EÝRAZIIа IDEIаSY MEN PRAKTIKASY JAŃA BELESTE

О́tken aptanyń sońǵy kún­deri Almatyda Qazaq­stan­nyń Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tór­aǵa­­lyǵy aıasyn­daǵy “EQYU-nyń Eýrazııalyq ólshemi” Trans­azııalyq parlamenttik forýmy bolyp ótti. Forýmnyń kún tártibine sáıkes “Venadan – Shyǵysqa” atty taqyrypta Qazaq­­­stannyń EQYU-ǵa tóraǵa­lyǵy kezeńindegi geosaıası aı­maq­tardyń ózekti máseleleri boıynsha tujyrymdamalyq kózqarastar aıshyqtaldy. Osyǵan oraı Elbasy N.Nazar­baevtyń “EQYU-nyń taǵdyry men bolashaǵy” atty maqalasy (“Izvestııa” gazeti, 2010 jylǵy 28 qańtar) týraly avtordyń oı tolǵaǵyn nazarǵa usynǵandy jón kórip otyrmyz. Ǵasyrlar boıy Eýrazııa kontı­nenti joıqyn soǵystar men ǵyly­mı-tehnıkalyq úderistiń nátıje­lerin adamzat ıgiligine qarsy paı­da­lanýdyń sheksiz qaıǵy-qasiret­ter­ge ákelgendiginiń kýási bolǵan­dyǵy tarıhtan belgili. Arǵy tarıh­qa bar­maı-aq, ótken ǵasyrdaǵy eki dúnıe­júzilik soǵys, odan qala berdi polı­gondarda atom bomba­laryn synaý­dyń Eýrazııa kontınentin mekende­gen halyqtardy qandaı qaıǵy-qasiretterge dýshar etken­digin jáne onyń áli de saldarynyń qan­sha ýaqytqa sozyla­tyndyǵyn oıla­saq ta jetip jatyr. Sony­men qatar, bul ora­san zor aımaq kópte­gen adam­zat órkenıetteriniń toǵysy men úderis­teriniń de otany. Son­dy­q­­tan da bolar, endi jańa HHI ǵasyrǵa aıaq basqanda Qazaq­­stan­nyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­­maqtastyq uıymyna basshylyq etýi adam­zat­tyń jańa tarıhyndaǵy asa joǵary jaýapkershilik bolyp sanalady. Qazirdiń ózinde Batys elderiniń aqparat quraldarynda saıasatshyldar men osy atalǵan uıymdaǵy memle­ket­ter ókilderi Qazaqstandy EQYU tarıhynda birden-bir úlken jaýap­kershilik pen erekshe belsendilik kór­setken memleket retinde tanı­tyn­­dyq­taryn moıyndap otyr. Oǵan dálel retinde Ult kóshbasshysynyń “Iz­vestııa” (2010 jylǵy 29 qańtar) gaze­tin­degi “EQYU-nyń taǵdyry men bolashaǵy” atty maqalasynda jańa HHI ǵasyrdaǵy jahandaný dáýirinde qalyptasqan jańa geosaıa­sı realıı­lerge sáıkes Eýrazııa ıdeıasy men prak­tıkasynyń baıy­tylǵany men osyǵan baılanysty N.Na­­zar­baevtyń “Eý­ra­­­zııa doktrı­na­synyń” álem saıa­sat­kerleri tarapy­nan úlken qy­zy­ǵý­shy­lyq týdyrǵa­nyn atap aıtqan jón. Shynynda da, avtor bul maqa­lada Eýrazııa­lyq ıdeıa negizinde Qazaq­stan­nyń Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaq­tastyq jónindegi uıym­ǵa basshylyq etý kezeńinde iske asyratyn naqtyly is-shara­larynyń baǵdarlamasyn tezıstik turǵyda baıandap berdi. Sonymen qatar, maqa­lanyń basynda uıym­nyń damýy­nyń negizgi tarıhı ke­zeń­deri aıshyq­talyp, onyń qol jetken tabystary men sabaqtary obektıvtik turǵyda baıandalady. Mundaǵy negizgi qory­tyndy saýal – uıymǵa qalaı jańa serpilis, jańa tynys, dem berýge bolady? “Helsın­kı rýhyn” qalaı kóterip, jańǵyrtý kerek? Bul suraq­qa jaýapty zerek oqýshy maqa­lanyń ón-boıynan taba alady. Bizdińshe, bul suraqtarǵa jaýaptyń kilti – Elbasy­nyń buryn da ózi kóterip, aıtyp júrgen, jańa HHI ǵasyrdyń jahandaný dáýirine sáıkes ony ári qaraı baıytyp, jetildirip otyrǵan Eýrazııa ıdeıasy men praktıkasy máselelerinde jatyr. HH ǵasyrdyń aıaǵynda Eýrazııa kontı­nenti álemdik kólemde úlken óz­geristerge ushyrady: Keńes Odaǵy men Varshava Sharty uıymynyń taralýy, Germanııanyń birigýi, Iýgo­slavııanyń bólinýi, TMD-nyń qury­lýy. Elbasynyń aıtyp ket­ke­nindeı, bul kúrdeli kezeńde EQYU Eýrazııa el­derindegi turaqtylyq pen qaýip­sizdikti qam­tamasyz etýge, demokra­tııa men naryqtyq ekono­mı­kanyń ornyǵýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Alaıda, HHI ǵasyrǵa aıaq basý halyq­aralyq qatynastar úderisiniń jańa arhı­tektýrasynyń qalyp­ta­sýy­­­na, al munyń ózi kontınent­tegi jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsiz­diktiń jańa máseleleriniń týyn­daýyna ákeldi. Sondyqtan da Eýra­zııa qaýip­sizdigi men turaqty­lyǵyn saq­taýda buryn­ǵy eýrazııa­lyq teo­rııa­lyq ustanym­dar men qaǵı­dalar, naqtyly ádister men quraldar jańa dáýirdiń halyqara­lyq qaty­nastary­na qoldanýǵa saı kele bermeıtin edi. Osy jerde Reseıdegi eýrazııa­shyl­dyq ıdeıanyń jaǵ­daıyna kóz júgirtip, sheginis jasasaq: qazirgi zamanǵy sol­shyl eýrazııashyldar bu­rynǵy júıe­­lilikti saqtaǵanmen, kom­mýnıs­tik par­tııamen taǵdyryn baılanysty­ryp, saıası bet-beınesin joǵalta bastady. L.N.Gýmı­levtiń jolyn qýý­shy eýrazııa­shyldar V.V.Kojınov pen A.S.Panarınniń ıdeıalyq tu­jy­­rym­damalary sııaqty “ka­bı­­net­ten” asyp shyǵa almasa, A.G.Dýgın­­niń neo­eýr­azııa­­shyldyǵy ókimet basshy­lary­men kelisimpaz­dyq­ta bolyp, eýrazııa­shyldyqtyń irgeli ustanymdaryna qaıshy keldi. Al jańa qazaqstandyq eýrazııa­lyq ıdeıa burynǵydaı Batysqa qar­sy emes, qaıta Eýropamen qoıan-qol­tyq ózara yntymaq­tastyq pen yq­pal­dastyqta bolýdy kózdedi. Burynǵy “Eýrazııashyl­dyq” qoǵam­dyq oı dárejesinde qa­lyp qoısa, N.Nazar­baev ony jańa dáýirdiń jasam­paz doktrına­sy dárejesine kóterdi. Avtor jańa dáýirdegi Eýrazııa halyqara­lyq qatynastaryndaǵy ózgerister men erekshelikterdi eskere otyryp, dástúrli ustanym men sabaqtastyq negizinde EQYU-nyń fýnksııasy men qyzmetine jańa lep, tynys ákelýdi qajet dep sanaıdy. Bul rette eýrazııalyqtyń halyq­aralyq aspektisine erekshe kóńil bólinedi. HHI ǵasyrda álemdik – ujymdyq bolmysta birge ómir súrý qajettiligi alǵa qoıylady. Áıtpegen kúnde adamzat qoǵamynda retsizdik, ózara janjal­dasý, kún­nen-kúnge jańa qaterlerdiń paıda bolyp úlken qaýip tóndirip otyr­ǵany ja­sy­ryn emes. Sondyq­tan halyqara­lyq as­pek­tide eýrazııalyq­tyń jańa modeli usyny­lady. Ol – eskirgen bir jaq­ty (polıýsty) amerıkalyq modelden “álemdik jańa tár­tip­tiń” kúrdeli júıesine, ıaǵnı atlanttyq batys polıýsten kem túspeıtin eýrazııalyq polıýstiń teńdestigine ótý. Onyń máni – bir­neshe iri eýrazııalyq mem­­le­ket­terdiń strate­gııalyq turǵy­da birigýi arqyly jahan­daný­dyń barlyq túrleriniń (ekonomıkalyq, áske­rı-qarýly kúsh, demografııalyq, máde­nı, eko­lo­gııalyq jáne t.b.) jıyn­­tyǵyn qam­tyǵan kontınental­­dyq qoǵam­das­­tyqty qurý. Saıyp kel­gende, muny ózi jańa ǵasyr­daǵy jańa álem túzilisin qurýdyń bola­shaǵy zor balamaly jol! Bul úlgidegi eýrazııalyq model keń maǵynada alǵanda Eýro-Azıat­tyq shekten asyp, Afrıka, Latyn Amerı­kasy men Azııa-Tynyq muhıty aıma­ǵyna deıin jetýi, áıtpese atlanttyq turǵyda shektelgende Saýd Arabııasy men Túrkııanyń kirý múmkindigi bar. Muny qazirdiń ózinde belgili memleket qaıratkerleri men saıasat­kerleriniń ózderi aıtyp otyr. Lıt­va­nyń eks-premeri, pro­fessor K.Prýn­­­skene: “Osy kezeńde Qazaq­stan Batys pen Shyǵysty, qala ber­di Eýra­zııa keńistigi men Trans­at­lantıka aımaǵyn bir-birine ja­qyn­dastyra túsetinine senimdi­min”, dedi. BUU Bas hatshysy Pan Gý Mýn Astanaǵa kezdesýge ushar al­dyn­da Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýi bul eki jahandyq qurylymnyń /BUU men EQYU – S.S/ Eýroat­lant­­tyq jáne Eýra­zııa­­lyq keńistik­tegi ózekti máselelerdi sheshý­ge múm­kindik beretinin atap kórsetti. Sony­­men, bul Eýrazııa polıýsi belgi­li bir aımaqtarǵa yqpal­dy birneshe basym ortalyq­tary bar kóppolıarly quby­lysqa aınalady. Elbasynyń Eýrazııa ıdeıasynyń jasam­pazdyǵyn álemdik dárejede moıyndaýdyń bir kórinisi sáýirdiń 13-inde Vashıngtonda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte Nursultan Nazarbaevqa “Shyǵys – Batys” ıns­tıtýty taǵa­ıyn­daǵan “Beıbit­shilik jáne sarab­dal dıplomatııadaǵy kóregen­dik” syılyǵynyń tapsyrylýy boldy. Bul Beıbitshilik jáne pre­ven­tıvtik dıplomatııalyq syılyq AQSh-tyń eń bedeldi marapatynyń biri jáne ol mem­le­kettik basqarý, qaýipsiz álem qurý sala­syndaǵy erekshe je­tis­­tikteri úshin ártúrli elderdiń saıası jáne memleket qaıratker­lerine beri­ledi. “Shyǵys – Batys” ınstı­týty­nyń ózi de 1980 jyly halyqaralyq qatynastarda “qyrǵı-qabaq soǵys­tyń keleń­siz saldar­laryn eńserý, eýroatlan­tıkalyq aımaqta shıele­nis­ti báseńdetý, azamattyq qoǵam qundy­lyqtaryn alǵa jyljytý maqsatymen quryl­ǵan bolatyn. Búginde osy qazaqstandyq Eýr­a­­zııa ıdeıa­syn batyl qoldaýshy azııa­­lyq memle­ket­terdiń sany kó­beıý­de. Mysalǵa, Túrik Res­pýb­lı­kasynyń Syrtqy ister mı­nıstri Ah­met Dáýi­toǵly: “Túrkııa ózi múshe bolǵan uıym­­­darda “Eýrazııa” kóz­qarasy­nyń qa­lyp­­ta­sýyna árdaıym kóńil bóledi. Eýropa Ke­ńe­­sine 2010 jyl­ǵy tór­aǵaly­ǵy­myz kezin­de osy keńestiń Orta­lyq Azııa elderimen yn­ty­­maq­tastyǵyn nyǵaıtý basty ba­sym­dyq­tary­­myzdyń biri bolady. Túrkııa men Qa­zaq­stan Eýrazııa­daǵy jáne jahandaǵy pro­ble­ma­larǵa teń turǵyda qaraıdy”, – degen edi. Sonymen, jańa qazaqstandyq Eýrazııa ıdeıasy 4 tuǵyrly erekshe­ligimen sıpatta­lady. Ol, birinshi­den, ýaqyt turǵysynan alǵanda qysqa kezeńge emes, adamzat aıaq bas­qan jahan­daný dáýiriniń úrdisine saı keledi. Ekinshiden, keńistik ja­ǵy­nan qaras­tyrǵanda bul – Eýro­pa, Azııa, Soltústik Afrıkany (keń maǵynada) qamtı alatyn úderistik qu­by­lys. Shy­nynda da eýr­azııa­lyq ıdeıa kontınental­dyq maz­munǵa ıe. Oǵan bar­lyǵyna da oryn bar. Úshinshiden, mazmuny ja­ǵy­nan bul doktrına ulttyq, aımaqtyq jáne jahandaný­dyń ózekti máse­le­lerin keshendi tur­ǵy­da qamtıdy. Tórtin­shiden, buǵan deıingi teorııa­lar men tujy­rym­­dar­dyń utymdy jáne progresshil jaqtaryn óz bo­ıy­na sińirgen jáne olardy qazirgi jahan­daný dáýirine saı baıytyp, is júzine asa­tyndaı jasampaz ıdeıa dárejesine kóterdi. Qoryta aıtqanda, eýrazııalyq ıdeıa N.Nazarbaevtyń óz zamany­nyń ozyq qaıratkeri retinde adam­­zattyń qazirgisi men bolashaǵyn biliktilik­pen saralap, keleshegin kóregendikpen boljaýy arqasynda óziniń renes­sans­tyq dáýirin bastan keshirip otyr. “Eýrazııashyldyq” qazirgi tańda adamzat balasyn jahan­daný muhıty­nyń asaý tol­qyndarynan adastyr­maı jón silteıtin bir “shamshyraq” ispettes ózine tartyp tur. Sataı SYZDYQOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń professory.