– Baqythan Medeǵalıuly, buqaralyq aqparat quraldarynda bıylǵy 25 qańtarda úsh memlekettiń jaryqsyz qalǵany týraly aqparat taraǵan bolatyn. Oqyrmandarymyzǵa osy tótenshe oqıǵa jaıynda tolyǵyraq aıtyp berseńiz.
– Álbette. О́kinishke qaraı, sol kezdegi mejeden tys bolǵan júkteme aıtarlyqtaı oqıǵaǵa aınaldy. Dálirek aıtsaq, 2022 jylǵy 25 qańtarda Ortalyq Azııanyń (О́zbekstan men Qyrǵyzstan) energııa júıeleri tarapynan bolǵan avarııalyq teńgerimsizdiktiń saldarynan 500 kV qýat Qazaqstannyń Soltústik – Shyǵys – Ońtústik elektr energııasy tranzıtine júktemeden tys túsirilip, avarııalyq ajyratýlar boldy. Elimizdiń ońtústigindegi tutynýshylardyń basym bóligi jaryqsyz qaldy. Shekteýler kólemi shamamen 1 500 megavatty qurady. Bul kompanııa personaly úshin óte qıyn synaq boldy. Degenmen avarııany joıýǵa jáne Qazaqstandaǵy barlyq tutynýshyǵa qoıylǵan shekteýlerdi alyp tastaýǵa bas-aıaǵy tórt saǵattaı ýaqyt jumsaldy.
Avarııadan keıingi alǵashqy saǵattarda bul oqıǵaǵa qazaqstandyq tarap sebepker boldy degen aqparattyq habarlama taraǵan bolatyn. Alaıda qazirgi kezde Qazaqstan, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstan energııa júıeleriniń júıelik operatorlary ókilderinen turatyn «Energııa» úılestirý dıspetcherlik ortalyǵynyń arnaıy komıssııasy jumysynyń qorytyndysy jarııalandy.
Tekserý aktisine sáıkes avarııaǵa О́zbekstan energııa júıesindegi ajyratýlar sebep bolǵan: dál sol kúni Nur-Sultan ýaqyty boıynsha saǵat 11.59-da Syrdarııa AET pen 500 kV «Tashkent» QS-ny biriktiretin 500 kV áýelik elektr jetkizý jelisinde tuıyqtalý oryn aldy. Budan keıin 500 kV-tyq shınalardyń birinshi jáne ekinshi júıeleriniń dıfferensııalyq qorǵanystarynyń artyq jumysy Syrdarııa AET-indegi generasııanyń birshama tómendeýine, elektr stansalary mańaıyndaǵy elektr toraptarynyń kóptep ajyratylýyna jáne Qazaqstan Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń 500 kV Qazaqstannyń Soltústik – Shyǵys – Ońtústik tranzıtine 2 100 MVt shamasyndaǵy qýattyń júktemeden tys túsirilýine ákeldi (bul uıǵarylǵan kólemnen jeti ese joǵary).
Júıeli avarııalar kezinde energııa júıesin bólý jónindegi talaptarǵa sáıkes «KEGOC» AQ elektr toraptarynyń jáne Qazaqstannyń ońtústigindegi elektr stansalarynyń avarııaǵa qarsy avtomatıkasy der kezinde iske qosyldy. Osynyń nátıjesinde elimizdiń ońtústiginde jaryqtyń tolyq óshýine jol berilmedi. Qazaqstannyń ońtústigindegi turǵyndardyń shamamen 60 paıyzyn elektrmen jabdyqtaý ádettegi qalpynda qaldy. Bul joly О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń energııa júıeleri toqtan tolyǵymen ajyratyldy.
Árıne, tutynýshylarǵa áser etetin apattardyń jóni bólek. Elektr júıesinde elektr stansalary men jelileri jabdyqtarynyń buzylýy jıi kezdesedi. Olar jaıynda tutynýshylar bilmeýi de múmkin. Munyń barlyǵy – júıelik operatordyń kásibı jumysynyń jemisi. Alaıda avarııalardy joıýdan da asqan qıyndyqtar kezdesip jatady.
Máselen, osy jyldyń basynda, nebári tórt kúnniń ishinde – 16-20 qańtar aralyǵynda EEK elektr stansasyndaǵy №4 energııabloktyń korpýsy, Ekibastuz GRES-2 stansasyndaǵy jumysy tolyqtaı toqtatylǵan eki energııablok, Ekibastuz GRES-1-degi №2 jáne №5 energııabloktar avarııalyq jóndeýge shyǵaryldy. Bul degenimiz 2000 MVt astam qýat jáne Almaty oblysynyń qysqy kezeńdegi tutynatyn energııasynyń kóleminen kóp.
Bul jaǵdaıda Qazaqstan BEJ-niń júıe quraýshy jelisi men memleket aralyq elektr berý jelilerine shamadan tys júkteme túsý qaýpi jáne sonyń saldarynan tutynýshylardy jappaı elektr energııasynan ajyratýǵa ákelip soǵatyn júıelik avarııa qaýpi týyndady. Osy kúrdeli jaǵdaıda avarııalardy boldyrmaý úshin jergilikti atqarýshy organdarmen kelisilgen tizbege sáıkes birqatar iri ónerkásiptik tutynýshylardyń elektr tutynýyna naqty shekteýler qoıyldy. Sol arqyly eldi mekenderdi turaqty energııamen jabdyqtaý qamtamasyz etildi.
Munyń ózi elimizdegi elektr jelileriniń senimdiligin kórsetedi. Alaıda eń zamanaýı jáne senimdi jabdyqtardyń ózi tótenshe jaǵdaılarda, onyń ishinde aýa raıyna baılanysty jaǵdaılarda jumysqa daıyn bolýy úshin saýatty ári ýaqtyly qyzmet kórsetý talap etiledi.
– Jelilerge qyzmet kórsetý prosesine tolyǵyraq toqtalyp ótseńiz?
– О́tken kúzgi-qysqy kezeńge daıyndyqty 2021 jyldyń sáýir aıynda bastaǵan edik. Ádette jóndeý naýqany áýelik elektr jelileri men qosalqy elektr stansalarynan bastalady. Sáýirden qyrkúıekke deıin 93 elektr jetkizý jelisi jáne 43 qosalqy stansa jabdyǵy jóndeýden ótti. Buǵan qosa, ǵımarattar, qurylystar men avtotehnıka jóndeldi.
Fılıaldarda avarııalyq jaǵdaılarǵa arnalǵan qosalqy bólshekter, konstrýksııalar men janar-jaǵarmaı qory tolyqtyryldy. Jelilik brıgadalar mamandandyrylǵan tehnıkamen, barlyq qajetti qurylǵymen jáne arnaıy kıimmen qamtamasyz etildi.
Epıdemııalyq jaǵdaıǵa qaramastan, daıyndyq jáne jóndeý jumystary bekitilgen kestege sáıkes aıaqtaldy. Energetıka mınıstrligine qarasty Atomdyq jáne energetıkalyq qadaǵalaý men baqylaý komıteti 2021 jylǵy 21 qyrkúıekte «KEGOC» AQ-ǵa 2021-2022 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeńdegi jumysqa ázirlik pasportyn berdi.
Bıyl da jelilerdi kelesi kúzgi-qysqy kezeńdegi jumysqa daıyndaýdy bastap ketkenimizdi atap ótkim keledi. Aýa raıy jylyǵan kezde 94 elektr jetkizý jelisin jáne 37 qosalqy stansany jóndeýdi josparlap otyrmyz.
Kompanııa ujymy aldynda Qazaqstannyń Ulttyq elektr torabynyń senimdi jumys isteýin jáne júktemeniń kúzgi-qysqy mejeden sátti ótýin qamtamasyz etý mindeti tur. Biz ony oıdaǵydaı aıaqtaıtynymyzǵa senimim zor.
– Kompanııa jelileriniń senimdiligin arttyrý úshin taǵy qandaı jumystar atqarylýda?
– Joǵaryda jelilerdi kúzgi-qysqy jaǵdaılarda jumys isteýge daıyndaýdy mysalǵa keltirdim. Alaıda bul – energııa nysandarynyń senimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy jumystardyń bir bóligi ǵana. Qazirgi kezde «KEGOC» áýe jelilerin qaıta jańartý boıynsha jobalardy iske asyrýda.
Normatıvtik qyzmet etý merzimi jetken, sondaı-aq qyzmet etý merzimi taıaýdaǵy jyldary aıaqtalatyn elektr jetkizý jelilerin qaıta jańartý jumystary júrgizilip jatyr. Qazirgi ýaqytta jalpy uzyndyǵy 2000 km-den asatyn «Aqtóbe JET», «Batys JET» jáne «Sarybaı JET» fılıaldarynyń 220-500 kV jelileri qaıta jańartylýda. «Aqtóbe JET» jáne «Batys JET» fılıaldarynyń 24 nysanynyń 18-inde qurylys-montaj jumystary júrgizilýde. Qazirdiń ózinde 2029 shaqyrym áýe jelisiniń 1370-y qaıta jańartyldy.
О́tken qys maýsymynda adamı faktordyń saldarynan jol beriletin avarııalardyń bolmaǵanyn erekshe atap ótken jón. Kerisinshe, búkil qurylymdyq bólimsheler men túrli deńgeıdegi qyzmetkerlerdiń úılesimdi jumysy qańtar aıynda bolǵan avarııalyq-qalpyna keltirý jumystaryn qysqa merzimde aıaqtaýǵa múmkindik berdi. Bul úshin áriptesterime rızashylyq bildirgim keledi.
– Bolashaqta mundaı tótenshe oqıǵalardyń qaıtalanýyna jol bermeý úshin qandaı sharalar qoldanylýda?
– Kez kelgen shtattan tys bolatyn jaǵdaı árdaıym muqııat tekseriledi. Tekserýdiń maqsaty – bolashaqta mundaı jaǵdaılardyń aldyn alýǵa arnalǵan negizgi uıymdastyrý jáne tehnıkalyq sharalardy ázirleý. Bul týraly joǵaryda aıtyp kettim.
«KEGOC» AQ tutynýshylardy energııamen úzdiksiz jabdyqtaý maqsatynda barlyq aımaqta senimdilikti arttyrý boıynsha qosymsha is-sharalardy ótkizedi. Kompanııa «Qazaqstan BEJ Batys aımaǵynyń elektr jelisin kúsheıtý. Elektr jelilik obektilerdi salý» jobasyn iske asyrýda. Bul joba Atyraý, Mańǵystaý jáne Batys Qazaqstan oblystary jelileriniń ótkizý qabiletin jáne tutynýshylardy elektrmen jabdyqtaýdyń senimdiligin keminde eki ese arttyrady.
Jalpy uzyndyǵy 779,7 kılometr 220 kV «Oral – Pravoberejnaıa – Inder – Qarabatan – Teńiz» ekinshi tranzıtin salý josparlanyp otyr. Soǵan qosa 220 kV «Oral» qosalqy stansasy qaıta jańartylady, 220 kV «Qulsary», «Teńiz», «Inder», «Beıneý» qosalqy stansalary keńeıtiledi, «Qarabatan» taratý pýnkti salynatyn bolady.
Aýqymdy joba aıasynda ózge de birqatar is-sharany ótkizý josparlanyp otyr. Olar jergilikti elektr stansalarynda avarııalyq ajyraýlar bolǵan kezde generasııalaıtyn qýattardyń birshama kólemin rezervteý esebinen jeliniń ótkizý qabiletin arttyrady.
«Avrora», «Boran», «Aqtóbe», «Oral», «О́lke», «Pravoberejnaıa», «Almaty», OQ MAES, «Vodozabor», «Jılposelok», «Atyraý», «Beıneý», «Qulsary», «Teńiz», «Inder», «Shyǵys», «Ekibastuz», «Aǵadyr», «Balqash», «Jezqazǵan», «Jambyl», «Qarataý», «Kentaý», «Qyzylorda» qosalqy stansalarynda joǵary volttik jabdyqtardy aýystyra otyryp, ashyq jáne jabyq taratý qurylǵylaryn qaıta jańartý bekitilgen kestege sáıkes júrgizilýde.
Osyndaı aýqymdy jumystar Qazaqstan Ulttyq elektr torabynyń qyzmet etý senimdiligin arttyrýǵa jáne tehnologııalyq avarııalarǵa jol bermeýge baǵyttalǵan. Kompanııa óz tutynýshylaryn elektr energııasymen úzdiksiz jabdyqtaý úshin bar kúshin salady.
Osy múmkindikti paıdalana otyryp, áriptesterime apatsyz jumys isteýin, jelilerde jumys kezinde qaýipsizdik tehnıkasy qaǵıdalaryn buljytpaı saqtaýyn jáne 2022-2023 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeńdegi jumysqa daıyndyq boıynsha jóndeý naýqanyn tabysty aıaqtaýyn tileımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
