Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jaqynda ǵana QAZURBAN FORUM 2022 ótip, onda jınalǵan sarapshylar qala qalaı damýy kerek degenge óz nusqalaryn aıtqan.
Sarapshylar búı deıdi, qarqyndy ýrbandalý qalanyń josparsyz jaıyla keńeıýine, ınfraqurylymnyń kúrdelenýine, turǵyn úıge degen suranys pen onyń baǵasynyń joıdasyz ósýine túrtki bolady. Ahýaldyń mundaı sıpat alýy turǵyndar tarapynan san túrli talaptyń qoıylýyna da alyp keledi, álbette. Mine, osydan soń, qaıtsek qala damýyn keshendi túrde josparlaı alamyz, turǵyndar men kompanııalar múddesin eskere otyryp qalaishilik daý-janjaldy qaıtip sheshemiz, ıpotekalyq nesıeleý naryǵy qalaı ózgere bastaıdy degen saýaldar týyndaıdy.
Q88 qazaqstandyq ýrbanıster qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Erlan Áýkenovtiń aıtýynsha, qazir ınfraqurylymǵa bólinip jatqan aqsha birdeńeni jańadan salmaq turmaq eskini jóndeýge de jetpeıdi.
«Qala salýdyń ózindik erekshelikteri bar. Máselen, parkti qurylysshylar emes, landshafttyq dızaınerler jobalaýy kerek. Qazir «Báıterek» holdıngi, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligimen birlesip qalany josparlaý standarttaryn jasap jatyrmyz. Ýrbandalý isinde Qazaqstanǵa biryńǵaı naqtyly túsinik kerek – arhıtektýradan bastap jasyldandyrýǵa deıingi, transporttan bastap áleýmettik damý qyzmetine deıingi aralyqta qandaı sheshim qabyldaı alý kerektigi jaıynda. Sonymen birge qala taǵdyryna jaýapty ákimdiktegi basqarýshy mamandar da ýrbandalý týrasynda bilimderin kótergeni jón bolady», deıdi E.Áýkenov.
Ýrbanıster qaýymdastyǵy basshysynyń pikirin BI Development bas dırektory Amangeldi Omarov ta quptaıdy.
«Qazir qurylys júrgizý qala ınfraqurylymyn damytý baǵytyna oraı ózgeriske ushyrap jatyr. Biz de osy trendke ilesip, qurylys terrıtorııasyn keshendi ıgerýge kóshe bastadyq. Ol barlyq adamdar úshin janǵa jaıly bolýy kerek. Máselen, mektep oqýshylary jaıaý júrip jetetindeı qashyqtyqta ornalasýǵa tıis. Landshafttyq dızaınerlermen birigip, turǵyn úı keshenderi arasynda 30-50 sotyq aýmaqqa qolaıly skverler salamyz», deıdi qurylys kompanııasynyń jetekshisi.
«Otbasy bank» basqarma tóraǵasy Lázzat Ibragımovanyń aıtýynsha, aýyldyq eldi mekenderde bilim alý, jumys tabý múmkindiginiń tym tómendigi el azamattaryn jappaı qalaǵa qonys aýdarýǵa májbúr etip jatyr. Biraq qalaǵa aǵylǵan adamdardyń aldynan shyǵar birinshi kedergi – baspana. Jumys tabar, bilim alar, biraq mardymsyz jalaqy úı alýǵa jete bermeıdi. Onyń ústine baǵa da ósip jatyr. 2021 jyldyń basymen salystyrǵanda bıyl jyl basynda turǵyn úıge degen suranys 28 paıyzǵa ósken. Bıyl bastapqy naryq úıleri – 8,0, qaıtalama naryq 13,4 paıyzǵa qymbattaǵan.
Qurylysshylar odaǵynyń tóraǵasy Talǵat Erǵalıevtiń sózine qaraǵanda, qazir qalada ómir súrip jatqan shamamen 2 mln 800 myń adam baspanaǵa muqtaj.
«Eger kompanııalar qurylysty qazirgi qarqynmen jalǵastyra berer bolsa, onda 40 jyldan keıin de halyqty pátermen qamtý múmkin bolmaıdy. Atalǵan problemany sheshýdiń tıimdi joly – qoljetimdi ıpotekalyq baǵdarlamalardy damytý. Aldaǵy 10 jylda 5 mln adam qalaǵa kóship keledi. Bul rette demografııalyq ósimdi de eskerý kerek. Jyl saıyn elimizde 450-500 myń bala ómirge keledi. Sol sebepti qurylys salýshylardyń qyzmetine degen suranys tek qana óse bermek», deıdi T.Erǵalıev.
Bul pikirdi Freedom Holding Corp bas dırektory Tımýr Turlov ta qoldaıdy. Kúıeýi de, áıeli de jumys isteıtin, ortasha jalaqy alatyn kez kelgen jas otbasy baspana satyp alý múmkindigine ıe bolýǵa tıis. Ol máseleni sheshýdiń jalǵyz joly – ıpotekalyq baǵdarlamalardy damytý ekenin aıtady.
Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Salyqovtyń pikirinshe, «7-20-25», «Baspana hıt» jáne «Nurly jer» baǵdarlamalary ıpotekaǵa ǵana emes, jalpy turǵyn úı qurylysyna úlken serpin berdi.
«Zeınetaqy jınaǵyn paıdalaný sheshimin de tabysty atqaryldy dep aıta alamyz. «7-20-25» baǵdarlamasy orta klass úshin tólem qabileti suranysyn áli de qoldap tur. Bul baǵdarlama aıasynda úıdi qurylys salýshydan – Nur-Sultan, Almaty, Aqtaý, Atyraý, Shymkent qalalarynda – 25 mln-nan qymbat emes, Qaraǵandyda – 20 mln-nan qymbat emes, ózge óńirlerde 15 mln teńgeden qymbat emes baǵada alýǵa bolady. Bul jobaǵa (merzimi – 25 jyl, alǵashqy jarnasy – 20 paıyz, stavkasy – jyldyq 7 paıyz) bastapqyda 1 trln teńge bólindi. Baǵdarlama qarjysy jyl sońyna deıin ıgerilip bitýi tıis. Biraq baǵdarlama jabylǵan soń bastapqy naryqta quldyraý bolýy múmkin degen qaýip bar», deıdi ol.
Ol bul rette syıaqy mólsherlemesiniń 7-8 paıyzyn memleket sýbsıdııalap, 20 paıyzyn alǵashqy tólem retinde belgileıtin, ekinshi deńgeıli bankter arqyly júzege asyrylatyn, bastapqy jáne salynyp jatqan turǵyn úıden úı alýǵa múmkindik beretin kommersııalyq ıpoteka baǵdarlamasyn usynady. Jobaǵa qazirdiń ózinde 8 bank yqylas bildirgen.
«Aldaǵy 4 jylda kommersııalyq ıpoteka arqyly 1,3 trln teńgemen naryqqa qoldaý tanyta alamyz. Banktiń nesıe saıasatyna sáıkes keletin, tólem qabileti bar azamattar úı ala alady», dedi O.Salyqov.
Ýrbanıster qaýymdastyǵynyń dereginshe, qazir elimizde 88 qala bar bolsa, sonyń 21-indegi halyq sany 100 myńnan asady. Sońǵy derekke súıensek, Nur-Sultanda – 1,4 mln, Almatyda – 2,2 mln, Shymkentte 1,2 mln halyq turady. 1 mln turǵyny bar qalaǵa (bizdiń mysalymyzda Shymkent qalasy) qyzmet kórsetý úshin bir jylda 1 trln teńge qajet bolady. Sondaı-aq qalaǵa 28 medısınalyq uıym, 27 mektep, 54 balabaqsha, 615 shaqyrym jol, 467 shaqyrym sý qubyry men kanalızasııa, 58 shaqyrym jylý qubyry, 122 shaqyrym gaz qubyry, 168 shaqyrym elektr jelisi, 45 shaqyrym telefon baılanys jelisi kerek.
Keleshek dep alystatpaı-aq qoıalyq, qazirdiń ózinde iri qalalarymyz mıgrasııa tasqynymen, qoljetimdi baspana tapshylyǵymen, qymbatshylyqpen, áleýmettik ınfraqurylym (balabaqsha, mektep, emhana, t.b.) jetispeýshiligimen betpe-bet kelip jatyr. Joldardyń tozýy, jylý qubyrlarynyń jarylýy, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynyń aqsaýy, saıabaqtar men skverlerdiń de talapqa saı salynbaýy, demalýshylarǵa saıa bolýdan ózge de qyzmetterdi atqarýǵa jaramsyzdyǵy – otandyq ýrbanıstıkadaǵy olqylyqtar. Sarapshylar, ýrbanıstıka boıynsha zertteý ortalyqtarynyń, biryńǵaı saıasattyń joqtyǵy, standarttardyń eskirýi, kadr tapshylyǵy, bul taraptaǵy bilimniń jetispeýi, halyq talabyn eskere bilý ádisteriniń bolmaýyn ýrbanıstıkanyń jorǵadaı jelip ketýin tejep turǵan faktorlar dep qynjylys bildiredi.
