Jyl saıyn naýryz, sáýir aılarynda belgilengen kestege sáıkes Tarbaǵataı memlekettik ulttyq parkiniń qyzmetkerleri ań-qustardy esepke alýǵa kirisedi. Tarbaǵataı taýy Qytaı shekarasyn basyp ótip, Saýyr-Saıqanǵa qaraı sozylyp jatyr. Eń bıik shyńy – Tastaý. Teńiz deńgeıinen 2 992 metr joǵaryda. Ertedegi ataýy Barqytbel desedi kónekózder. Iá, ábden múmkin. О́ıtkeni Tarbaǵataı sózi mońǵol tiliniń «tarbaǵan» sózinen shyqqan degen boljam bar. Bul – sýyr degen sóz. Iаǵnı sýyrly taý. Tarbaǵataıdyń qoıyn-qolatynda ańqıttap otyratyn sýyrdyń sanynda esep joq. Sýyr ǵana emes, ań-qustyń júzdegen túri kezdesedi. Basqasyn aıtpaǵanda, Qyzyl kitapqa engen arqar, qoıan, sýyr, elik, qarashubar jylan, dýadaq, aqbas tyrna, dala búrkiti, qarabaýyr buldyryq, lashyn, ıtelgi, búrkit, qaraqus, qur, sur shil, kekilik, úki osy Tarbaǵataı qoryǵynda barshylyq. Qoryq qyzmetkerleriniń aıtýynsha, 2018 jyldan beri óńirde ań sany kóbeıgen. Demek qoryq qurylyp, ań-qustar qorǵaýǵa alynǵaly ań atýǵa múldem tyıym salynǵan. Zańǵa súıensek, ulttyq park aýmaqtarynda ań aýlaý faktisi anyqtalsa, 6 000 AEK kóleminde aıyppul salynady nemese 3-6 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalady eken. Zań qatal. 6 000 AEK degendi esepteı berińiz. Sondyqtan da qarý asynǵan ańshylar qorǵaýǵa alynǵan aımaqtarǵa kirmeıdi.
– Tarbaǵataı memlekettik ulttyq parki qurylǵaly ań sany kóbeıgeni ras. Shynyn aıtqanda, buryn-sońdy kózge túspegen ań-qustarymyzdy da túgendep jatyrmyz. Kóktem men kúzde ázirlenip, sanaqqa shyǵamyz. Mysaly, naýryzdyń ortasynda ushyp kelgen dýadaqtardyń 50-100 shaqtysyn dalaly jerlerde kezdestirýge bolady, – deıdi Tarbaǵataı parkiniń ańshy-bıolog mamany Elena Krason.
Janýarlar dúnıesin zerttep júrgen ańshy-bıologtyń aıtýynsha, dýadaqtyń ushýy qıyn eken. Salmaǵy 16 kg bolǵan soń aspanǵa kóterilýi ońaı emes kórinedi. Ony keıbir derekterde azııalyq túıequs dep te ataıdy. Shólge shydamdy degenimen, únemi taza sýdy qajetsinedi. Teri bezderiniń bolmaýyna baılanysty ystyqqa da shydamaıtyn kórinedi. Alaıda aýyl sharýashylyǵynyń damýyna baılanysty dalaly jerge jumyrtqa salatyn qustardyń aýqymy azaıypty. Traktordyń tabanyna uıalary taptalsa, egistikterge shashatyn hımııalyq zattar qustardy da ýlaıtyn kórinedi. Bul másele búgin-erteń sheshile qoımaıdy. Keleshekte de sheshimin tabýy ekitalaı.
О́z isiniń ákki mamany Elena Krason áriptesterimen birge ań sanaqqa jyl saıyn shyǵyp, ań-qustardyń mekenine deıin zertteý júrgizedi. Kózge túskenin sýretke túsirip, arhıvke jınaqtap qoıady. Sonaý shekara shebindegi Qarabas taýyn aralap, arqarlarǵa deıin fotoǵa tartyp júrgenderdiń biri osy – Elena Krason.
Qoryqshylardyń baıqaýynsha, Qarabastaǵy arqarlardyń kóbi kóktem shyǵa Tarbaǵataı taýynyń bıigine qaraı oıysady. Biraq sońǵy jyldary turaqtap qalatyn arqarlardyń sany kóbeıip kele jatyr. Ony qoryqshylar qorǵaýdyń kúsheıtilgenimen baılanystyrady. Demek burynǵydaı osy aýmaqta arqar aýlaıtyn ańshylar attap baspaıdy. Aıtqandaı, zańnyń qatań ekenin biledi. Zańnan buryn tabıǵatqa degen janashyrlyq sezimderi de bar shyǵar, kim bilsin.
Qoryqshylar usynǵan derekterge qarasaq, kóktemgi sanaq boıynsha Tarbaǵataı qoryǵy aýmaǵyndaǵy arqarlardyń sany 300-ge taıaǵan. Ras, taýdyń ońtústik betkeılerinde qozyqasyn ertken arqarlardy qarýsyz kózben-aq kórýge bolady. Shyń bıiginen moıyn soza jan-jaǵyn barlap turatyn quljalaryn da jıi kezdestiresiz.
– Tarbaǵataı qoryǵynda ań sanaq aıaqtaldy. Endi qustardy sanaý jumystary bastalady. Kúzde jyly jaqqa ushyp ketken qustar erte kóktemde jumyrtqa basýǵa qaıta oralady. Jazda balapandary qara qanattanyp, qaıta ushyp ketedi. Keıbir qustar jolaı demalý úshin de aıaldaıdy. Onyń bárin baqylap júremiz, – deıdi E.Krason.
Tarbaǵataı aýmaǵyndaǵy ózen-kólderde kóbinese qaz, bizquıryq úırek, aqqý, dýadaq, tyrna jáne torǵaılardyń túr-túri kezdesedi. Kóshpeli qustar aqpannyń sońynda ushyp kelip, sáýirde jumyrtqa sala bastaıdy. Qustardyń sanaǵy da osy kezde júrgiziledi. Oılap otyrsaq, tabıǵaty ásemsal óńirde ulttyq tabıǵı parktiń qurylǵany óte-móte durys sheshim bolǵan. 2018 jyldan beri Tarbaǵataı qoryǵynda aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar atqaryldy. Tabıǵatqa shynaıy janashyrlyq tanytatyn mamandar tartyldy. Bir sózben aıtsaq, Tarbaǵataı taýynyń kúngeı jaǵy ań-qusy shýlaǵan, balyǵy týlaǵan óńir. Aıtpaqshy, dál osyndaı ań-qustardy sanaý jumystary Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parki aýmaǵynda da júrgizildi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany
