Búkil adam balasynyń is-áreketi, minez-qulqy bir-birine uqsas desek te, ár adam – ózinshe bir álem. Shamasy, mıllıondarǵa ortaq sanalatyn ómirdiń ǵajaby men ulylyǵynyń ózi ár adamnyń bul dúnıege eki kelmeıtin, sol qalpynda qaıta qaıtalanbaıtyn jeke tulǵa retindegi erekshelikterinde jatsa kerek. «Men úshin jeke adam degenimiz – búkil halyq», deıdi Demokrıt. Demek árbir adam – ózinshe qubylys. Esh ýaqytta tolyq zerttelip bitpeıtin taqyryp.
Degenmen, óz ómir ótkelderi arqyly eldik tarıhty nemese belgili bir kezeń shyndyǵyn boıǵa jınaqtaıtyn, kóptegen tarıhı oqıǵalar syryn ashyp bere alatyn jeke tulǵalar da bolady. Ádette, mundaı tulǵalar ýaqyt óte kele jazýshylar qalamyna iligip, ádebı keıipkerge nemese kezeń kórinisterin beıneleıtin tarıhı taqyryptardyń bir nysanyna aınalyp jatady. Mońǵolııada týyp-ósip, sol ólkede úlken qyzmetter atqarǵan, eldiń tańdaýly menedjeri degen ataq alǵan, Mońǵolııa, sonyń ishinde Baıan-О́lgıı aımaǵyn Qazaqstanǵa jaqyndatýǵa óz múmkindiginshe eńbek sińirgen (óz bastamasymen 1990 jyldyń shilde aıynda aımaǵyna Qazaqstannyń radıo, teledıdar habaryn taratyp, telefon, telegraf baılanysyn ornattyryp, qazaq baspasóziniń taralýyna múmkindik jasaǵan) ondaǵy qandastarymyzben rýhanı jaqyndasýymyzǵa, eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastyń damýyna óz álinshe úles qosqan, Baıan-О́lgıı aımaǵynyń ardaqty azamaty Úzben Qurmanbaıulyn biz osyndaı adamdar qataryna jatqyzdyq.
Baıan-О́lgıı aımaǵynyń Altaı sumynda 1947 jyly dúnıege kelgen Úzben 1965 jyly Ulanbatyrdaǵy qurylys tehnıkýmyna túsip, 4 jyl oqyp bitirgen soń, ony talapty shákirt retinde tanyǵan qurylys mınıstrligi kadr bóliminiń bastyǵynyń usynysymen osy qaladaǵy shetel mamandaryna qyzmet kórsetý kásipornyna slesar retinde qyzmetke jiberedi. Bul qyzmetinde jedel kózge túsip, birjarym aıda mehanık bolyp, eki aı ótkennen keıin kásiporynnyń jastar komıtetiniń hatshysy bolyp jumys isteıdi. Munan keıin kóp ótpeı kásiporynnyń bas mehanıgi, aqyrynda sol mekemeniń basshy qyzmetkeri retinde mınıstrlik quramyndaǵy kadr qataryna ótedi. Jedel ósip kele jatqan talapty jasqa eldiń astanasynan 3 bólmeli páter beriledi. О́ziniń qyzmette jınaqtaǵan bilimi men tájirıbesin bólisý maqsatynda jastar aldynda mońǵol tilinde leksııalar oqyp júredi.
Sóıtip, úlken bir kásiporynda qarapaıym jumysshydan bastaǵan jas jigit úsh jyldyń ishinde búkil eldiń deńgeıinde ysylǵan kadr retinde tanylyp úlgeredi. Osy tusta Mońǵolııada, aımaqtar boıynsha kommýnaldyq sharýashylyq, turmys qajetin óteý basqarmasy qurylady. Sondaı kásiporynnyń biri Baıan-О́lgıı aımaǵynda da qurylady. Árıne, jańa kásiporyndy aıaǵynan tik turǵyzyp, jumysyn jolǵa qoıý ońaı emes. Sondyqtan Úzben osy jańa kásiporynǵa bas ınjener – birinshi orynbasar qyzmetine jiberiledi. Kóp ótpeı 800 jumysshysy bar osy kásiporyndy basqarady. Kásiporyndy damytyp, ondaǵy jumysshylardyń sanyn 1600 adamǵa deıin jetkizedi. Mońǵolııa Ortalyq partııa komıtetiniń 615-shi qaýlysy shyǵyp, sonyń negizinde Úzben Qurmanbaıulynyń kommýnaldyq sharýashylyq, turmys qajetin óteý salasynyń jumysyn basqarýdaǵy ozyq tájirıbesi búkil elge taratylady. Jemisti jumysynyń nátıjesinde 1973 jyly О́lgıı qalalyq partkomynyń bıýro múshesi, qala ákimshiliginiń basqarma múshesi bolyp saılanady. Ulanbatyrdaǵy partııa mektebinde oqyp, ony bitirip kelgennen keıin О́lgıı qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp taǵaıyndalady. Sońynda, jumysy qarqyndy damymaǵan aımaqtaǵy baılanys kásipornyn basqarady. Bul qyzmet salasynda da jemisti jumysymen kózge túsip, sonyń nátıjesinde oǵan «Mońǵolııa úkimetine eńbek sińirgen baılanys qyzmetkeri» degen ataq beriledi. Ázirge mundaı ataqqa ıe bolǵan jalǵyz qazaq Úzben Qurmanbaıuly eken.
Sonymen qosa ol Mońǵolııanyń Eńbek Qyzyl Tý, Altyn Juldyz, Dańq ordenderimen, kóptegen medaldarymen marapattalǵan. Osyndaı eńbekteriniń nátıjesinde jasy kelip, qyzmet etý merzimi aıaqtalǵan kezde oǵan Mońǵolııanyń joǵary dárejedegi zeınetaqysy taǵaıyndalǵan.
О́z qyzmetinde aldyna qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý isimen ǵana shektelip qalmaı qolyna qalam alyp, maqalalar men óleńder jazyp turady. Jazýshylyq qyzmetke qaraı bet burady. Qazir bes kitaptyń avtory. Sóıtip, Mońǵolııa Jazýshylar odaǵynyń músheligine ótedi.
Qazaqstan óz táýelsizdigine ıe bolǵan kezde shetelderde ómir súrip jatqan barsha qandastarymyzdyń bul qýanyshty alaqaılaı atap ótkeni belgili. Solardyń qataryndaǵy Úzben Qurmanbaıuly tek óz qýanyshyn jarııalaýmen ǵana shektelip qalmaı, táýelsiz Qazaqstan men Mońǵolııa qazaqtarynyń arasynda baılanys ornatýdyń joldaryn qarastyra bastaıdy. Bul kezde aımaqtaǵy baılanys qyzmetiniń basshysy bolyp júrgen ol endi Qazaqstan telearnalary baǵdarlamalarynyń Baıan-О́lgıı óńirinde kórsetilýine jol ashý maqsatynda sheteldik qandastarymyzdyń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstanǵa, onyń astanasy Almaty qalasyna arnaıy issaparmen keledi. Qazaqstan jaǵy da Baıan-О́lgıı qazaqtarynyń bul tilegin jyly qabyldap, másele eki jaqtan da kóp kedergisiz sheshiledi. Sóıtip, 1990 jyldyń 23 sáýirinde Baıan-О́lgııde alǵash ret Qazaqstan teledıdarynyń baǵdarlamalary kórsetilip, telefon, telegraf kanaldary ashylyp, uzaq ýaqytqa úzilip qalǵan qazaq baspalarynyń ónimderi taratyla bastaıdy. Osy qýanyshqa ortaqtasý maqsatynda Baıan-О́lgııge Qazaqstan Baılanys mınıstriniń orynbasary Qazken Bazylov, Qanaı Ahmetjanuly, Aıdarhan Qasymbekuly, Ádebıet Túgelbaıuly sekildi azamattar barady. «Atadan kórmegendi botadan kórip» Mońǵolııa baılanys salasynyń mamandary Qazaqstanǵa kelip, mamandyǵyn jetildiredi. Munyń aqyry uly kóshke aınalady.
– Sol saparda Almatyny aralap kele jatqan sátimde sol kezdegi Qazaqstannyń Bilim mınıstri Shaısultan Shaıahmetovpen kezdeısoq ushyrasyp qaldym. Ol kisi menimen tildese kele sóz saptaýyma qarap, bóten eldiń azamaty ekenimdi baıqap qaldy da jón surasa bastady. Men ózimniń saparymnyń syryn aıtyp berdim. Shaısultan aǵa meniń nıetime rıza bolyp, eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty jolǵa qoıýdyń basqa da múmkindikteri týraly áńgimeledi. Sonyń qorytyndysynda Mońǵolııadaǵy 100 qazaqty Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda oqytý múmkindigi bar ekendigi anyqtalyp, osy múmkindikke qol jetkizý úshin Shaısultan aǵamen taǵy da kezdesý jóninde ýaǵda baılastyq. Árıne, bul úshin Qazaqstan men Mońǵolııa basshylyǵynyń ruqsaty kerek. Ondaı ruqsatqa da kóp ótpeı ıe bolyp, men óz elime qaıtqanda osy sharýany qosa sheship bardym. Sondaı-aq, Qazaqstannyń «Dostyq» qoǵamynyń sol kezdegi tóraıymy Jibek Ámirhanovamen de kezdesip, eki eldiń arasyna ushaq ushyrý jóninde áńgime qozǵap kórdik. Izi qalanǵan osyndaı isterdi odan ári bekitý úshin meniń saparymnan keıin ile-shala Qazaqstanǵa Baıan-О́lgıı aımaǵynyń basshysy Mızamhan Kúntýǵanuly bastaǵan delegasııa kelip qaıtty, – dep eske alady sol kezdegi jaǵdaıdy Úzben aǵa.
«Aqyldy kóp jasaǵannan surama, kópti kórgennen sura» degen halqymyzdyń danalyq sózi bar ǵoı. Úzben Qurmanbaıuly da óz ómirinde kópti kórip, kóp ister tyndyryp, kókiregine úlken oı túıgen azamattardyń biri. О́miriniń keıingi 20 jyldyq kezeńin Qazaqstan táýelsizdiginiń baıandy bolýyna arnap, Mońǵolııa qazaqtaryn ata-jurtpen jaqyndastyrý isine rýhanı turǵydan úles qosyp kele jatqan aǵamyz osy taqyrypqa arnap «Oralǵan baqyt, oryndalǵan arman», «Máńgilik El» kitaptaryn, «Astana», «Máńgilik El» ánderine sózder jazdy. Sondaı-aq, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyna arnap, «Qaýymdastyq jyry» ániniń sózin jazyp, jaryqqa shyǵardy. Qazaq eliniń kók týy jelbiregen Aqorda, eldigimizdiń sımvoly Báıterek beınesin kilemderge túsirip, árqaısysynan 50 dana etip shyǵaryp, qonaqtarǵa syıǵa tartqan.
«Taýlardyń syryn men jaqsy bilemin. О́ıtkeni, jazıraly jazyq dalasynan, jasyl shalǵyn maısasy men máýelep ósken ormanynan, ózen-kólderinen taýy kóp elde, jan-jaǵyn kógildir, kúreń ala taýlar qorshaǵan jerde týyp-óstim. Sol taýlarǵa jarty ǵasyr ýaqyt boıy qaraı-qaraı, keıde olarmen syrlasa júrip, tereń oılap, bekem túıgenim taýlardyń eń asqar bıigin adam alystan qaraǵanda ǵana anyqtap, aıyra tanı alady eken. Qarap tursaq uly adamdardyń tulǵasy men jasaǵan is-áreketteri de osy taýlarǵa uqsas. Olardyń tulǵasyn taný úshin de keı kezde tym alystan qaraǵan oryndy ma dep esepteımin. «...Máselen, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty alsaq, atqarǵan isteri men tarıhı mıssııasy turǵysynan alǵanda ol kisi qazaq tarıhynyń teńdessiz tulǵasy. Muny kóre bilý úshin de kóz kerek. Meniń oıymsha, Qazaqstannyń ózi ishinde júrgen soń muny kóptegen qazaqstandyqtar áli kúnge deıin tolyq túsinip, durys uǵynyp úlgermegen sekildi», deıdi Úzben Qurmanbaıuly.
Úzben Qurmanbaıulynyń kitabynda Elbasynyń Mońǵolııa jerine jasaǵan alǵashqy sapary týraly baıandalǵan. Sonymen qatar, bul sapar jaıynda biz onyń óz aýzynan da estidik.
Táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Mońǵolııaǵa saparmen keletinin estigen Baıan-О́lgıı aımaǵynyń basshylary da bul iske erekshe mán berip, óz betterinshe daıyndyq jasaı bastaıdy. Buǵan Mońǵolııa memleketi basshylyǵynyń ruqsatyn alady. Nursultan Ábishulyn qalaı qarsy alý qajet? Qandaı káde jasaǵan oryndy bolady? Osy másele jóninde aımaq basshysy birqatar azamattardy jınap aqyldasady. Árıne, ata dástúr-saltymyz boıynsha aqshańqan kıiz úı tigilip, dastarqan jaıylatyndyǵy túsinikti. Basqa da qandaı sharalardyń bolǵany jón? «Úzben, seniń de bir bileriń bolýshy edi ǵoı, qandaı keńes bere alasyń?», dep suraıdy aımaq basshysy Mızamhan Úzben Qurmanbaıulynan.
«Bálkim, Elbasyn qabyldar kezde bir tolǵaý jyryn arnaǵanymyz jón bolar, ol jyrda Mońǵolııa qazaqtarynyń bastan ótkerip kele jatqan ómiri túıindep aıtylsa, Qazaqstannyń táýelsizdik alýyna mundaǵy qandastardyń erekshe mán bergendigi, osy isten úlken úmit kútiletindigi jetkizilse, jarasyp ketpeı me. О́ıtkeni, bizdiń ortamyzǵa Qazaqstan atty úlken elimizdiń basshysy kele jatyr, mundaı tolǵaýdy osyndaıda aıtpaǵanda qashan aıtamyz. Basqa kimge muńymyzdy shaǵamyz», deıdi Úzben. «Meniń de oıym sol edi», dep aımaq ákimi qýana quptaıdy.
Bul usynys qabyldanady. Al endi ol jyrdy kim shyǵarady, kim aıtady? Arnaý óleńdi Shynaı Rahmetuly jazsa, degen usynys túsedi. Mızamhan Kúntýǵanuly Shynaıdy shaqyryp sóılesken eken «Bul ne mazaqtaryń, ondaı tarıhı tolǵaý eki-úsh kúnniń ishinde jazylýshy ma edi», dep ol shalqasynan túsipti. Degenmen, azamat eken, «shyn jylasa soqyr kózden jas shyǵady» degen emes pe. Túnimen tolǵanyp, tamasha týyndyny dúnıege keltirgen. Endi muny Bodaýhan Toqanulyna bir kórsetip alaıyq dep kánigi aqyn ári jýrnalıstiń synynan taǵy bir ótkizedi. «Bul tolǵaýda muń da bar, naz da bar, amanat ta bar eken, jaqsy shyǵypty», deıdi Bodaýhan. Al tolǵaýdy sol kezde el kózine endi túse bastaǵan jas ánshi Merýeshke aıtqyzý jóninde sheshim qabyldanady. Sonymen, bul áńgimeni doǵara turaıyq ta, endigi sóz kezegin Elbasynyń 1993 jyldyń kúzinde Mońǵolııaǵa jasaǵan saparynyń barysyn «Egemen Qazaqstanda» jarııalaǵan Qaınar Oljaıdyń saparnamalyq ocherkine kezek bereıik.
«Baıan-О́lgıı aımaǵynyń Mızamhan bastaǵan azamattary Qazaqstan delegasııasyna qonaqasy berýdi paryz sanapty. Kók táńiri rezıdensııasynyń ishinen olar da 12 qanat qazaqy kıiz úı tigipti. Úıdiń oıý-órnegi aıtyp jetkizgisiz. Sol jerde úkili dombyra alyp, ózi de úlbirep turǵan Merýesh Bashaıqyzy degen qaryndasymyz Qazaqstan Prezıdentine arnaý aıtty. Prezıdent talaı arnaýdy estip júrgeni belgili. Biraq atajurttan alystaǵy jurttyń saǵynyshy, ańsaýy, óksigi, ókinishi, úmiti, bolashaǵy jatqan bul arnaýdyń jóni bólek boldy. Naz da bar, bazyna da bar, tilek te bar, qaısarlyq ta bar. Bári-bári daýsy eren, áni eren, sózi ǵalamat osy arnaýdan tabylar edi.
Sonaý Shyńǵys han zamanynan beri osy taýlardy mekendep, áli de áne jaıylyp júrgen buǵylardyń ózi bul daýystan eleń etisti. Týý tómendegi Tooly ózeni bul ándi ilip alyp, erkin dalaǵa qaraı alyp qashty. Al, aınala qalyń jurt sher tarqatyp jatqan qaryndasqa et júregi eljirep, janarlarǵa jas aldy. Biz Merýesh tolǵaýyn sol jerde úntaspaǵa jazyp aldyq:
Qosh keldińiz, Nur-aǵa!
Elimizge nur ala
О́zińizdi kórgende
Tolqymaı kóńil tura ma?
Halqymnyń sózin sóıleıin
Bolmasam da ǵulama
Ýa, darıǵa-aı-darıǵa-aı,
Júrekti shoq qarıdy-aı!
Alty alashta qol bastar,
Abylaıdaı aǵa joq,
Jaýdy jasqap, jol bastar
Jánibekteı dara joq.
Azǵan elge Abaıdaı
Aqyl aıtar dana joq.
О́temiz-aý óksýmen,
Basqalarǵa taba bop.
Dep ah uryp júrýshi ek,
Denede dert, sanada órt.
Keldińiz be ómirge,
Elińizge pana bop.
Sol joǵym shyn tabylsa,
Bizde arman, nala joq.
Ýa, darıǵa-a-a-a-a-aı, darıǵa-aı,
Júrekti shoq qarıdy-aı!
Sultanbysyz, nurmysyz,
Aman-esen júrmisiz.
Duǵaı sálem jetkize,
Suraı eldiń turmysyn.
Qańqyldaıdy aldyńda,
Syńar qanat bir qusyń.
Quqaı oınap tóbemde,
Qudaı bolyp qur músin.
Bodany bolyp bótenniń,
Jyrta-jyrta jyrtysyn,
Kúızelýmen úsh ǵasyr
Kún ótkizip, kúıdi ishim.
Tek, jeltoqsa-a-a-a-an jelinde
Sizdi kórdim tuńǵyshym!
Ýa, darıǵa-a-a-a-a-aı, darıǵa-aı,
Júrekti shoq qarıdy-aı!
Jan tolǵanysynan shyqqan jaqsy jyr mine, osylaısha jalǵasyn taýyp, júrekterdi týlatty. Aq boz úıdiń aldynda arnaýdy tyńdap turyp, Prezıdent Nursultan Nazarbaev tolqydy. Buǵan deıingi talaı saparlarda bul kisi tańdanysyn da, tolqynysyn da baıqatpaıtyn. Álde, tabıǵatynan, álde prezıdenttik qyzmetinen bolar, ózin sezim jeteginde jibermeıtin. Tuńǵıyǵyn terbeı bilse, tereń de tolqıdy eken» dep jazypty Qaınar Oljaı.
Úzben Qurmanbaıulynyń jazǵan kitaptaryna, kóptegen maqalalaryna sholý jasaı, ózine taǵy bir kezigýdi jón kórdik.
– Osydan 24 jyl buryn Mońǵolııadan Almatyǵa issaparmen kelip, mundaǵy qandastarǵa «Qazaqstan elime, zamana zobalańynda kóz jazyp qalǵan atajurt, qasıetti qarashańyraǵyma keldim, «enshimdi» alýǵa keldim» dep erkelep bir ketken kezimde, kezdesken aǵalarymnyń bári aǵynan jarylyp, biraýyzdan «Al, el men eldi jaqyndastyrmaq nıetiń qabyl bolsyn» degen jyly sózderin aıtqanda «Qazaǵym-aı, bar ekensiń ǵoı, baıaǵydaı nar ekensiń ǵoı» dep júregim jaryla qýanyp edim. Sol qýanysh áli kúnge deıin janyma azyq bolyp keledi. Meniń jazǵan kitaptarymdy, azdy-kópti maqalalarymdy oqyǵandar: «Siz qazaq elin, Elbasyn erekshe joǵary baǵalaısyz, sonda el bolǵan soń, adam bolǵan soń kemistigimiz bolmaǵany ma?» deıdi. Men olarǵa: «Kósh júre túzeledi» degen bar. Zaman túzeldi ǵoı. Zaman túzelse zań da túzeledi, bári de túzeledi. Elbasymyz aıtqandaı «asyqsaq ta aptyqpaıyq» aǵaıyn! Al «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtyp, nuryn tasytý» maǵan paryz. Tek, men emes, Qazaqstannyń sanaly azamatynyń bári solaı oılaıdy» deımin. Qazaq elin, Elbasyn erekshe qurmettep, jan júregimen naqty súıgen Baıan-О́lgıı aımaǵynyń keshegi ákimi Mızamhan Kúntýǵanuly edi ǵoı. Qazaqtyń bári sol Mızamhandaı bolsa, birligimiz tipti bekem bolar edi, – deıdi Úzben aǵa óz sózinde.
Iá, keńistik pen ýaqyt aıasynda ómir súrip kele jatqan adamzat qaýymy olardyń syrlaryn áli ashyp bolǵan joq. Asha ala ma, tabıǵat, qoǵam men zaman syrlaryn tolyq tanyp úlgere me, bul da jumbaq másele. Biraq bir aqıqat jaıt, adam balasy, ózi qozǵalǵan núkteden alystaǵan saıyn, onyń kóz aldynda turǵan usaq kórinisterdiń; ósip turǵan aǵashtardyń, jerde jatqan tastardyń, tipti, bel-belesterdiń keńistik qoınaýyna sińip ketip, eń aqyrynda alyp taýlardyń ǵana óziniń bar tulǵasymen ashyla kórinetindigi. Qoǵamnyń dıalektıkalyq damý syrlary da osyǵan uqsas. Adamzat qaýymynyń nemese jeke halyqtardyń damýynda óshpesteı iz qaldyrǵan tarıhı tulǵalar beınesi de ýaqyt ótken saıyn óziniń bar bolmysymen ashyla kórinip, tarıh atty keńistiktiń bir kezeńinde onyń eń bir bıik shyńy sekildi bolyp halyq jadynda saqtalyp qala bermek.
Sondyqtan Úzben Qurmanbaıulynyń «Alyp taýdyń tulǵasyn onyń baýyryndaǵylarǵa qaraǵanda, alystan kóz salǵandar anyǵyraq tanıdy» degen sózine aıtar eshbir ýájimiz joq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
R.S. Osydan 21 jyl buryn Elbasynyń Mońǵolııaǵa jasaǵan alǵashqy saparynda tolǵaý jyryn shyrqaǵan 17 jasar Merýesh qyz qazir Qaraǵandyda turady eken. Merýeshti redaksııaǵa shaqyryp, tolǵaýdy taǵy bir tyńdadyq.
