne olarǵa tónetin qaýiptiń de kóptigin atady. Adam saýdasy másele – EQYU aı­nalysatyn eń basty másele bolyp tur, degen Katrın Ferrıer eńbek kóshi-qonyn basqarýdyń túıtkil­de­rine qatysty uıymnyń ustany­myn taratyp aıtyp ótti. Onyń pikir-paıymdary osy taqyryp­ta­ǵy pikirtalastardyń eń tushym­dy­sy ári naqtysy bolǵanyn ataǵan jón. Forýmda bizge málim bol­ǵany, búginde 700 mıllıondaı mıgranttar bar kórinedi. Shekaralardan taýarlar ǵana emes, adamdar da ótip jatyr. Adam­dardy óz elinen ketýge ne máj­búr etedi? Tabys alshaqtyǵy ma, joq álde aýyldar men qalalar ara­syndaǵy ómir deńgeıiniń al­shaq­tyǵy ma? Qandaı elder mıgranttar qabyldaýǵa májbúr? Osy saýaldyń bári jaýabyn ǵana izdemeıdi, parlamentshilerden qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi men janashyrlyǵyn da surap turǵany ashy aqıqat... Forým aıasynda ótken mańyzdy kezdesýler az emes. Parlament Má­jilisiniń Tóraǵasy Oral Mu­ha­medjanov Fınlıandııanyń Edýs­kýnt­ter múshesi, EQYU Parla­ment­tik Assambleıasynyń vıse-prezıdenti Kımmo Kılıýnenmen kezdesip, eki eldiń parlamentara­lyq qarym-qatynastaryn jan­dan­dyrý jáne tájirıbe almasý máse­le­lerin sóz etti. Sol sııaqty Oral Muhamedjanov senbi kúni Túrki tildes elder Parlamenttik Assam­bleıasynyń Bas hatshysy Ramıl Hasanovpen kezdesip, tórt mem­le­ket kiretin osy uıymnyń kúzdegi otyrysyn kelesi jylǵa qaldyrý­dyń jaı-japsaryn talqylady. Aqyrǵy sóz – qyrǵyz halqynyń aqylmandyǵynda Qyrǵyzstandaǵy ahýal jónindegi arnaıy komıssııanyń oı topshy­laýy osyǵan saıdy. Ol elde bolyp jatqan belgili oqıǵalar álemdik qo­ǵamdastyqtyń eleýli alańdaýshy­lyǵyn týǵyzýda. Osy shıelenisip turǵan ótkir máseleniń Almatyda ótken Transazııalyq parlamenttik forýmnyń arnaıy sessııasynda talqylanýy buǵan jáne bir aıǵaq. О́z tarapymyzdan taǵy bir paıym­daýymyzdy qossaq, qyrǵyz – qa­zaq­qa baýyr halyq. Bul jaıdyń ózi álim­saqtan tamyr tartyp, jańa zamanda órisin keńirek jaıa túsken aq tańdaı anyq aqıqat. Qyrǵyzdyń baıaǵydaǵy Shoń Manasy men qazaqtyń Er Kókshesiniń dostyǵy bárimizge málim máńgilik jyrdyń mánisti tustarynan sanalady. Jaıma kekil jas Shyńǵysty shyńǵa jetelegen Áýezovtiń uly júregine de sol baýyrlastyq sáýlesi sebezdegen bo­lar. Keıinirek osy aıkól Aıt­matov­tyń ózi “Áselim” ánin týdyr­ǵan bizdiń Ilııa Jaqanovty: “Sol jigitti zertteńdershi, túbi qyrǵyz emes pe eken?” dep izerleýinen de qazaq­qa degen qanda bar jylylyq ańǵarylady. Osyndaı týystyq tur­ǵysynan kelgende qazirgi qyr­ǵyz baýyrlardyń basyna túsken qıyn jaǵdaı, qııapatty kúnderde qazaq­tyń et júregi bólekshe ezilip, bul qasiretke basqadan góri naq qazaq hal­qynyń kóbirek kúızelip qaıǵy­ra­tyny da anyq. Endeshe, qyrǵyz­dyń basyna kún týǵanda Qazaq eliniń EQYU-da tóraǵalyq etip, tóbe bı bolyp otyrǵanyna jáne bir shúkir demeske bolmaı­tyn shyǵar. Halyq narazylyǵy sıpatynda kórinis bergen jappaı tolqýlar­dyń saldarynan burynǵy júıe opyryla qulap tústi. О́kimettegi ózgerister kútpegen jerden boldy. Oqıǵalardyń damý aýqymy men shap­shańdyǵy bılikti de, nara­zy­lyq­ty uıymdastyrýshylardy da qaıran qaldyrǵan bolýy kerek. Qıyn ahýaldaǵy qyrǵyz eliniń astan-kesten búlinshilik pen qur­dymǵa batyp, qyrǵynǵa ushyraý múmkindigi asa úlken bolatyn. Naq osy jaǵdaıda Qyrǵyzstandaǵy saıa­sı daǵdarystyń alǵashqy kún­derinen bastap azamattyq teketires qantógisti boldyrmaǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kúsh-jigerine “EQYU-nyń eýrazııalyq ól­shemderi” ekinshi Transazııalyq parlamenttik fo­rýmyna qatysý­shy­lar joǵary baǵa berdi. Búlikshi respýblıkadaǵy sáýir oqıǵalaryna bizdiń el basshy­lyǵynyń jedel aralasýyn sarap­shylar EQYU-daǵy qazaqstandyq tóraǵalyqtyń aıryqsha mándi nátıjeleriniń biri dep atady. Forýmnyń Qyrǵyzstandaǵy ahýalǵa arnalǵan arnaıy sessııa­syn ashyp turyp EQYU Parla­ment­tik Assambleıasynyń prezı­denti Joao Soaresh uıymnyń osy eldegi arnaıy ókilderi Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasa­ry Jánibek Káribjanov pen Se­nat depýtaty Ádil Ahmetovtiń bi­lik­ti is-áreketterin erekshe atap kór­setti. Olar is júzinde jan­jaldan keıingi ekinshi kúni dereý Bishkekke kelip, onda Qyrǵyz Respýblıkasy ýaqytsha úkimetiniń basshylyǵymen, BUU, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy, Eýro­odaq, qyrǵyzstandyq qoǵamdyq birlestikter ókilderimen kelis­sóz­der júrgizdi. Osy kezdesýlerdiń qo­rytyndylary boıynsha sarap­shylar taıaý kezeńdegi Qyrǵyzstan damýynyń birqatar mańyzdy baǵyttaryn belgiledi. Osynaý usynystardyń mánisi men mán-jaıyn sessııa otyry­syn­da EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵa­synyń Qyrǵyzstan boıynsha arnaıy elshisi Jánibek Káribjanov egjeı-tegjeıli túsindirip berdi. Onyń aıtýynsha, qoǵamdyq tártip­ti turaqtandyrý jáne azamattar men olardyń dúnıe-múlkiniń qaýip­sizdigin qamtamasyz etý ahýal­dy retteýdegi ózekti faktor bolýy tıis. Shyn mánisinde eldegi zor­lyq-zombylyq deńgeıi kúrt ósip, sonyń ózi mazasyzdyqtyń negizgi ári negizdi sebebine aınalýda. Mem­lekettik bılikti nyǵaıtyp, konstıtýsııalyq jáne quqyqtyq máselelerdi sheshý úshin ýaqytsha úkimet pen saıası partııalardyń arasyndaǵy únqatysýdy jolǵa qoıý kerek, jurtshylyqqa kózdelip otyr­ǵan reformalar jaıyn búk­pesiz jetkizip, túsindirgen abzal. – Qyrǵyzstan halqy ózderiniń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýy oraıynda úlken úmitter kútedi. Osy oraıda ekonomıkalyq mindet­terdi sheshýge erekshe kóńil bólýdiń mańyzy zor, – dep atap ótti ar­naıy elshi. – Qazaqstan, onyń úlgi­sine ergen Reseı qyrǵyz sha­rýalaryna tuqym jáne janar-jaǵar maı jóninen kómek kórsetti. Endi kóktemgi egisti ótkizip, bir sóz­ben aıtqanda, bótenniń bızne­sin basyp alýdy, qylmysty ór­shi­týdi qoıa turyp, óz eńbegińniń zeınetin kóretindeı bolyp jumys isteýiń kerek. Jergilikti ókimet oryndary bıýdjet zárýshiligin tó­mendetip, qolaıly ınvestısııalyq jaǵdaı týǵyzǵandary durys. О́z kezeginde EQYU Parla­ment­tik Assambleıasy prezıdenti­niń Qyrǵyzstan boıynsha arnaıy ókili, senator Ádil Ahmetov ýa­qyt­sha úkimettiń saıası jáne ekono­mıkalyq reformalardy, parla­ment jáne prezıdent saılaýlaryn sátti ótkizetinderine senim bildirdi. О́kinishke qaraı, taǵy da qan tó­gilgen Qyrǵyzstannyń ońtústi­gin­degi sońǵy oqıǵalar ahýaldyń áli de qalypqa túspegenin, turaq­tan­baǵanyn tanytady, dep sabaqtady sózin elshi. Sondyqtan da biz ózi­mizdiń jaqyn kórshimiz ári týys­qan halyq tarıhı múmkindikti qur jibermeı, memlekettik ınstıtýt­tar­dyń barlyq júıelerin halyq­aralyq normalarǵa saı zańdasty­ryp alýlaryna tilektespiz. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda Qyrǵyzstanǵa óz memlekettiliginen aırylyp qalý qaýpi tónip tur. Qyrǵyz halqy naq osy­ny óziniń ejelgi aqyl­man­dy­ǵyna salyp ańǵarýlary kerek-aq. Aıtqandaı, ótken aptada Osh pen Jalalabadta oryn alǵan tár­tipsizdikterge baılanysty Almaty­daǵy forýmǵa Qyrǵyzstan dele­gasııasy kele almady. Onyń orny­na Qyrǵyz Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Janysh Rústenbekov óz elindegi jaǵdaıdy birsydyrǵy baıandap ótti. Mámileger áýeli EQYU tóraǵasynyń ornynda qabyldanǵan der kezindegi ári tıimdi de pármendi sharalar úshin Qazaqstan basshylyǵyna úlken alǵysyn bildirdi. Onyń sózine qaraǵanda, Qyrǵyzstan sáýir aıynyń basynda soltústik pen ońtústik arasyndaǵy azamat soǵy­synyń tabaldyryǵynda turǵan. Tek Q.Bakıevti respýblıkadan tys­qary alyp shyǵý ǵana jaǵdaı­dy báseńdetip, jańa qaqtyǵys­tardy boldyrmaýǵa septigin tıgizgen. – Osynaý jaýapty qadam álem­dik jetekshi derjavalar kóshbasshylarynyń oı-pikirlerin úılestire bilgen Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń zor bedelin taǵy bir aıǵaqtady, – dedi J.Rústenbekov. – Biz qazir jańa quqyqtyq óriske shyǵýǵa talpynýdamyz. Basqarýdyń qandaı úlgisin tańdaý kerektigi jóninde pikirtalastar órbip, konstıtýsııa jobasy talqylanýda. Bul oraı­daǵy túıindi sózin halyq 27 maý­sym kúngi referendýmda aıtady. Qyrǵyzstan elshisi forým de­le­gattarynyń nazaryn Qazaq­stanmen aradaǵy shekaranyń ja­bylýy halyqtyń ekonomıkalyq belsendiliginiń tómendeýine ákelip soǵatyndyǵyna aýdardy. Budan keıingi jerde Qyrǵyzstan eko­no­mıkasy is júzinde múldem quldy­rap ketýi yqtımal. Dál qazirgi ýa­qytta Qyrǵyzstannyń úlken qar­jylyq qıyndyqtardy da bastan keshirip otyrǵandyqtary eshkimge qupııa emes. Osy rette halyq­aralyq uıymdar, sonyń ishinde Dúnıejúzilik bank, Azııa banki, Eýropa banki qajetti kómek kór­setýge ázir. Biraq olardy eldiń ýaqytsha úkimetiniń ázirge zańnan tysqarylyǵy tejeńkirep otyr. Soǵan qaramastan, olar ahýaldyń kúrdeliligin eskere kele, qarjy bólýge beıil bildirýde. Bul da bol­sa, bir jaǵynan, EQYU tóraǵasy Qazaqstannyń osy máselede us­tan­ǵan turǵysyn aıqyndaı túskendeı. “Shekara” máselesine túsinik­te­me bere kele, EQYU-nyń ar­naıy ókilderi J.Káribjanov pen Á.Ahmetov qazirgi shaqta ol túıindi sheshý jolynda qyrǵyz áriptes­ter­men jáne halyqaralyq uıymdar­men birlese otyryp bizdiń elimiz­diń quzyrly organdary jumys istep jatqandyǵyn málimdedi. Olaı bolsa, adamdar qozǵalysy men júk tasymaly jónindegi ýa­qytsha shekteýler eki memlekettiń de kásipkerlerine shyǵyn keltirip jatqandyqtan, barlyq taraptar­dyń da tilegi bireý – shekarany neǵurlym tezirek ashý. Sóıte tura shekaranyń ashylýy qyrǵyzstan­dyq bılik óz jaǵyndaǵy ahýaldy tolyq baqylaýǵa alǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolmaq. EQYU Parlamenttik Assam­bleıa­synyń basshylary Kımmo Kı­lıýnen jáne Ioran Lennmar­ker, Parlamenttik Assambleıanyń vıse-prezıdenti Pıa Krıstmas Mel­ler men Parlamenttik Assam­bleıanyń komıtet tóraǵasy, Qyr­ǵyzstandaǵy 2009 jylǵy saılaýdy baqylaý jónindegi mıssııanyń basshysy Konsılıo Dı Nıno, son­daı-aq Reseı, Ázirbaıjan, Tá­jikstan jáne basqa memleket­terdiń parlamenttik delegasııa­larynyń basshylary belsendi qatysqan pikirtalasta Qyrǵyzstan problemalary qyzý talqyǵa sa­ly­nyp, bılik “kóshe parlamentiniń” qolynda qalǵan jerdegi shıeleni­sip asqynǵan jaǵdaılarǵa álemdik qoǵamdastyqtyń úlken alańdaý­shy­lyǵy bildirildi. Sarapshy­lar­dyń pikiri boıynsha sáýir daǵ­darysynyń saldarynan Ortalyq Azııa óńirinde Aýǵanstannan keıingi ekinshi turaqsyzdyq oshaǵy paıda bolǵan. Respýblıka halqy parasatty keńesterge qulaq asyp, problemalardy sheshýdiń, tyǵy­ryqtan shyǵýdyń beıbit jolyn aqylmandyqpen tapqan jaǵdaıda ǵana azamat soǵysynyń órtin shyǵarmaı basýǵa bolatyndaı. Odan arǵy shıelenisti órshitpeı, jaǵdaıdy tynshytyp, elge gýma­nı­tar­lyq kómek kórsetý halyq­aralyq uıymdardyń izgilikti min­deti bolyp tabylady. Forým aıaqtalǵan kúnniń er­te­ńine EQYU Parlamenttik Assam­bleıasynyń delegasııasy Qyrǵyz­standaǵy ahýalmen taǵy da jete tanysyp, ádil baǵasyn berý úshin Bishkekke attanyp ketti. Qorǵanbek AMANJOL, Aınash ESALI, Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV. ALMATY.