Nursultan NAZARBAEV: “ALDYMEN — EKONOMIKA...”

(jalǵasy) Damýdyń jańa kezeńi Qoryta aıtsaq, aldymyzdaǵy onjyldyq el sharýashylyǵyn ındýstrııalyq deńgeıge kóteretin óte bir mańyzdy kezeń bolǵaly tur. Osy strategııa Elbasynyń tikeleı basshyly­ǵymen jasaldy. Odan bizder strategııalyq boljaý múmkindigimizdiń óskenin, kúrdeli problemalardy sheshý barysynda utymdy tájirıbeler jınalǵanyn baıqaımyz. Qazirgi strategııamyzdan álem elderinde buryn bolmaǵan úlken daǵdarysqa baılanysty memleket pen naryqtyń ara qatynasy týraly qalyptasqan tujyrymnyń ózgere bastaǵany da baıqalady. Batys elderi osyǵan deıin naryq ekonomıkasy tetikterin negizgi damytý kúshteri dep sanap, memleketke osy salanyń tek “túngi kúzetshisi” mindetin ǵana bólip berip keldi. Al álemdegi ekonomıka-qarjy daǵdarysyna tirelgende kúızeliske ushyraǵan sharýashylyq salalaryna, bankterge, kompanııalarǵa kómekke keletin memleketten basqa eshkim tabylmady. Lıberaldyq ekonomıka qoǵamnyń turaqty damýyn barlyq ýaqytta qamtamasyz ete almaıtyny álem elderine belgili bola bastady. Sondyqtan da naryq qatynastaryn damyta otyryp, memlekettik retteý sharalaryn da qoldaný kerek. Bul tek qalyptasqan pikir ǵana emes, álem elderinde ártúrli deńgeıde qazir qoldanylyp jatqan, memleket tarapynan júrgizilip jatqan retteý sharalary. Qazaqstanda da osyndaı derekti sharalar júrgizile bastady. Strategııalyq josparlaý, ony ekonomıkany basqarý júıesine engizý tetikteri týraly Elbasynyń arnaıy Jarlyǵy qabyldandy. Aldymyzdaǵy strategııalyq damý jolymyz tııanaqty deýimiz osy uzaq merzimge jasalǵan josparlarymyzdan týyp otyr. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý isi, ony uıymdastyrý, qoldaý, baqylaý burynǵydan da kóbirek memleketke júktelip otyr. Osyndaı bizde bolyp jatqan ózgerister álem elderinde ekonomıka salasynda memlekettiń rólin kóterý sharalarymen úndes. Bul da Prezıdenttiń álem elderinde bolyp jatqan ózgeristerdi óz nazarynda ustap otyrǵandyǵynyń, olardy tereń túsingendiginiń aıqyn kórinisi. Jalpy Qazaqstandaǵy reformalar álem elderinde bolyp jatqan atalmysh saladaǵy reformalarmen, onyń ozyq úlgilerimen sabaq­tas. Shetel sarapshylary Nazarbaev reforma­laryn ekinshi jahan soǵysynda oırany shyq-qan Germanııany aıaǵynan turǵyzǵan Lıýdvıg Erhardtyń reformalarymen salystyrady. Onyń “barshaǵa jaqsy turmys” (blagosos­toıanıe dlıa vseh) ataqty damý tujyrymdama­symen Nursultan Nazarbaevtyń júrgizgen “aldymen – ekonomıka” saıasatyndaǵy bir-birine uqsastyq, sabaqtastyq, úndestik bar ekenin atap aıtady. Sarapshylar bizdegi ekono­mıkalyq damý Malaızııa elindegi reformalarǵa da úndes ekenin kórsetedi. Malaızııanyń “2020-kózqaras” baǵdarlamasy, memleket pen jekemenshik sektorynyń osy eldi damytýǵa úılesimdi atsalysýy álemdegi jaqsy damyǵan elderdiń qataryna qosýdyń birden-bir sebebi edi. Qazir Malaızııa qoǵamnyń postındýs­trııalyq satysyn attap ótip, birden ınnova­sııa­lyq satyǵa jetý qamynda. Atalmysh eldegi­deı memleket pen jeke sektordyń tyǵyz árip­tes­tigi, baılanysy, alysty kózdegen strategııalyq josparlar, zamanaýı aqparattyq tehnologııalar qalyptasyp, damý ústinde. Pre­zıdent jasampaz basshy retinde álem elderinde kórgen ozyq úlgilerin óz eliniń sharýashylyq nemese basqarý júıesine engizýge erekshe kóńil bólýde. Korporatıvti basqarý júıesin jaqsartý maqsatymen Sıngapýrdegi holdıngter tájirı­besin, Ońtústik Koreıadaǵy iri kompanııalardyń jumys tájirıbesin, ıslam bankteriniń kásipkerlerge nesıe berý ozyq úlgisin, Qytaıdaǵy arnaýly ekonomıkalyq aımaqtar qurý jobasyn bizdiń ómirimizge de engizip qoldanýdy alǵash usynǵan Elbasy bolatyn. Álemdegi ekonomıkanyń tıimdilik deń­geıine, álem órkenıetiniń basqalar jetken kókjıegine jetý jolynda Elbasynyń Qazaq­stan halqyna ár jyldaǵy arnaýly joldaýla­ry­nyń mańyzy óte zor. “Básekelestigi joǵary Qazaqstan úshin, básekelestigi joǵary ekono­mıka, básekelestigi joǵary ult úshin” degen Elbasynyń Joldaýy qazir bizdiń ulttyq ıdeo­logııamyz ispettes. Álem elderi qazirgi zamanda, ásirese bolashaqta ortaq básekelestik keńistikte ómir súredi. Kimniń halqy, sharýashylyq júıesi básekege daıyn bolsa, keleshek sonyki. Son­dyqtan da adamı turǵydan, dúnıeni tanyp-paıymdaýdan, óskeleń urpaqtyń bilimi men biliktiligi jaǵynan, ekonomıkanyń tıimdiligi­men básekelestikti arttyrý bul árbir eldiń, onyń ishinde Qazaq eliniń de túpkilikti maqsaty. Atalmysh Joldaý halyqty osyndaı izgi maqsattarǵa jetýge shaqyryp otyr. Qazaq elin álemniń eń aldyńǵy qatardaǵy 50 memleketiniń sanatyna qosý týraly kelesi Joldaýynda usynǵan Prezıdent jobasynyń da mańyzy óte zor. Ǵasyrlar boıy álem elderiniń kóshiniń sonynda kele jatqan Qazaq eli úshin sol elderdiń aldyńǵy tobyna qosylý asqaq arman. Bizdiń tarıhymyzda osyndaı ór mindet, bıik maqsat birinshi ret qoıylyp otyr. Ony tek aıtyp qana qoımaı, maqsatqa jetý úshin júrer jol, alatyn asýlar Elbasy Jol­daýynda jan-jaqty sıpattalǵan. Bul basta-manyń da rýhanı áseri kúshti, qoǵamymyzdyń qaı salasyn alsaq ta istegen isimizdi, kóterilgen bıigimizdi osy elý ozyq elderdiń deńgeılerimen salystyra bastadyq. Dál búgin álem daǵdarysynyń salqyn áserine baılanysty ilgerileýimiz sál báseńdegen bolar, biraq elý ozyq elderdiń sanatyna qosylý Qazaq eliniń bolashaqta júretin sara joly ekeninde eshkimniń kúmáni joq. О́tken jyly Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet stýdentterimen kezdesýinde Nursultan Nazarbaev Qazaqstanda zaıyrly urpaq, zaıyrly ult qalyptastyrýdyń jolyn, jobasyn usyndy. Bul da qazaq qoǵamynyń aldyna tuńǵysh ret qoıylyp otyrǵan tarıhı mindet. Zaıyrly ult bilimi men biliktiligi joǵary, zamanaýı tehnıka men tehnologııa­lardy tolyq meńgergen, qoǵamdy damytýdyń eń ozyq úlgileri men álem tájirıbesin ıgere bilgen hám jasampaz ult. Sondyqtan da ol álem deńgeıindegi qatań básekege daıyn, zama­nynyń óktem talabyn túsinip qana qoımaı, soǵan sáıkes is-qımyl jasaı alatyn ult. Mine, osyndaı urpaqty ósirý Prezıdent armany. Jáne de ony oryndaý maqsatymen bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý, mádenıet, tárbıe, rýhanı damý salalarynda kólemdi is-qımyldar, baǵdarlamalar júrgizilip, kózdelip otyr. Joǵaryda kóterilgen máseleler bizdiń qoǵam­ǵa tarıhı óte bir jaýapty mindetter júkteýimen qatar ony oryndaý úshin osy qoǵamnyń, qazaq memleketiniń áli de eseıip, jetilýi, kemeldenýi, jasampazdyq áleýetiniń áli de arta berýin talap etedi. Ár qoǵamnyń damý qarqyny, onyń ósý deńgeıi basshysy bastaǵan, halqy qostaǵan ishki jáne syrtqy saıasatyna baılanysty. Prezıdenttik basqarý tıimdiligi Bizdiń egemen eldiń tarıhynda prezıdenttik basqarý júıesi Nursultan Nazarbaev esimimen tikeleı baılanysty. Prezıdent jáne ol qurǵan memlekettik júıe táýelsizdik jyldary elimizdiń turaqty jáne jańarý, jańǵyrý jolymen júrýin qamtamasyz etti, oǵan kerekti jaǵdaıdy jasady, áli de jasaý ústinde. Endi osy múmkindikterge toqtalyp kóreıik. Jalpy alǵanda olar barshamyzǵa belgili, degenmen, olardy atasaq, maqsatymyz Prezıdent basqarǵan bılik júıesiniń kásibı deńgeıiniń joǵary ekendigin kórsetý ǵana emes, osy múmkindikterdi aldaǵy ýaqytta barynsha tıimdi paıdalanyp áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqynymyzdy budan da jaqsy ósirýimiz kerektigin eskertý. Birinshi múmkindik táýelsizdiktiń basynda-aq ekonomıkamyzdyń bolashaq júıesin bul­tart­paı tapqanymyzdan bastaldy. Prezıdent Qazaqstan halqyna naryq úlgisin usynyp, osy jolmen júrýge shaqyrǵanyn maqala basynda aıttyq. Mine, sodan beri basqaǵa aldanbaı, osy naryq jolymen, onyń tetikteri men tálimderin ıgere, boıymyzǵa sińire ilgeri júrip kele ja­tyrmyz. Jáne de osy saladaǵy álem elderin­degi ozyq tájirıbe men úlgilerdi óz sharýa­shylyq júıemizde paıdalanýǵa da talpynys­tamyz. Sóıtip, ekonomıkada turaqty damýdyń irgesi qalandy, negizi salyndy. Nátıjesinde álem elderimen terezemiz teń memleket retinde dúnıejúzilik ekonomıkalyq keńistikke kirdik, osy turǵydan olarmen qarym-qatynas jasaý múmkindigi týdy. Qazir elimizge shet elderden ınvestısııalardyń kelip jatqany, álemdegi iri kompanııalardyń bizderde kásiporyndar ashyp, ekonomıkalyq qatynasty damytýǵa yntaly bolýy da bizde qurylǵan naryq júıesiniń bedeli men múmkindiginiń arqasy. Bolashaq jolyn birden taýyp, osy baǵy­tynan aırylmaı, uzaq damý álem elderiniń, ásirese egemendik týyn alǵash kótergen elderdiń bárinde bola bermeıdi. Táýelsizdik alǵannan keıingi 1,5 ǵasyrdyń ishinde Latyn Amerıkasy elderi ózderiniń ekonomıkalyq júıesin úsh ret ózgertkeni belgili. Osyndaı ózgeristerdi kezinde Qytaı Halyq Respýblıkasy, Malaızııa, Indonezııa, keıbir basqa da memleketter óz bastarynan ótkizdi. Kórshilerimiz de júrer jolyn baıaý bastaǵanyn kórdik. Bizde bir baǵytta turaqty damý múmkindigi boldy. Muny biz prezıdenttik basqarý júıesiniń ulttyq damýdyń sheshýshi faktoryna aınalǵandyǵy­nyń aıqyn dáleli deımiz. Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq saıasa­tynyń óz eliniń ulttyq múddesin qorǵap, óz eli úshin tıimdi ekenine eshkim kúmán keltirmeıdi. 130-dan artyq eldermen saýda qatynasy ornaǵan, kóptegen elderden mıllıardtaǵan ınvestısııa quıylyp jatyr, ártúrli halyqaralyq ekonomıka salasyndaǵy uıymdardyń Qazaqstan bedeldi múshesi. Prezıdenttiń álemdegi daǵdarys kezindegi Qytaıǵa, Reseıge, arab elderine, Koreıaǵa sapary osy bir qıyn kezeńde elimizge qajet ınvestısııalar ákeldi. Onyń AQSh-qa, Fransııaǵa, Reseıge, Italııaǵa sapary osy eldermen qarym-qatynasty strategııalyq áriptestik dárejesine kóterdi. Iаǵnı, osy eldermen ekonomıkalyq baılanysty jan-jaqty damytyp, olardyń jańa tehnıka, jańa tehnologııa jasaıtyn kásiporyndarymen áriptestik baılanysty kúsheıtti. Barǵan jeri­nen týǵan eliniń ulttyq múddesine jaraıtyn tájirıbe, ozyq úlgi, basqa da jańalyqtardy ákelý Prezıdent dástúrine aınaldy. Prezıdent arqyly álemdegi eń bedeldi memleketterdiń, uıymdardyń, qaýymdastyqtardyń Qazaqstan úshin esigi aıqara ashyldy. Muny biz, qaıtalap aıtsaq, Elbasynyń óz eline, onyń turaqty damýyna jasaǵan mol múmkindigi deımiz. Osyndaı el, qoǵam damý úshin eń kerek múmkindikterdiń – elimiz tandaǵan sara joldyń anyqtyǵyn, óz jerimizge eshkim ala kózimen qaramaı, shekaramyz beriktigin, qoǵamda tynyshtyq, túsinistik, birlik barlyǵyn, Qazaq eliniń qaýipsizdiginiń myqty ekenin, onyń álem elderinde jaýlary joq ekenin, álemdegi eń iri memlekettermen strategııalyq qarym-qatynas­ta ekenimizdi bizder, qazaqstandyqtar, bilemiz be? Iá, bilemiz. Olar úshin Prezıdentti qurmet­teımiz, qadirleımiz. Ol da durys bolar, ásirese Elbasy óz ómiriniń eń mańyzdy belesine shyǵý qarsańynda. Ilııas aqyn aıtqandaı, “óz ulyn, óz erlerin maqtamasa, osy jurt qaıdan tabar kemeńgerdi”. Ol el qurmetine barynsha laıyq tarıhı tulǵa. Sonymen qatar, áńgime tek munda emes, áńgime Qazaqstannyń damýy úshin osy jasalǵan zor múmkindikterdi barynsha tıimdi paıdalana bilýde. Osy jaǵynan qoǵamda olqylyqtar bar. Tipti kishigirim máselelerdiń ózin sheshý úshin Prezıdentten nusqaý kútý dástúrge aınalǵan. Úkimet, mınıstrlikter, ákimshilikter tarapynan jaýapkershilikti óz mindetine alyp, belsendi jumys isteý jetispeıdi. Keıbir jaýapty isterde, baǵdarlamalardy oryndaýda kózboıaý­shy­lyq bar. Qoldaǵy múmkindikterdi tolyq paıdalanbaý bizdiń alǵa júrýimizdi báseńdetedi. Sharýashylyqtyń kóptegen salalarynan bizder belsendiliktiń azdyǵyn, jaýapkershiliktiń tómendigin kórip otyrmyz. Osyǵan baılanysty búgingi tańda mańyzy zor bir-eki máselege toqtalǵandy jón kórdik. Prezıdenttiń halyqqa joldaýlarynda aýyl ekonomıkasyn jetildirý, aýyl sharýashylyǵyn irilendirý máseleleri bir emes, birneshe ret kóterildi. Reformalardyń basynda aýyl ekonomıkasyn jekeshelendirý úrdisi naryq ekonomıkasyna kóshýdiń negizgi talaptarynyń biri edi. Álemde osyndaı tájirıbe bar. Kópte­gen elderde jeke sharýalar, fermerler mal ósirip, egin egip, paıdasyn kórip jáne de óz elin azyq-túlikpen qamtamasyz etip otyr. Sonymen qatar, barlyq elderde de aýyldaǵy sharýashylyq júıesi dál osyndaı úlgimen qalyptasty desek, ol jańsaq pikir. Mysaly, Izraıl elindegi kıbýsıler jeke fermerler sharýashylyǵy emes, ol óndiristik koopera­tıvke, keńes tilimen aıtsaq, ujymsharlarǵa uqsaıdy. Jumystary tıimdi, baý-baqsha ónimderimen búkil Eýropanyń “ońtústik jylyjaı” mindetin atqaryp otyr. Burynǵy keńes respýblıkalary kolhoz-sovhozdaryn taratyp jibergende, olardy taratpaı saqtap qalǵan Belorýssııa edi. Olar da búgin Eýropa elderi men Reseıdiń sút fermasynyń mindetin atqaryp otyr. Bizder sharýa qojalyqtaryn qurdyq. Biraq olar osy egemendik jyldary ózderiniń ómir­sheń ekenin dáleldeı almaı kele jatyr. Uzaq jyldar elimizde mal basy, ásirese asyl tuqym­dy mal basy aıtarlyqtaı óspeýde. Jer qunar­lylyǵy tómendep, gektarǵa shaqqanda egin túsimi de óspedi. Eńbek ónimdiligi óte tómen. Prezıdent atap kórsetkendeı, bizdiń aýyldaǵy árbir sharýa orta eseppen jylyna 3000 dollar tabys tabady eken, al batys elderiniń osyndaı jyldyq tabysy 50-70 myń dollar, ıaǵnı 15 ese kóp. Aýyl ekonomıkasyn kóterý úshin memleket kóptegen qarjy jumsaýda. Ony kóterý úshin úsh jyldyq arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan edi. Aýyldaǵy eldi mekenderdi qalpyna keltirý baǵdarlamasy alynǵan-dy. Aýyldyq jerlerde mektep, emhana nemese dárigerlik kómek beretin oryndar salýda, sol sııaqty olardy aýyz sýmen qamtamasyz etetin qatynas joldaryn jóndeıtin arnaýly jobalar jasalyp, olarǵa mıllıardtaǵan qarjy bólindi. Egin salý, mal ósirýge memleket tarapynan járdem ár jylda beriledi. Osyndaı kólemdi sharalar aýyl ekonomıkasyn quldyraýdan shyǵardy. Degenmen, osy salanyń tıimdiligi áli zaman talabyna saı emes, aýyl ónimderiniń básekelik dárejesi tómen. Aýyl ekonomıkasyn uıymdas-tyrý salasynda olqylyq bar, biz dástúrli qalyptasqan sharýashylyq mentalıtetimen durys úılesimdi basqarý júıesin áli tappaǵan sııaqtymyz. Keden odaǵynyń keleli mindetteri Kún tártibinde turǵan ózekti máselelerdiń biri Reseımen, Belorýssııamen birigip, Keden odaǵyn jasaý. Álemde ondaı tájirıbe bar. Eýropa, Azııa, Amerıka elderinde 11 keden odaǵy jumys isteýde. Búgingi ıntegrasııa­laýdyń eń ozyq úlgisi Eýropa odaǵy kezinde keden odaǵy bolyp, odan ótken. Keden odaǵy­nyń negizgi mindeti ekonomıkalyq yqpaldas­tyqty damytý, odaq músheleriniń arasynda erkin saýdaǵa jáne úshinshi eldermen teń dáre­jede saýda saıasatyn júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaý. Osy turǵydan ekonomıkalyq, ásirese geosaıasat úshin mundaı odaqtyń mańyzy zor. Degenmen, Qazaqstannyń atalmysh eldermen Keden odaǵyn qurýy bizder úshin óte bir jaýapty sheshim bolǵaly tur. Egemendik alyp, naryq jolyna túskenimizden keıingi ekonomıka salasyndaǵy eń kúrdeli ózgeris, dálirek aıtsaq, betburys osy odaqqa kirýmen baılanysty bolyp tur. Resmı málimetterde qurylyp jatqan odaqtyń keıbir erejeleri jarııalandy. Olardyń saıası astaryna úńilsek, egemendik tusynda ekonomıka salasynda el bolyp qol jetken derbes bıliktiń keıbir tetikterin basqaǵa, keden odaǵyn basqaratyn ujymǵa berýge týra keledi eken. Bireýler muny kedendi retteý týraly keıbir tehnıkalyq mindetterdi respýblıkadan alyp, atalmysh ujymǵa berý ǵana deıdi. О́z basym bul tehnıkalyq min­detter emes, ekonomıkadaǵy egemendigi­mizdi basqalar­men bólisý der edim. О́ıtkeni, keden – ár eldiń basqa eldermen saýda-sattyǵyn, onyń tıimdi-tıimsizdigin anyqtaıtyn, ekono­mıkanyń óte bir mańyzdy salasy. Sondyq­tan ony retteý ekonomıkadaǵy egemendikpen tikeleı baıla­nysyp jatady. Keden odaǵynda sheshim qabyldaý rásimi boıynsha Reseıdiń daýysy 57 paıyz, Qazaq­stan men Belorýssııanyń árqaısysynyń daýysy 21,5 paıyz dep belgilengen. Ol da kóptegen suraqtar týǵyzady. Egemendikti paıyzben ólsheýge bola ma? Osyndaı jaǵdaıda máseleni sheshý tizgini tek qana Reseıdiń qolynda bola bermeı me? Bir-birimen terezesi teń memleket­ter odaq quryp jatsa, másele qaralarda árqaısysy bir-bir daýysqa ıe bolyp, sheshimdi konsensýs, ıaǵnı bir aýyzdan kelisim arqyly nege qabyldamasqa. Osy suraqtar durys sheshimin tabýy kerek, óıtkeni úsh ǵasyr boıy bıligi ózinde emes, basqada bolǵan, armandaǵan táýelsizdigine jaqynda ǵana qoly jetken qazaq halqynyń osy bılikti basqalarmen bólisemiz degenge sezimi názik, qulaǵy túrýli, kúdigi mol. Álemdegi keden odaqtarynyń tájirıbesine qarasaq, olarda ár memlekettiń úlesin paıyzǵa shaqpaı, máseleni konsensýs arqyly sheshý tártibi qoldanǵan. 1969 jyldan bes Ońtústik Afrıka (OAR, Botsvana, Svazelend, Lesoto, Namıbııa) elderi­niń Keden odaǵy jumys isteıdi. Ony mınıstrler keńesi basqarady. Sheshim tek konsensýs arqyly qabyldanady. Ońtústik Amerıkada tórt memleket (Argentına, Brazılııa, Paragvaı jáne Ýrýgvaı) ortaq rynokta jumys isteıdi. Basty maqsat­tarynyń biri osy elderdiń arasynda erkin saýdany uıymdastyrý. Ortaq rynokty basqa­ratyn ár memlekettiń ókilderinen turatyn Keńes, ol sheshimderin konsensýs arqyly qabyldap, júrgizedi. Osy elderdiń ıntegra­sııany damytý maqsatynda qurylǵan ortaq parlament komıteti de bar. Erkin saýdany damytý maqsatymen quryl­ǵan Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderiniń Yntymaqtastyq keńesiniń, Ortalyq Afrıka elderiniń kedendik jáne ekonomıkalyq odaǵynyń (TESQA), Ortalyq Amerıka elderiniń ıntegrasııalyq odaǵynyń (SSAI), Batys Afrıka elderiniń ekono­mıkalyq qaýymdasty­ǵynyń (EKOVAS), Karıb basseıni elderiniń (KARIKOM) erkin saýda júrgizý jumysy men tájirıbesine qarasaq ta osy konsensýstyq tártipti qoldaıtyndaryn kóremiz. Sondyqtan bizder de keden odaǵyna kirgende másele shesherde onyń múshelerine teńdikti saqtaý maqsatynda joǵaryda kórsetilgen konsensýs qaǵıdatyn qoldaǵanymyz durys. Qazaqstannyń birlesken keden odaǵyn quramyz degen memlekettermen ekono­mıkalyq baılanystaryn áli de tereń úılestirý qajettigi bar. Úsh eldiń arasynda ekonomıkanyń kólemi, damyp otyrǵan salalary jáne damý deńgeıleri jaǵynan aıyrmashylyqtary bar. Osy salada olıgarh, monopolısterdiń de yqpaly úlken. Mysaly, bizdiń elden Reseıge et ónimderiniń satylmaı otyrǵan sebebi, bizderdegi veterınarııa salasyndaǵy kemshiliktermen qatar osy Reseı olıgarhtarynyń da teris yqpaly. Atalmysh úsh memlekette de bar monopolızm, korrýpsııa, kóleńkeli ekonomıka keden odaǵy jumysyna teris áserin tıgizbeı me, osyndaı keleńsiz jaǵdaılarmen kúresý sharalary belgilengen be? Qazaqstan aldaǵy on jylda el ekonomıka­syn ındýstrııaly deńgeıge kóteremiz degen joba jasap otyr. Onyń birinshi bes jylynyń ekpindi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jasalyp, júrgizile bastady. Jańa tehnologııalar negizinde ondaǵan, tipti júzdegen kásiporyndar salý kózdelip otyr. Olarǵa kerek tehnıka jáne tehnologııalar tegisimen shet elderden, negizinen batys elderinen satyp alynady. Keden odaǵynyń osyǵan áseri qandaı bolady? О́ıtkeni, birtutas kedendik tarıftiń 92 paıyzy Reseıdegi tarıf baǵamyna negizdelgen. Osyǵan baılanysty bizdegi tarıf baǵamy orta eseppen 10,6 paıyzǵa ósti dep resmı mekemeler aıtyp otyr. Osy jaǵdaı ındýstrııalandyrý baǵdarlamasyn qymbattatyp, bizdegi óndiristiń jańarý, ártaraptandyrý sheńberin azaıtpaı ma? Keden odaǵy – básekelestik alańy. Básekege daıar bizden shyǵarǵan taýar ǵana Reseı men Belorýssııa naryq keńistigine jete alady, al dál búgingi jaǵdaıymyzǵa kóz jibersek, olardan keletin taýarlar kóp te, olarǵa baryp básekelestikti jeńetin bizdiń taýarlar eselep az. Sondyqtan Keden odaǵyn qurý, bul – damýymyzdyń básekelikke saı belesinde qoıylýy durys másele sııaqty. Taýarlar óndirip, basqa elderge satý, olar­dan taýar ákelý de mıllıondaǵan kásipker­lerdiń isi. О́z salasynda olar basqa memlekettegi áriptesterimen qarym-qatynastyń tıimdiligin ne tıimsizdigin jaqsy biledi. Búgingi tańda olardyń tarapynan qoıylyp otyrǵan suraqtar óte kóp. Der kezinde osy odaq, onyń erejeleri, talaptary týraly kásipkerlermen tııanaqty jumys júrgizilmegen. Sondyqtan keden odaǵyn qurý týraly saıası sheshimmen qatar onyń titikterin kásipkerlermen, olardyń qaýymdastyqtarymen birlesip otyryp jasaý durys bolar. Keden odaǵyna kirý Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq saıasattyń jańa, tyń baǵyty. Reseı óz ǵalymdaryn jumyldyryp, tıisti zertteýler jasady. Árıne ózderiniń ulttyq múddesi turǵysynan. Ony biz joqqa shyǵar­maımyz. Degenmen, Qazaqstannyń da ulttyq múddesin kózdegen osyndaı zertteýler jasaý kerek edi, biraq áli olar bastalǵan joq. Qoryta aıtsaq, keden týraly basqalarmen odaqtasý kerek, myna jahandaný zamanynda áriptes memlekettermen ortaq ekonomıkalyq keńistik te kerek. Olardyń tolyqqandy jumysy árbir odaq quramyna kirgen elge tıimdi bolsa ǵana baıandy júredi. Sondyqtan da keden odaǵy týraly máselelerdi tereń, jan-jaqty oılastyryp, durys sheshimin tapqanymyzda aıtylǵan talaptarǵa saı bolady. Naryq ekonomıkasy eldegi sharýashylyq­tyń árbir salasynyń bir deńgeıde damıtyn júıesi emes. Onyń alǵa shyǵyp, artta da qalyp jatqan salalary bolady. Bireýleri osy salaǵa suranys bolǵandyqtan ne bolmaǵandyqtan, endi bireýleri – oǵan durys kóńil bólinbegendikten. Joǵaryda kórsetilgen kemshilikter bizdegi naryq áleminiń uzaq jolynyń búgingi soqpaqtary. Olardan bizdiń ekonomıka alǵan jolyn ózgertpeıdi. Elbasynyń “halqym, men naryq jolyn tańdadym” degen jalyndy urany áli de alǵa jetekteıdi. Aldymyzda Qazaq eliniń álemdegi turaqty ornyn anyqtaıtyn onjyldyq tur. Barlyq álem elderi osy jyldary jaqsy orynǵa jetý úshin básekege túsýde. Ol jaıbaraqattyqty kótermeıtin, ekpindi damýdy, ónimdi eńbekti, jasampazdyqty talap etetin báseke. Prezıdent baǵdarlamalary bizderdi osyǵan shaqyrady. Prezıdent reformalary álem básekeliginde bizder jeńiske jetip, abyroıly orynǵa ıe bolý úshin jan-jaqty múm­kindikter týǵyzdy. Elbasymyzǵa, halqymyzǵa amandyq, bolashaq is-qımylǵa sáttilik tileıik. Kenjeǵalı SAǴADIEV, akademık.