Rýhanı tutastyq bárinen bıik, bárinen joǵary

Túrkistan ıdeıasy jer betin­degi túrki halyqtarynyń birli­gin kóksegen tamam Turan topy­ra­ǵynyń uly mádenıetinen bastaý alar edi. Onyń ishinde túr­ki jurt­tarynyń óneri men áde­bıe­ti, bilimi men órkenıeti, áni men jyry, salty men dástúri, azat­tyq ańsaǵan asyl muraty bar. Osynyń bári jınala kele jalǵyz-aq Túrkistan ıdeıasy degen uly mádenıetti qurady. Jáne bul uǵym sol zamandaǵy al­dyńǵy qatarly Fransııa, Ger­manııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa sııaqty elderden qoldaý tapty. Sebebi Túrkistan ıdeıasynyń túbi basqynshylyq emes, azat­tyq pen izgilikti kókseıtin uly qun­dy­­lyq­tardan tamyr tartatyn. El men eldi, halyq pen ulysty, jurt pen ultty baılanystyratyn adamzattyń asyl murattarynyń tunbasy uly mádenıet, túgin tart­sa maıy shyǵatyn tutastyq ıdeıa­sy tatýlyq pen izgilikke jetelemegende she?

Halyq pen halyqty dostastyratyn sol ulttardyń qany men janynan, aqyly men arynan qaınap shyǵatyn ulttyq sezim­derinen týatyn tól má­de­nıe­ti degimiz keledi. Saıasat pen ekonomıka emes! Birtutas qoǵam qalyptastyratyn jalǵyz kúsh ortaq mádenıet ekendigin tarıh ta dáleldeıdi, oqymystylar da aıtady. О́ıtkeni jer betindegi ult­tardyń bir-birinen salt-dástúri basqa bolǵanymen, adamzat balasynyń jan dúnıesi uqsas, rýhy týys. Oǵan mysal, Ahmet Baıtursynulynyń Krylovtan aýdarǵan qyryq mysaly, Abaıdyń Pýshkın men Lermontovtan aýdar­ǵan óleńderi. Bulardyń ózi kezinde Oljas Súleımenovten oqy­ǵan bir sózdi eske túsiredi. Ta­rıh­ty oqytqanda birinshi orynǵa dúnıejúzilik soǵystardy shyǵara bermeý kerektigin aıtady Oljas aǵa. Ony kelesi orynǵa túsirip, halyqtardyń má­denı, rýhanı baılanysyn birin­shi orynǵa shyǵarsa, adamzat qoǵamy sonda túzele bastaıdy degen syńaıda oıy bar. Dúnıeni alataıdaı búldirip, soǵys týdyratyn da saıa­sı kózqa­rastar ekenin kózi ashyq el jaqsy biledi.

Dúnıeni tutastyratyn rýhanııat de­gendi alysqa barmaı-aq, ózimizden bas­tap aıtamyz desek te, halyqtardyń rýhy men janyndaǵy týystyq pen ortaq mádenıet oıdy uzaqqa jeteleıdi. Kezinde qazaqtyń 1000 áni men kúıin jınaqtaǵan Aleksandr Zataevıch Alash dala­syn jaıaý-jalpy kezip ótken de­se­di biletinder. Birinen biri óte­tin ult­­tyq mýzykalyq muramyzdy jı­naq­­tap qana qoımaı, zerttep, zerdelep, notaǵa túsirgeni qaı qazaqty bolsyn beıjaı qaldyrmasa kerek. 1920 jylǵa deıin Zataevıch halqymyzdyń án-kúılerine qyzyǵýshylyq tanytyp, tek kezdesip qalǵandaryn ǵana qa­­ǵaz­ǵa túsirip júrgeni aıtylady. So­nyń ózinde Orynborda júrip kóp­tegen qa­zaq mýzykasyn jınaqtap, hatqa jazyp úlgergen. Bastapqy izdenis­teri tó­ńi­re­ginde ol: «Men nıet bildir­gen­der­diń óz oryndaýlaryndaǵy jáne ádeıi nemese kezdeısoq tabylǵan mýzy­ka­­lyq dúnıelerdi jazyp júrdim», deı­di eken. Aldynan shyqqanyn ǵana túr­tip alyp, qaǵazǵa kóshirip júrgende 1920 jyly Orynbor qalasynda qazaq da­la­synyń dańǵaıyr uly, sýyryp salma aqyn, ánshi Isa Baızaqovty kez­destiredi. Isanyń boıyndaǵy asyp-tasqan óner, ánshiligimen qosa aqyndyq qasıeti Aleksandrdy ásirelep aıtqanda kókten Isa Paıǵambar túskendeı áserge qaldyrady. Orys tárbıesin kórgen, oryssha oqyǵan adam saharadan kelgen qazaq mádenıetiniń ókiline esi kete qulaǵanyn jasyryp qala almaǵan. Dalanyń birtýar ulynan ol birneshe án men halyq áýenderin jazyp alady jáne Baızaqov týraly: «Isa Baızaqov, jas, tapqyrlyǵy men temperamentine toly aqyn ári jaman emes ánshi, ol ánderdi úlken plastıkasymen, mánerliligimen oryndap júr. Sahnalyq turǵydan alyp qarastyrǵanda, óte daryndy tulǵa, týa bitken akter edi, dıksııasy taza, dene qımyldary men mımıkasy aıqyn. Berilgen taqyrypqa nemese taqyrypsyz-aq... óleńdi tez sýyryp salyp aıtady, meniń kózimshe onyń sýyryp salma óneri aýqymdy aýdıtorııany tańǵaldyryp, ádil baǵany bere alatyndardyń shattyǵyna da sebepshi boldy», deıdi. Sóıtedi de bul kisi qazaq dalasyn aralap ketedi. Sondaı-aq mundaı baǵany kózi kórgen Isaǵa ǵana emes, Aqan seri, Birjan sal sııaqty taǵy basqa da qazaq óneri men mádenıetiniń shoqtyǵy bıik ókilderine berip otyrǵan. Ol jazbalary mádenıet pen ǵylymda úlken mańyzǵa ıe ekendigin eskergenimiz jón búginde.

Biz Zataevıchti, onyń jolyn jal­ǵaǵan, tuńǵysh qazaq operasyn jazǵan Brýsılovskııdi kórgen joqpyz. Esesine olardan kem qundylyq qaldyrmaǵan, qazaq mádenıetine ólsheýsiz úles qosqan Gerold Belger men Iýrıı Aravındi tanyp-bildik. Tolyq tanyp-bildik degen artyqtaý shyǵar, túr-tulǵasyn kórip, esimine qanyǵyp, eńbekteriniń shet jaǵasymen tanystyq. Ulty nemis Gerold Belger qazaqty qazaqtardyń ózinen de qatty jaqsy kórip ketken tulǵa edi. Ana tilimizdegi bir sózdiń 25 túrli sınonımin, balama ataýyn tapqan nemis tekti qazaqqa tánti bolmaı kórińiz. Bir kezderi, táýelsizdiktiń bas kezinde «qazaq bolý qıyndap barady» dep kúıinip jazǵany esimde. Qazaq pen nemisti, nemis pen qazaqty jaqyndastyrýǵa jalǵyz Gerold Belgerdiń rýhanı murasy jetip jatyr. Osyndaı tulǵanyń boıynan ushqyn atqan mahabbattyń kúshtiligi sol, bul eki eldi endi bir-birine aıdap salsa da, óshtese almaıtyndaı izgilik pen týysqandyqqa apardy. Mádenıet pen rýhanııat degen osynshama qudiretti dúnıe. Gerold Belger aıtady: «Meniń Abaıdy tanýym Geteni túsinýden bastalýǵa tıis syqyldy edi. Qanshama qazaqsha oqyp, qazaq aýylynda óstim degenmen, nemis emespin be? Biraq bári kerisinshe bolyp shyqty. Men áýeli Abaı arqyly Geteni taptym. Bul ánsheıin aıtyla salǵan jyltyraq sóz emes. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Geteniń áıgili «Jolaýshynyń túngi jyry» atty óleńin men áýeli Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» degen óleńin oqyp baryp, Ler­montovtyń «Taý shyńdary» ar­qyly boıyma sińirippin.

Uly adamdardyń, onyń ishinde ár halyqtyń dana aqyndarynyń arasynda rýhanı jaqyndyqtyń, rýhanı tamyrlastyqtyń, tipti týysqandyqtyń bary anyq bolsa, sol jaqyndyq, sol týystyq Gete men Abaı tvorchest­vo­syn­da aıryqsha aıqyn bilinedi. Ár­túr­li tarıhı-geografııalyq ortada, ártúrli qoǵamdyq formasııa men tarıhı kezderde, til men ádebı dástúri bir-birinen múldem alshaq jaǵdaıda ómir súrgenderine qaramastan, Gete men Abaı taǵdyrynda, dúnıetanymdarynda, izdenis­te­rinde, adamgershilik ynta-talabynda, ulttyq mádenıetti damytyp, ulttyq sana-sezimdi oıatý baǵytyndaǵy eresen eńbek­terinde úndes, saryndas áýender jıi kezdesedi. Eki uly aqynnyń tvorchestvolyq úndestigi meni sonaý stýdent kezimnen qy­zyq­tyryp, tol­ǵandyryp júr. Sol úndestiktiń fı­lo­sofııalyq, es­te­tıkalyq, tarıhı-qo­ǵamdyq zańdylyǵy men astary bar ekenin kó­meskileý bolsa da sezemin», deıdi.

«Dos degen bir úsh-aq árip keı kezde, týys degen tórt áripten joǵary» degeni bar aqyn Rýslan Nurbaıdyń. Týra sol sııaqty, aqyl men oıǵa jeteleıtin rýhanı dostyq bárinen bıik, bárinen joǵary. Qoǵamdaǵy ártúrli ult ókilderi bir-birimen dostyq qarym-qatynasqa mádenıet pen rýhanııattaǵy belgili bir tulǵalar arqyly barady. Sonyń jarqyn dáleli – kúlli ǵumyryn qazaq rýhy men mádenıetin kóterýge arnaǵan Gerold Belger, taǵy bir dáleli – jıyr­ma jyldan astam televızııa salasynda qazaq mýzykasy týraly myńnan asa habar ázirlegen belgili ǵalym, mýzy­katanýshy professor Iýrıı Aravın. Keshegi aǵaıyndy Abdýllınder, ber­tindegi Lakı Kesoglý, búginde sahnada júrgen Álisher Karımovtyń qa­zaq óne­rin nasıhattaýy – halyqtar dos­tyǵynyń mádenıet arqyly júzege asatynyn bildiredi.