Osydan birer jyl buryn jazýshy shyǵarmalaryndaǵy keıipkerler mineziniń somdalý jáne ashylý erekshelikterin jete túsinip, Oralhan álemin jańa qyrynan taný úshin arnaıy Shyǵys Qazaqstan óńirine – Shyńǵystaı aýylyna at basyn burǵan edik. Maqsatymyz – Oralhan Bókeı shyǵarmalaryna arqaý bolǵan keıipkerlermen jolyǵyp, pikir almasý. Dittegen maqsatymyz oryndalyp, shyǵarma keıipkerleriniń birnesheýimen tildesýdiń sáti túsken edi.
Iá, ótken kúnde belgi joq demeı me?! Ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn sol Oralhan Bókeı kitaptaryna arqaý bolǵan beınelerdiń qatary da sıreı bastapty. Kezindegi jalyqpaı san márte oqıtyn jumysyna jan-tánimen adal berilip, tipti bes tıynnan múlt ketýdi ar sanaıtyn «Bes tıyndaǵy» Zákeń – Zarqumar ata da, «ǵumyrynda renjimeıtin, dúnıe órtenip bara jatsa saspaıtyn, dúnıeniń qaıǵysy men qýanyshyn bólip-jarmaıtyn, meń-zeń, uıqyly-oıaý» Bıǵań da, ol kisiniń aýyldaǵy jalǵyz adam bolyp orystan alǵan kelinshegi – Nına apaı da, «búkil aýyl tirshilik qamymen qora-qopsysyn túzep, baqshasyna kartop salyp arpalysyp, qysqa daıyndyq jasap jantalassa... ysqyryp qoıyp, teris qarap dúńkıip uıyqtap jatar» beıqam Iǵań da – bári-bári qazir ortamyzda joq. Tek turǵan úıleri, jasap ketken jarqyn isteri men júrgen izderi Shyńǵystaıdyń san taram jolynda saırap jatyr. Kózi tiri keıipkerlerden tek Nurlan men Orynbaı atalar qalypty. «Qar qyzyndaǵy» Nurjan, «Mynaý appaq dúnıedegi» nemis qyzyna ǵashyq bolyp, yntyǵatyn armanshyl Nurlan beıneleriniń prototıpi – Nurlan ata Ákimbaevty arnaıy izdep baryp, bala kúninen birge ósken dosy jaıynda estelik suraǵanymyzda: «Qaıran, Orash!» dep, únsiz uzaq oılanyp qaldy. Úninen aınymas adal dosy, bala kúngi serigine degen sheksiz saǵynysh seziledi. Birine «Qıqar», birine «Shoıynqulaq» dep at qoıyp taı-qulyndaı tebisip ótken qurdastardyń dostyǵy óle-ólgenshe eshqashan úzilgen emes. Bala kúninde «Qıqar» dep qaǵytar qalamger dosynyń Aıman arýǵa qosylǵan eń baqytty kúninde de qasynan tabylyp, jigit joldas ári shyn tileýles janashyry bolyp úlken ómirdiń aıdynyna attandyrǵan da osy Nurlan atamyz eken. Saǵynyshqa toly qushaǵynan áli de shyǵa almaı otyrǵan atany sál de bolsyn seıiltkimiz kelip, «Mynaý appaq dúnıede» Oralhan aǵa jazatyndaı ózińizden birneshe jas úlken nemis qyzy Lýızaǵa ǵashyq bolǵanyńyz ras pa? – degenimizde, balalyq shaqtyń tátti elesteri janyna qaıta oralǵandaı, bizdi qarsy alǵandaǵy júzindegi áýelgi meıirimge toly asa shýaqty kúlkisi ezýine qaıta úıirildi. «Ras, aspannan túsken perishtedeı bolyp sol nemistiń qyzy aýylymyzǵa kelgennen-aq onyń sulýlyǵyna súısinbegen jan joq edi. Solaryń ishinde Orash ekeýmiz de barmyz. Árıne, on bes jasar balanyń ǵashyqtyǵynyń syry málim ǵoı. Biraq shyǵarmada meniń atym paıdalanylǵanymen, negizgi sezim, mahabbattyń barlyǵy Orashtyń óziniń sezingeni. Sony keıin, ózine qansha aıtqanymmen, «Seni jazdym» dep Lýızaǵa degen balań mahabbatyn aqyry moıyndamaı ketti», dep ata keńkildep kúlip aldy.
Ádemi áńgimemiz odan ári Shyńǵystaıdyń Shekeme dep atalatyn bóliginde turatyn Orynbaı aqsaqaldyń úıinde jalǵasty. Esińizde bolsa, sýretkerdiń anasy Gúlııa men ákesi Bókeıge arnap jazǵan «Bári de maıdan» povesindegi poshtashy Aqan shaldyń Jeńis kúni qarsańynda shaǵyr qasqa bıesine mine salyp, Kóben taýyndaǵy qystaqqa baryp tań atqansha syrlasatyn jas qoıshysy – osy Orynbaı ata bolsa, Gúlııa apamyzdyń ádebıettegi kórkem beınesi Almanyń muńyna ortaqtasar jas kelinshek Kúmis – Orynbaı aqsaqal oshaǵynyń otanasy. Sol Orynbaı atamyz ben Kúmis apamyzdyń alǵashqy sezim hıkaıalaryn jazýshy keıin «Kommýnızm týy» gazetinde jarıalanǵan « О́zi súıgen» áńgimesinde Altaı men Kúmisaıym beıneleri arqyly tógilte sýretteıdi.
Katonqaraǵaı aýdanynda júrgende biz taǵy bir qyzyqty keıipkermen jolyqtyq. Ol – bala Oralhannyń oqýshylyq kezeńindegi dosy Álmuhan Qanapın esimdi azamat. Bolashaq jazýshydan bir synyp joǵary oqyǵan zamanqurby óz esteligin aıtty. «Saıtan kópir» povesindegi derektik shyndyqtardy kózkórgen zamandastyń óz aýzynan estidik.
– Men O.Bókeımen bir mektepte, odan bir synyp joǵary oqydym. Qabylbekti de kórgenmin. «Saıtan kópirdegi» Aspan shaldyń prototıpin aıtyp otyrmyn. Kúndebaev Qabylbek Kúndebaıuly 1926 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy, Marqakól aýdanynda, Sorvenok aýylynda dúnıege kelgen. 10 jasynda jetim qalǵan. 1936-1937 jyly aǵaıyndary Katonqaraǵaı aýdany, Eńbek aýylyna kóshirip aldy. Poveste sýretteletindeı, ol shynynda óte qaıratty edi. Atty shylbyrsyz toqtata salatyn. Asqan kúshtiń ıesi edi. Ári adal, ári qaıratty, júregi taza edi. 1948 jyly osy aýyldyń Nurjamal degen qyzyna úılenedi. Sol jyly jylqyshy bolyp jumys isteıdi. Nurjamal – povestegi Qamqanyń prototıpi. 1957 jyly 7 jeltoqsanda sovhozdyń jylqylaryn taýdaǵy qystaýǵa áketip bara jatqanda qar kóshkini túsedi. Kóshkinniń kesirinen Qaba ózenindegi bógelip qalǵan atqy sý ony aǵyzyp áketedi. 7 kún samyrsyn túbinde qalady. Qaltasyndaǵy qurtty qorek etedi. 14 jeltoqsanda izdeýge shyqqan jylqyshylar taýyp alady. Úsikke shalynǵandyqtan eki aıaǵynan, oń qolynyń úsh saýsaǵynan aıyrylady. 31 jasynda osyndaı apattan aman qalyp, qajyrlylyǵynyń arqasynda taǵy da 34 jyl ómir súrgen. 65 jasynda 1991 jyly 7 tamyzda aýyryp qaıtys bolǵan.
– Al ózińiz saıtan kópirden ótip kórdińiz be?
– О́tip kórgenmin. Árıne, júreksinesiń. Saıtan kópir óte bıik ári taý jolynda ornalasqan. Qar kóshkini bolyp qalǵan kezde kópirdi san ret basyp qalyp, qaıǵyly jaǵdaılar kóp bolǵan. Pende emespiz be, qoryqsaq ta jigittik namysty qaırap óttik. Odan júrek jutqan adam ǵana óte alady.
Sýretkerdiń kórkemdik ádis ereshelikterin izdeý, zerdeleý barysynda tapqan bul mysaldar – Oralhan Bókeıdiń shyǵarmashylyq bolmysynyń aıryqshalyǵyn áıgileıdi. Jazýshynyń basty artyqshylyǵy – onyń shynaıylyǵynda. Iаǵnı qalamgerdiń romantıkalyq saryndaǵy shyǵarmalary da, realıstigi basym týyndylary da qazirgi zaman derekterine negizdelgen. Sol derekten tushymdy beıne somdalǵan. Sýretker romantıkalyq ıdealdy tarıh qoınaýynan nemese jekelegen atyshýly tulǵalardan izdemeıdi. Onyń keıipkerleri – Gorkııdiń «jalań aıaqtary» sekildi ózi ómir súrgen tarıhı kezeńniń qarapaıym eńbek adamdary: shopandar, traktorıster men ormanshylar. Onyń jazýshynyń ózi de bylaı qýattaıdy: «Meniń povest, áńgimelerimniń sıýjetteri týǵan jer, jastyq shaǵymda bolǵan estelikterge toly. Meniń jerlesterim – qazaqtar – som minezdi, shynshyl jáne ashyq júrekti adamdar. Olar sıqyrlaǵandaı, ata-babasy tańdaǵan keńistikte ómir súredi. Meniń týǵan jerge adal jerlesterim ór minezdi, eńbekqor, erjúrek jáne shynshyl adamdar. Áıteýir, ne jazsam da óz zamanymdy, sol zamanda mańdaı terin tógip júrgen qarapaıym eńbek adamdaryn tilge tıek etýge tyrysamyn. Al keıipkerlerim – aýyl adamdary: qoıshylar, jylqyshylar, buǵy ósirýshiler, dıqandar, ormanshylar, eresekter men jastar. Olar bitim-bolmysy kirshiksiz, pák nıetti jandar» dep jazypty jazýshy óz kúndeliginde. Sondyqtan bolsa kerek, Oralhan shyǵarmalary oıǵa oralymdy, júrekke jaqyn. Aýyldy saǵynǵan oqyrman Oralhanǵa oralatyny aqıqat. Al siz ne oqyp júrsiz?..
