Jergilikti ózin-ózi basqarý: О́zgeris neden bastalady?

Endigi másele – «Bul ózgeris neden bas­talady?» degen suraq tóńireginde bolyp otyr. Jańa Qazaqstanda jańa belesterge batyl qadam jasaý úshin ne isteýimiz qajet? Jergilikti ózin-ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý jaýapkershilikti kimge júkteıdi? О́ki­lettikterdi ortalyqtan óńirlerge berý isi qalaı júzege asyrylady? Almaty qalasyndaǵy ótken KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat ulttyq sarap­tamalyq alańynyń otyrysynda «Jer­gilikti ózin-ózi basqarý – demokra­tııa mektebi» taqyryby talqyǵa túsip, pikirtalas alańyna jınalǵan sarapshylar, saıasattanýshylar, ekonomıster jáne jergilikti memlekettik organdardyń ókilderi osy másele tóńireginde oı-pikirleri, kózqarastary jáne tájirıbelerimen bólisken edi.

Bul uzaq joldyń basy ǵana

Erkin TUQYMOV,

Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory:

– Memleket basshysy naýryz aıyn­daǵy Joldaýynda jergilikti ózin-ózi basqarýdyń myqty júıesi azamattar­dyń turǵylyqty eldi mekenindegi ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa tikeleı qatysýynyń bazalyq negizi dep atap ótti. Búginde Qazaqstanda 2345 jer­gi­likti qoǵamdastyq bar. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy reformalaýdyń aýqymy óte keń ekeni anyq. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýdyń 2025 jyl­ǵa deıingi tujyrymdamasy bar, más­lı­hat­tardyń róli aıtarlyqtaı ózgerýde, jer­gilikti ózin-ózi basqarýdyń kiris bazasy 2024 jyly qazirgi 6-dan 13-ke deıin ósedi. Sondaı-aq keńesterdiń ókilettikterin keńeıtý, aýyldyq okrýg ákimderi apparatyn jergilikti ózin-ózi basqarý ákimshiligine ózgertý, eń bastysy, «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» zańyn qabyldaý josparlanýda. Osy reformalardyń barlyǵy jergilikti ózin-ózi basqarý júıesine qalaı áser etedi? Reformalardyń nátıjesinde jergilik­ti ózin-ózi basqarýdyń qandaı modeli qalyptasýy kerek? Jergilikti jerlerde azamattar ózin-ózi basqarý boıynsha belsendi jumys isteýge daıyn ba? Qazirgi tańda biz osy jáne basqa da máselelerdi ashyq talqylaýymyz qajet. О́ıtkeni qoǵamdaǵy ózin-ózi uıymdastyrý deńgeıi qoǵamnyń jaýapkershilikti óz moınyna alý, óz pozısııasyn belsendi túrde kórsetý jáne sheshim qabyldaý úderisine áser etý qabiletin kórsetedi. Jergilikti ózin-ózi basqarý – ınstıtýsıonaldyq qurylym retinde azamattyq qoǵamnyń ózin-ózi uıymdastyrýy men damýynyń mańyzdy elementi. Azamattardyń sheshim qabyldaý úderisine qatysýy olardyń basqarý quqyǵyn júzege asyrýǵa jáne memlekettegi sheshim qabyldaý úderisi­ne yqpal etýge múmkindik beredi. Bul quqyq jergilikti deńgeıde jergilikti máselelerdi sheshý kezinde barynsha sapaly júzege asyrylady. Osylaısha, jergilikti ózin-ózi basqarý jergilikti jerlerdegi ómirdi demokratııalyq uıymdastyrýdyń ózindik mektebine aınalady. Ol qoǵamdy ózin-ózi uıym­dastyrýǵa daǵdylandyryp, bul máse­lelerdi azamattardyń múddelerine sáıkes sapaly sheshý úshin qajet.

Qazaqstanda qalyptasý jáne qarqyn­dy damý barysynda jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýtynyń ózindik modeli qalyptasýda. 2012 jyly Jergilikti ózin-ózi basqarý tujyrymdamasy q­a­byldanyp, júzege asyrylǵaly beri bel­gili bir tabystar men nátıjelerge qol jetkizilip, azamattyq qoǵam tarapynan oń qabyldanýda. Degenmen bul uzaq joldyń basy ǵana. Azamattyq qoǵam saıası ınstıtýt retinde jetilgen saıyn odan ári qaıta qurýlar úshin jańa jaǵdaılar týyndaıdy.

Úılestirý rásimderin jeńildetý mańyzdy

Rýslan AQMAǴANBETOV,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Saıasattaný jáne saıası

tehnologııalar kafedrasynyń aǵa oqytýshysy:

– Jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytý máselesi ortalyqsyzdandyrý máse­lesin sheshýdi talap etedi. Ol úshin aýyl, aýdan jáne oblys arasyndaǵy úılestirý rásimderin jeńildetý qajet. Sebebi saıa­sattanýshylar men ekonomıster depýtattardy partııalyq tizim boıynsha emes, majorıtarlyq júıe boıynsha jasaq­taý kerek dep esepteıdi. El bolyp, memleket bolyp úmittenip otyrǵan reformanyń ózegi de osynda jatyr. Barlyq deńgeıdegi basqarý tizbegi mem­lekettik basqarý ınstıtýtynyń tiregi. Eldiń ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik qurylymy sol baǵytqa qarap damıdy. Jergilikti mańyzy bar máse­leler jergilikti jerde sheshilýi kerek. Al jergilikti ózin-ózi basqarýdyń óz máse­lelerin sheshýi úshin qarajat qajet. Qar­jyny bólý halyq sanyna sáıkes bolýy kerek, sonymen qatar jınalǵan qarajat­tyń basym bóligin jergilikti jerler­de qaldyrý, turaqty úlesti aýdandarǵa, oblystarǵa jáne ortalyqqa bólý mańyzdy.

Shaǵyn aýyldar úshin kedergiler kóp

Qaısar NYǴMETOV,

«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler ortalyǵynyń dırektory:

– Eń aldymen bıýdjetaralyq qaty­nastardy ózgertý máselelerin qaras­­tyrý qajet. Sebebi halqy az qonystan­ǵan aýyldyq okrýgter bıýdjettik túsim máselesinde kedergilerge tap bolýy ábden múmkin. 2019 jyly shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin korporatıvtik tabys salyǵy túsimderin respýblıkalyq bıýdjetten jergilikti bıýdjetke berý týraly sheshim qabyldandy. Endi, bıyldan bastap aýyl deńgeıindegi salyqtar men tólemderdiń qosymsha tórt túri aýylda qalady. Atap aıtqanda, shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin korporatıvtik tabys salyǵy oblys, aýdan jáne aýyl arasynda bólinedi. Fıskaldyq ortalyqsyzdandyrý boljamy boıynsha 2025 jyly aýyldyq okrýg bıýdjetiniń ózin-ózi qamtamasyz etýi 35 paıyzǵa deıin ulǵaıtylady. 2021 jyly tórtinshi deńgeıli bıýdjet túsiminiń 73 paıyzy kólik salyǵy, 16 paıyzy qosymsha qun salyǵynan tolyqty. Ortalyqtan shalǵaı ornalasqan eldi mekenderdegi bıýdjettiń jaı-kúıi osyndaı. Jaǵdaı bulaı jalǵasa berse halqy, shaǵyn jáne orta bıznesi az aýyldar dotasııaǵa nemese sýbsıdııaǵa táýeldi bolyp qalady. Geografııalyq jaǵynan iri qalalarǵa jaqyn ornalasqan jáne aglomerasııalar quramyna kiretin eldi mekender ortalyqsyzdandyrýdan kóbirek paıda kóredi. Bul faktor jergilikti aımaqtardy damytýdaǵy úılesimdiliktiń saqtalýyna keri áser etedi.

Jergilikti ózin-ózi basqarý tujy­rym­­damasynda jergilikti ózin-ózi bas­qarý­dyń kirisine qosymsha aýdarylatyn salyqtardyń tizbesi qarastyrylǵan. Sha­ǵyn kásipkerlik sýbektilerinen tús­ken qosymsha salyq túsimderin jer­gilikti bıýdjetke aýdarý kerek. Biz orta­lyqtan shalǵaı ornalasqan aýyl­dy osyndaı tizbekpen ǵana qatarǵa qosa­myz. Bıýdjetti bólý jalǵasýy kerek, áıt­pese jergilikti mekemelerdiń táýel­di­ligi saqtalady. О́kilettikter men quzy­ret­terdi keńeıtý ekonomıkalyq resýrs­tar­men qamtamasyz etilýge tıis. Búgingi tań­da ortalyqsyzdandyrýdan halyq sa­ny kóp jáne ekonomıkalyq tıimdi jer­ler­de ornalasqan aýyldyq okrýgter ǵana utady.

Sondaı-aq memlekettik organdar, halyqpen keri baılanystyń zamanaýı tetikterin tıimdi paıdalanýdy úırenýi kerek. Bul turǵyndar aldynda aýyl ákiminiń ashyqtyǵy men eseptiligi deń­geıin arttyrýǵa jol ashady. Sheshim qa­byl­daýǵa turǵyndardy jumyldyrý bas­qarý sapasyn ózgertýge tıis.

Azamattardyń belsendiligi – tıimdi ındıkator

Rýslan ASAÝBAEV,

qoǵamdyq monıtorıng salasy boıynsha sarapshy:

– Eń bastysy, jergilikti atqarýshy organdar halyqpen birlese jumys isteýdi úırenýi qajet. Reforma engizilgenge deıin jergilikti bıýdjetterdiń ekonomıka­lyq mańyzdylyǵy el ekonomıkasy­nyń 1/10 deńgeıinde boldy. 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda reformany júzege asyrýǵa baılanysty ishki jalpy ónimge kirister kórsetkishiniń 9-dan 13 paıyzǵa deıin óskeni baıqalady. Sarapshylar osyǵan deıin jergilikti bılik organdarynyń salyq ókilettikteri aıtarlyqtaı shekteýli ekenin talaı ret aıtqan. Ortalyqtan basqarylǵandyqtan, jergilikti jerlerdegi memlekettik shy­ǵys­­tardyń kóp bóligin (60%) qarjy­lan­dyratyn ortalyq Úkimetke qatty táýeldi. Osydan keıin «Jergilikti jerde shyǵyndardy bekitý jáne júzege asyrý úshin tolyq ókilettik bolmasa, jergilikti bıýdjetter qalaı táýelsiz bolady?» degen suraq týyndaıdy.

Jergilikti atqarýshy organdar jer­gi­likti turǵyndarmen baılanys pen jıyn­dardy uıymdastyrýda qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr. Búgingi tańda jergilikti qoǵamdastyq týraly jaqsy zań daıyndap qoıǵannyń ózinde, ony júzege asyrýda qıyndyqtar týyndaýy múmkin. Qazir bizde aýyl ákimderi saılandy. Endi keńes múshelerin de osy jolmen saılaý kerek. Bul jergilikti qoǵamdastyqtardyń róli men jaýapkershiligin arttyra túsedi.

Nátıjeni el seziný úshin naqty sheshim kerek

Petr SVOIK,

saıasattanýshy:

– Bılik halyqty qyzyqtyratyn ózin-ózi basqarý júıesiniń jańa úlgisin usynýy qajet. Osy joly múmkindikti ýys­tan shyǵaryp alsaq, qalǵan áńgimeniń bári bos. Teorııalyq jaǵynan alǵan­da syrttaı bári durys. Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zań da bar. Aýdandyq ákimdik janyndaǵy máslıhat osy ba­ǵyttardy úılestirip otyrady. Biraq bar­lyǵy zań sheńberinde oryndalsa, búgin biz talqylap otyrǵan másele qazirgiden de salmaqty bolar edi. Jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýttarynyń qol-aıaǵyn uzartyp, ókilettilikterin arttyrý mem­lekettik basqarý ınstıtýtyn demokratııalandyrýdy tezdetedi.

Memleket basshysy Q.Toqaev bılik­ti bólisýge jáne prezıdenttik parla­ment­tik júıe qurýǵa daıyn ekenin aıt­ty. Jergilikti memlekettik basqarý men jergilikti ózin-ózi basqarýdyń óki­­­let­tikteri men jaýapkershilik sala­lary­­nyń arajigi bıliktiń bólinýi ar­qyly anyqtalady. Osyǵan baılanysty jer­gilikti ózin-ózi basqarý organdary ókilettikteriniń arajigin kezeń-kezeńi­men ajyratý mindetin keshiktirýge bol­maıdy. Jetispeıtin fýnksııalar­dy anyqtap, qosymsha taldaýlar júrgizilýi kerek. Bul júıe parlamenttik partııa­lardy qalyptastyrady. Bári aıtýǵa ońaı ekenin bilemiz. Dál osy tusta mem­lekettik bıliktiń ortalyq­syz­dan­dyrylýy jáne jergilikti atqarý oryn­dary ókilettilikteriniń kúsheıýi refor­malardyń irgetasy retinde qabyldanady. Men sońǵysyn, jergilikti atqarý oryndary ókilettilikteriniń kúsheıýin memleket úshin alǵashqy úshtikke kiretin máselelerdiń biri dep qabyldaımyn. Bul baǵyt mindetti túrde óz jemisin beredi.

Ras, bul baǵyttardy alǵa jyljytý da qıyn. Konstıtýsııada jergilikti basqarý baǵyty týraly tym juqa jáne túsiniksiz aıtylǵan. Jergilikti bıliktiń ókilettiligi bir qaýlynyń kúshimen bir kúnde oryndala salmaıdy. Basty zańdy bir kúnde ózgerte salý da múmkin emes. Áleýetimizdi sharshatyp, shashyratyp almaý da jumysty ilgeriletedi. Aldymen kezeń-kezeńimen belgili bir baǵyttarǵa basymdyq bergen jón. Eýropalyq úlgige basymdyq bergimiz kelse, memleket óziniń keıbir ókilettilikterin jergilikti atqarý oryndarymen bólisý kerek. Bılik qurylymdary oǵan da daıyn otyr. Bilim, densaýlyq saqtaý segmenti memlekettiń balansynda qalyp, ózgeleri jergilikti atqarý oryndarynyń quzyretine ótýge tıis. Bul úshin qalalarda nemese eldi mekenderde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń atqarýshy organyn quryp, qoǵamdyq kólik, abattandyrý sııaqty máselelerdi sheshý úshin bılik pen qarjy berý kerek. Aýyldyń máselesine aýdan nemese oblys ortalyǵynda turatyn ákim emes, aýyldyń ákimi jaýapty bolý­ǵa tıis. Bul aıtylǵan jaıttyń bári qabyl­danady dep otyrǵan zańda aıtylady dep úmittenemin.

Bıznes ortalyqtan alystaýǵa múddeli emes

Andreı ChEBOTAREV,

«Alternatıva» zamanaýı

zertteýler ortalyǵynyń dırektory:

– Birinshi faktor – ortalyqsyzdan­dyrýǵa qajetti saıası erik-jiger. Bas­qarý­dyń sýperprezıdenttik úlgisi bar bu­rynǵy basshylyq ortalyqtandyrýǵa talpyndy. Komıtetter, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń aýmaqtyq keńesteriniń qurylymdyq qyzmeti týraly túsinik bolmady. Sondyqtan qandaı úlgige kóńil bólý kerektigi túsiniksiz boldy. Ekinshi faktor – adamı faktor jaıly aıtylyp jatqan pikirlerdiń bárinde naqtylyq bar. Men ol taqyrypqa aıaldamaı, úshinshi faktor – ekonomıkalyq máselelerdiń tereńdigi týraly aıtqym keledi. Árkimniń óz ekonomıkalyq múd­desi, túsinigi bolǵandyqtan Ult­tyq ekonomıka mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi, ákimder deńgeıinde daý-damaılar júrip jatyr. Kásipkerlik pen aýyl sharýashylyǵy jolǵa qoıylmasa, 4-shi deńgeıli bıýdjetten nátıje bolmaıdy. Jergilikti basqarýdyń ındıkatory – bıznes. Biraq bıznes ázirge ortalyqtan alystaýǵa múddeli emes. Bıznes aýyldyń kúre tamyryna qan júgirte almasa, qalǵan áńgimeniń bári bos.

Qarjy bólý tetikterin aıqyndap alý qajet

Sarqytbek MOLDABAEV,

Memlekettik basqarý

akademııasynyń Almaty oblysy boıynsha fılıalynyń professory:

– Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń bas­ty máselesi – adamdardy óz betin­she suraqtardy sheshýi úshin biriktirý. Aýyldyń áleýetin taba bilý kerek. Bizdiń áleýetimiz – halyq. Qazaqstannyń árbir aımaǵynda ǵylymı-óndiristik jobalardy ashýǵa múmkindigi bar. Sıfrlandyrýdyń óz orny bar, bul da ózekti másele. Eń durysy, bizge 2 deń­geıli basqarý qajet: Bul respýblıka jáne aýyl. Sıfrlandyrý arqyly biz bul tizbekti ońtaılandyryp aralyq kedergilerdi joıamyz. Sonymen qatar jergilikti jerlerde máselelerdi tıimdi ári tıimdi sheshýge yqpal etýge tıis. Endigi jerde jergilikti ákimderge úlken jaýapkershilik júkteletin bolady. Burynǵy ortalyqtan aýdarylǵan transfertter tıimdi paıdalanyla bermeı­tini belgili. Ortalyqtan bólingen qar­jy kesh túsedi. Sonyń saldarynan jazda jóndelýge tıis kóshege qarashada tas tóseledi. Qarashada tóselgen tas keler kóktemde ortasynan oıylyp, aýyl ákiminiń turǵyndar aldyndaǵy bedeline selkeý túsiredi. Biz ortalyq pen ortalyqtan shalǵaı ornalasqan aımaqtarda qarjy bólý tetikterin aıqyndamaı, belgili bir nátıjege qol jetkize almaımyz.

Yntalandyrý jaǵy kemshin

Zamır QARAJANOV,

saıasattanýshy:

– Búginde jergilikti ózin-ózi basqarý júıesi qaýipsizdik máselelerimen de, qorshaǵan ortany qorǵaý máselelerimen de aınalysady. О́zin-ózi basqarýdy damytý máselesi birinshi ret kóterilip otyrǵan joq. Qajettiligi aıtylǵanmen, yntalandyrý jaǵy kemshin boldy. Ortalyq bıligin aımaqpen bólisýge múddeli bolmady. Jergilikti atqarýshy organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdary bar. Bul ınstıtýttar bir-biriniń fýnksııalaryn qaıtalamaýy kerek. Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń damýy azamattyq qoǵamnyń belsendiligine baılanysty. Biraq azamattarymyzdan belsendilik emes, selqostyq baıqalyp qalady. Sebebi olar joǵarydan bas­talǵan reformalardan habarsyz nemese belgili bir nátıje shyǵaryna senbeıdi. Sol úshin azamattarymyzdyń belsendilik tanytýyna kóbirek kóńil bólgimiz kelse, ózin-ózi basqarý ınstıtýttaryn damytý kerek.

Almaty