JEMISTI JUMYS JEŃISI

Biraq qaǵazǵa basyl­ǵan qandaı zań bolmasyn áýeli onyń oryn­dalýy qajet. О́ıtkeni, oryn­dalmaı­tyn zań ushpaqqa shyǵar­maıdy. Alaıda zańnyń negizgi maq­satyna sáıkes qol­dany­latyndaı bolýy úshin ony kim qalaı jilik­teıdi, ıaǵnı paıdalanady degen suraq ta týyn­daıtyny anyq. Mun­daıda aqyry daýlasqan jandardyń isin túbine deıin jetkizetin sot qana, ıaǵnı onyń shyǵarǵan sheshimi eki tarap ta toqtaıtyn ádildiktiń qazyǵyna aınalýy kerek. Áıtpese zań bar ǵoı deıtin jandardyń úmiti eshýaqytta aqtalmaıdy.

Al daýlasqan jandarǵa qazylyq etý ońaı emes. Bul oraıda zań qa­laı jazylsa sol ba­ǵyt­ta sheshim shyǵara salýǵa bolady deıtin­der tabylar. Bile bilsek, bar másele osy tustan bastaý alady. Sheshim durys shyqpa­dy, zań burmalandy deıtinderdiń de shý kóte­retini osy jáıtke baılanysty týyndaı­dy. Demek, ekiudaı másele týyn­da­mas úshin zańdy eshkim de burmalaı al­maýy tıis. Ol úshin úmitin úkilep sotqa kelgen taraptar ádildik tara­zy­sy qalaı tartylatyndyǵyna kózderin jetkize alýy kerek. Biz osy turǵyda Joǵarǵy Sot appa­ra­­ty­nyń basshysy Jaz­bek Ábdıev­pen áńgimelesý barysynda iske asyrylǵan jáne atqarylyp jatqan biraz ıgilikti istiń júzege asqanyna kýá boldyq. Joǵa­ry­­daǵy kóptegen kúrdeli másele­lerdiń sheshimin tabý joldary aıqyndalyp, onyń únemi zań júzin­de ǵana iske asýy or­nyqqan. Qajyrly izde­nis arqyly álem­niń ozyq el­deri­niń jetis­tik­terin zertteý, talqylaý nátı­jesin­de tájirı­be­­lerdiń qonymdysyn  ıgerý sekildi úzdik­siz synaq­tardan soń qabyl­danǵan nátı­jeler jemisin berdi.

Mine, sol eńbektiń jemisin árkim tata alsa ǵana Jo­ǵar­ǵy Sottyń qazirgi ustanyp otyrǵan baǵytynyń durys­tyǵyna ılanbaıtyn jan qalmaıdy. Memleket basshysynyń alǵa qoıǵan negizgi mindetteriniń biri retinde álemniń damyǵan elý eliniń qataryna ený sol elderdiń ozyq tala­by­na sáıkes bolý degen sóz. Ol talaptardyń biri de biregeıi adam quqyǵynyń joǵary deń­geı­de jetik qor­ǵalýy. Quqyqtyq-demokratııa­lyq jolǵa qadam basqan elimizdiń negizgi usta­nymy da beıbitshilik, álemniń tynysh­tyǵy. Bul oraıda tarıhta tuńǵysh ret Ortalyq Azııa­daǵy memleket – Qazaqstan Eýro­pa­daǵy qaýip­sizdik jáne yntymaq­tas­tyq uıymy tór­aǵa­ly­ǵy­na qol jetkizdi. Elimiz osynaý márte­beli min­detti Uıymǵa múshe barlyq mem­le­ketter qol­daǵan naqty maq­sat aıasynda iske asyryp kele­di. Bul ár eldiń dástúrin syılap, bir birine se­nim artyp, qandaı iste bolmasyn ashyqtyq bil­dirý. Soǵan oraı tór­aǵalyq etý urany da senim, dástúr, ashyqtyq jáne tózim­di­likten tura­­dy. Osy tórt sózdiń árbireýi­niń astarynda úl­ken ma­ǵyna jatqan­dyǵyn jáne ony sot jú­ıe­si ju­my­s­yna da qazyq etip paıdalanýǵa bola­­tyn­dy­ǵyn J.Ábdıev naqty mysaldarmen keltiredi. Sot qashanda halyqqa qyzmet etedi. El­men tyǵyz aralasyp, ashyq jumys is­teı­di. Memle­kettiń ekono­mıkalyq qaýip­siz­digin qamta­masyz etip, beıbitshilik pen turaqty­lyqty, adamdar arasyndaǵy dos­tyq pen birlikti, tatýlyqty jaqtaıdy. Sóıtip, óziniń oń is-áreketi arqyly bılik­ke degen halyqtyń senimin qalyptasty­rady. Kez kelgen daýly máseleni qaraǵan sýdıa­nyń janyn­da osy qaǵıdalar únemi saqta­lar bol­sa jáne onyń úlgisin paıda­la­nyp otyrsa ádildiktiń týra joly­nan eshýaqytta taımaıdy. Sol sııaq­ty isti júr­gizetin sýdıa aldyna júgin­gen eki tarap­qa da senimmen qaraýǵa tıis. Meıli ol jábirleýshi ıakı jábirlenýshi bolsa da sotta aı­tylǵan máli­met­ter talqyǵa saly­na­dy. Son­dyq­tan eki jaq­tyń da ýájderin sýdıa senimmen qa­byl­daıdy. Senim bir­jaqty sheshim shyǵar­mas úshin óte qajet. Al ata-baba­larymyz týra bıde týǵan joq dep aıt­qan­daı, qara qyldy qaq jara­tyn bı­leri­mizdiń týra sózi­ne toqtaǵan halqy­­myzdyń dástúri qa­zir qajet-aq. Salt-dástúrin ardaqtaı bilgen el utylmaı­dy.

Demek, sottyń qyzmeti qashan­da ashyqty­ǵymen halyqtyń naqty baǵasyna ıe bola alady. Jabyq kúıde qaralatyn keıbir qylmys­tyq ister týraly zańda arnaıy bap­tar bar. Onyń jóni basqa. О́zge isterde ha­lyqtan jasyra­tyn esh­teńe joq. Sol sııaqt­y sabyr túbi sary altyn degendeı, bizdiń tózim­di­ligimiz kóptegen qıyn-qystaý kezeńderden aman-esen alyp shyqqany belgili. Jazbek Ábdıevtiń aıtýyna qa­ra­ǵanda, bul jańalyqtardy júzege asyrý qadam­dary sot júıesinde bastalyp ta ketken kórinedi. Joǵar­ǵy Sot Tóraǵalyǵyna Musa­bek Álim­bekov taǵaıyndalysymen ol, eń aldymen, sýdıalar aldyna ashyq bolý talabyn qoıdy. Ashyq­tyq bar jerde zańdy burmalaý múmkin emes. Ár sýdıa­nyń ne istep jatqany syrttaı kórinip tursa, onyń týra joldan taıa qoıýy da ekitalaı. Buryn da ózi sýdıa bolyp taba­ny kúrekteı segiz jyl qyzmet atqarǵan apparat basshysy tarazy basyn teń ustaý jumysynyń qyr-syry men aýyrtpaly­ǵyn jetik biledi. Al odan keıingi jyldary atqarýshy organdarda qyzmet istep júr­gen­de sot jumysyna syrttaı baqy­laý­shy retinde de qarap, talaı kem-ketikti ańǵar­ǵany bar. Ondaı kemshilikterdi joıýdyń amaldary jyldar boıy tirnektep jına­la­tyny belgili. Biraq, sottyń qazirgi jetken bıigi sol uzaq jyldar boıy osy salada tııa­naq­ty da tyndyrym­dy jumys istegen adam­dar­dyń jetistigi ekeni sózsiz. Alaıda ýaqyt bir orynda turmaıdy. О́mirdegi ózgerister kún ótken saıyn quby­lyp jatyr. Sot júıesi de únemi ózin ózi damytyp, aǵynnyń aldyn­da júrýge tıis. Soǵan sáıkes sot júıesiniń aldy­na múlde jańa mindetter qoıylyp otyr. Qazir osy mindetterdi iske asy­rýǵa baıla­nys­ty birqatar baǵdarla­malar daıyndaldy. Barlyq sot tóraǵalary ózderiniń resmı saıt­taryn ashty. Olar­dyń ishinde keı­bireýleri halyqpen tikeleı qarym-qatynas ornatý úshin jeke blog­taryn bekitti. Joǵarǵy Sotta bul úrdis erekshe qarqynmen júzege asy­­ryldy. Ol búgingi tańdaǵy álem­­­dik jańa tehnologııa­lyq jetis­tik­termen odan ári damytylyp, elimizdiń kez kelgen aımaǵyndaǵy azamat­qa Joǵarǵy Sot Tóra­ǵasy­men tildesýge múm­kindik týǵyzyla­tyn­daı arnaıy baǵ­dar­lamaǵa ulas­tyrylyp jatyr.

Demek, astanadan shalǵaıda jatqan eldi meken­der­degi turǵyn­dar­dyń da Joǵarǵy Sot Tóraǵa­synyń tikeleı ózine qoıar saýal­dary bolatyn­dyǵy sózsiz. Mine, osy jaǵ­daıda ınter­netti paı­­­dalanǵan jan alys­tan at shal­dy­ryp, ýaqyt ozdyryp jatpaı-aq atalǵan jańa baǵdarlama arqyly kózbe-kóz otyrǵandaı sóılese alady. Sot ashyqtyǵyn qalyptastyrý­dyń taǵy bir qadamy retinde Atyraý, Aqtóbe, Taraz jáne taǵy basqa da qalalarda sot isteri bo­ıyn­­sha anyqtamalyq baǵdarlama­sy engizildi. Ol elimizdiń sot organ­dary­­nyń biryńǵaı avto­­mat­tandy­rylǵan aq­parattyq taldaý júıe­sin damytý aıasynda iske asyrylǵan. Bul baǵdarlama sot pro­se­sine qaty­sýshylarǵa, ıaǵnı quqyq buzý­shyǵa, talapkerge, jaýapkerge, olar­dyń ókilderine, qorǵaýshyǵa, pro­kýror­ǵa, já­bir­lenýshige, sottalý­shy­ǵa nemese sottal­ǵan­ǵa jáne múddelilik tanytqan kez kel­gen basqa janǵa ob­lystyq jáne oǵan teńestirilgen sot­tardyń veb-saıt­tary arqyly birin­shi, appelıa­sııalyq, kassasııa­lyq saty­lar­da qaral­ǵan ne­mese qaralatyn aza­mattyq, qylmys­tyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdiń úde­risin baıqaýǵa múm­kindik beredi. Qa­jet­­ti sot aktileri­men tanysyp, kó­shi­rip nemese qaǵaz­ǵa basyp shyǵara alady. Demek, osy baǵdarlama arqyly joǵary­daǵy atalǵan sot prosesine qatysýshy­larǵa istiń jaı-kúıin kez kelgen ýaqytta jáne shetelde júrip te bilip otyrýyna tolyq múmkindik bar. Bul jańalyq sotqa qatysýshy­lar úshin óte yńǵaıly ári senimdi aqparat kózi bolyp tabylady. Bárinen buryn sybaı­lastyqtyń joly kesiledi. Árıne, kez kelgen sot eshýa­qytta al­dy­na júgingen taraptardyń báriniń talaptaryn birdeı qanaǵat­tandyra almaı­dy. Mindetti túrde olardyń biri rıza bolmaı qalady.

Sondyqtan sottyń bul jerdegi eń basty mindeti álgi qana­ǵattan­baı ketken tarapqa sheshimniń nelik­ten osyndaı bolyp shyqqandyǵyn jete túsin­dire alýynda dep bilemiz. Kózin jetkizip, túsin­dirip bere almasa, bir shıkilik bar. Sarapshy­lar zertteýine qaraǵanda, elimiz­diń aýdandyq sot­tarynda qaralǵan ister­diń 96 paıyzǵa jýy­ǵyna eki tarap ta qanaǵattanar­lyq baǵa bere­di eken. Son­dyq­tan da oblys­tyq jáne Joǵarǵy Sot­taǵy ınstansııalarǵa eki paıyz ǵana aryz túsedi. Olar osy eki paıyz taraptyń ary­zyn tekserip, qaıta qaraǵanda naqty zańdy ádildik­ke jetýi tıis. Ol úshin sot júıesiniń ózi kirshik­siz tazalyqqa qol artyp, adaldyqtyń shyńy­nan kórinýi kerek. Árıne, sýdıalardyń bári sútten aq, sýdan taza deı almaspyz. О́ıt­keni, zaman solaı boldy ma, kim biledi, áıteýir 2005-2008 jyldary paramen ustal­ǵandar sany aıtar­lyqtaı ósip, osy úsh-tórt jyldyń ishinde qylmystyq jaýap­kershilik­ke 54 sýdıa tartylǵan. Tek 2009 jyly bul úrdis tómendep, tórt sýdıa ǵana sottaldy. Al 2010 jyldyń osy ótken kezeńinde birde-bir sýdıa qyl­mystyq jaýapker­shilikke tartylǵan joq. Árıne, bul degenińiz ár sýdıa­men tynymsyz atqarylǵan jumys­tyń jemisi. Biraq osy oraıda oı­lan­dyratyn da jáıtter joq emes. Jalpy, qazir respýb­lıka boıynsha 2567 sýdıalyq oryn bar eken. Al sýdıa bolýǵa talpynyp barlyq tájirıbe men synaqtardan, tipti ádilet biliktilik alqasynyń syny­nan ótken, tek taǵaıyndaý ǵana qalǵan bolashaq sýdıalar sany 3 myńnan asyp ketken.

Bul qalaı? Bizde álde ádilqazylyq etýge laıyqty adamdar kóp pe, álde sýdıalyqqa ótý jol­­dary tym jeńil me? Nemese sýdıa­lyqqa ótýdiń basqa joldary bar ma? Nege deseńiz, ózge elderde mundaı jaǵdaı kez­des­pegen kóri­nedi. Demek, bul artyq ja­saı­myz dep asyra sil­te­gendik qoı. Al damyǵan elder­de 100 úmit­kerdiń 95-i sýdıa­lyqqa óte al­maı qalady. Bizde bolsa kerisinshe, asyp ketip otyr. Nelik­ten? Kúdik birden jo­ǵaryda atalǵan ádilet biliktilik alqa­syna tústi. Sóıtse, rasynda olardyń suraq­tary óte jeńil, kompıý­terlik test tapsyrý degen atústi júrgizi­ledi eken. Ony keıin ózgertý de qolda turǵan sharýa kóri­nedi. Demek, mundaı sýdıalardy irik­teý, synaq­tan ót­kizýdiń bári J.Ábdıevtiń aıtýyn­sha, ashyq júrgi­zi­­lýge tıis. Árbir úmit­kerdiń qansha suraq­qa qalaı jaýap bergeni jurt­tyń aldynda kórinip tursa jáne qansha ball jınaǵany belgili bolsa, ony óz­gertý múmkin emes. Onyń ústine suraq­tardy kúr­de­len­dirip, sapaǵa mán berý qajet. Sonda osyndaı talaptardan ótken sýdıa keıin óziniń bilimimen de, mádenıetti­ligimen de, kelisti keskini­men de birden jurtqa áser ete alady. Qazir jalpy respýblıka bo­ıyn­sha 2430 sýdıa qyzmet atqa­ra­dy. Júzden astam oryn ár­qashan bos turady. Bireý zeı­netkerlikke shyǵa­dy, bireý naýqas­tanady, bireý aýysady, qyzmet­ten shyǵa­dy degen­deı almasyp jatady. Biraq eli­miz­diń tórt buryshyndaǵy sýdıa­lar­dyń qaısy­sy ardan attap qoıaty­nyn aldyn ala bilý múmkin emes. Kóbine qylmys jasap, qolǵa tús­ken­de ǵana olardyń esimderi atalyp jatady. Al osy eki myń jarym­daı qyzmet istep jatqan sýdıa­lardyń birde-biriniń qylmys jasamaı­tyn­daı dárejede turýy úshin ne isteý kerek? Ol úshin Joǵarǵy Sotta arnaıy sot monı­torıngi atty bólim ashyldy.

Osy bólimde atal­ǵan sýdıa­­lardyń ju­my­sy súzgiden ótkizi­ledi. Olardyń árbir qaraǵan isteri talqyǵa salyna­dy. Shyǵarǵan sheshimderi men úkimderi keıin bu­zyl­dy ma, joq pa, aryzdaný­shylar boldy ma, joq pa degendeı suraq­tar esepke alynady. Eger bir sýdıa­nyń úsh sheshimi joǵary tur­ǵan ıns­tansııa­larda buzylar bolsa, onyń bar jumy­sy, bilimi, minez-qulqy tal­qy­­ǵa salynady. Jurttyń ol týra­ly kózqarasy, pikiri de surala­dy. Máselen, ústi­miz­degi jylǵy birinshi jarty­jyl­dyqta 63 sýdıa­nyń isi monıtorıng­ke túsken. Árı­ne, olar­dyń bárin birdeı ju­mys­tan shettetý múmkin emes, biraq budan bylaı olar­dyń ár isi baqy­laýda turady. Osyny aldyn ala sezingen álgi 63-tiń je­teýi óz erki­men qyz­metten bosanýǵa aryz berdi. Olar ózderin Sot jıýrıi­ne jiber­meýdi nemese Prezı­dent Jarly­ǵy shyq­qan­ǵa deıin usta­maý­­dy surady. Áıtpese teris minez­dememen shyǵa­rylsa barlyq jeńildikten jurdaı qalyp, ne qaıta qyzmetke tura almaıdy, ne durys zeınetkerlikke shyǵa almaı qalady. 39 sýdıanyń isi oblystyq sot deńgeıin­degi jal­py otyrystar­ǵa qaraýǵa jiberildi. Qalǵan on bir sýdıanyń isi Sot jıýrıine salynbaq.

Demek, bul monıtorıng degen adam taǵdyry­na aralasatyn sýdıa­lardyń arasynda naǵyz adal jan­dardyń qalýyn qalyptas­tyratyn, adaldar men aramdardy súzgiden ótkizetin jańa júıe bolyp tabyla­dy. Mundaı júıeden iriktel­gen sýdıalar aldyna kelgen tarap­tyń biriniń de obalyna qalmaıty­ny anyq. Al sot ádil sheshim shyǵarǵan soń ol týraly tolyq túsinik berýge qashanda ázir deıdi J. Ábdıev. Oń sheshim shyqqanǵa deıin sot búıtip jatyr, óıtip jatyr dep erte bastan jalaýlatyp teris ári jalǵan daq­pyrt týdyrý sot isine aralasý, ıaǵnı qysym ja­saý bolyp tabylady. Mine, joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, zańnyń talapqa saı oryndalýy, sýdıalardyń tarazy basyn teń ustaýy, eń aldy­men, Joǵarǵy Sottyń kúndelikti atqaryp jat­qan osyndaı qyzmetteriniń naqty jemisi dep bilemiz.

Aleksandr TASBOLATOV.