Zań shyǵarý isinde sapaly ózgerister kerek

Osy oraıda meni azamattar men qoǵamǵa qajetti reformalardy júrgizý úshin zań shyǵarýda neni ózgertý kerek degen saýal tolǵandyrady.

Kún saıyn túrli serpindi zańnamalyq reformalar boıynsha normatıvtik-quqyqtyq aktiler jobalaryn zerdeleýge týra keledi. Osyndaı aktilerdiń bar­lyǵynda derlik ázirleýshi bólim­niń qyzyǵýshylyǵy eskeriledi. Degenmen olar bul reformanyń birneshe múddeli taraptyń biri ǵana ekenin aıta ketken lázim.

Bul ásirese quqyq qorǵaý organdary daıyndaǵan norma­tıvtik-quqyqtyq aktilerdiń jo­balarynda kórinis tabady. Olarda máselen, advokattar quqyǵyna qatysty aıtarlyqtaı serpilis joq. Bul túsinikti de, óıtkeni advokattar normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleýshilerdiń is júrgizý qarsylastary ekeni bar­shaǵa málim. Sondyqtan ereje­lerdiń basym kópshiligi memle­kettik organnyń múddesi úshin jáne olardyń qyzmetkerleriniń jumysyn jeńildetýge baǵyt­talǵan. Al advokattarǵa qatysty kóptegen qolaısyz norma bar. Birine qarsylyq tanytyp úlgerseń, jańasy paıda bolady.

Shyn máninde, mundaı nátıje zańdylyq. Kez kelgen uıym óziniń vedomstvolyq múddelerin kózdeýge beıim. Bul olardyń tabıǵatyna saı. Sonyń saldarynan Qylmystyq prosessýaldyq kodeks, Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly kodeks jáne qoǵam­dyq quqyq salasyndaǵy ózge de nor­­matıvtik-quqyqtyq aktiler ter­geý­shiniń, prokýrordyń jáne she­neý­­niktiń, ıaǵnı edáýir bóligi bas­­tap­qyda olardy ázirlegen adam­­dar­dyń múddesi úshin ja­zylǵan.

Adamnyń da, memlekettiń de múddesi úshin shyn máninde serpindi reformalardy iske asyrý úshin erikti saıası sheshim men vedomstvolyq múddeleri bar, basqa tulǵalardyń múddelerine qaıshylyq týǵyzatyn memlekettik organdarǵa zań jobalaryn jazý úshin jumys toptaryn qurýǵa tyıym salý kerek. Qazirdiń ózinde qurylǵandaryn taratqan jón. Osylaısha, biz óz múddemiz úshin zańnamalyq bastamalar legin toqtata alamyz.

Jeke tulǵa men memlekettik organdar múddeleriniń teńgerimin eskere otyryp, ásirese sot júıesi men quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý boıynsha jańa norma­tıvtik-quqyqtyq bazany ázir­leý maqsatynda táýelsiz sarap­tama toptaryn qurǵan durys. Ár toptaǵy absolıýtti kópshilikti depýtattar, ǵylymı jáne kásibı qaýymdastyqtardyń ókilderi quraýy qajet.

Qazaqstan quqyǵyndaǵy nor­matıvızm saltanatyn toqtatýǵa den qoıǵan lázim. Ol úshin qu­qyq­tyq qaǵıdattarǵa quqyq nor­malarynan basymdyq berý jáne jańa normatıvtik-quqyqtyq akti­lerdi qabyldaýdy shekteý qajet. Bul zań shyǵarý isinde sapaly ózgeristerge ákeledi.

Bizdiń elimizde normatıvtik kóz­qarastyń arqasynda barlyq atqarýshy organ Parlamentpen qa­tar zań shyǵarýshy organǵa aınal­dy. Olardyń kez kelgeniniń bas­ty baǵyttarynyń biri – zań jo­balaryn ázirleý. Bul bılik tar­maq­tarynyń bóliný prınsıpin joıady.

Mysaly, AQSh-tyń mono­po­lııaǵa qarsy zańy (Sherman zańy) 1890 jyly qabyldandy. Bul zań az ǵana túzetýlermen áli de qaýipsiz jumys istep tur.

Álemde konveıer sekildi zań shyǵara bermeı-aq iske asqan (nor­matıvızm jaǵdaıynda qa­jetti) tıimdi zańnamanyń mysal­dary kóp. Bul zań ıdealdy de­gendi bildirmeıdi. Joq. Onda kóp­tegen qarama-qaıshylyq pen negizsiz erejeler bar. Biraq bul eshkimdi mazalamaıdy. Oǵan jyl saıyn eshkim ózgerister men tolyqtyrýlar engizbeıdi. Kóptegen kollızııalyq norma, negizsiz jáne ádiletsiz erejeler sot­tardyń quqyq qoldaný prose­sinde parasattylyq, ádildik jáne obektıvti negizdilik qaǵıdat­taryn eskere otyryp eńseriledi. Nátıjesinde, AQSh-ta ádil zań, bılik tarmaqtarynyń naqty bólinýi, yqpaldy sýdıalar jáne myqty advokatýra bar.

Jańa Qazaqstanda da osyndaı kózqaras qalyptasýy kerek. Sonda áýre-sarsań azaıatyn bolady.

Aıdyn BIKEBAEV,

Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy