EKSPO shejiresi: Týrın, 1911 jyl
Aıtýly halyqaralyq sharany uıymdastyrýshylar bul kórmeni erekshe joǵary dárejede ótkizýge barlyq kúsh-jigerlerin jumsady. Kórmede alǵash ret ónerkásip pen ónerdiń odaqtastyǵy tyǵyz kórinis tapty. Búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizýge daıyndyq barysynda arnaýly komıssııa quryldy. Onyń quramyna Italııanyń barlyq iri qalalarynyń derlik merleri, qoǵam qaıratkerleri, belgili zańgerler jáne basqa da elge keńinen tanymal tulǵalar kirdi. EKSPO baǵdarlamasyn jasaý barysynda komıssııa kóptegen konsaltıngtik kompanııalarymen birlese otyryp, ekonomıkalyq eńbek zańdylyǵy men óndiristiń tyǵyz baılanysta damıtyndyǵy týraly ıdeıaǵa barynsha basymdyq berdi.
Osy bir basty ıdeıany is júzine asyrý úshin kórmeni uıymdastyrýshylar jan-jaqty belsendilik tanytty. Basty ıdeıany júzege asyrý maqsatynda halyqaralyq kórme 26 topqa bólindi. Árbir top óziniń baǵdarlamasy: tárbıe, oqý, otandy qorǵaý, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, saýda, qala qurylysy, ǵylym jáne óner salalary boıynsha eldiń qol jetkizgen ıgi jetistikterin kórsetýge tıis boldy.
Qalalyq halyqaralyq kórme qalashyǵy álemge keńinen tanymal ortaǵasyrlyq ǵımarattar qonys tepken Valentıno saıabaǵynda boı kóteretin boldy. Buǵan deıin bul saıabaqta 1898 jáne 1902 jyldary úlken halyqaralyq jármeńkeler ótkizilgen bolatyn. Endi osy bir ataqty saıabaqta 1911 jyly jalaýy jelbireıtin EKSPO kórmesiniń qalashyǵy qonys tebetin boldy. Búkilálemdik kórme qalashyǵyn salý mindeti Petro Fenoglıo, Stefano Mollı jáne Djakomo Salvadorı dı Vıshınof sııaqty belgili arhıtektorlarǵa tapsyryldy. Sáýletshiler tobynyń aldyna sheshimi kúrdeli óte jaýapty mindet qoıyldy. Olar kórme qalashyǵynda ıtalııalyq sáýlet óneriniń dástúri men birneshe saraılar turǵyzyp, kórme pavılondaryn salýǵa tıis boldy. Eń bastysy, olar qurylys jumystaryn júrgizgen kezde Valentıno saıabaǵyndaǵy birde-bir aǵashqa nemese butaqqa zaqym keltirmeýge tıis edi. Qurylys jumystary barysynda saıabaqtaǵy birde-bir aǵashty kesýge ruqsat etilmedi. Bul asqan sheberlikti jáne týǵan qalaǵa degen zor súıispenshilikti qajet etken asa qıyn da qurmetti mindet boldy.
Italııa sáýlet óneriniń tarıhynda esimderi erekshe qurmetpen atalatyn Petro Fenoglıo, Stefano Mollı jáne Djakomo Salvadorı dı Vıshınof sııaqty arhıtektorlar bul kúrdeli mindetti abyroımen atqaryp shyqty. Kórme qalashyǵyn salý barysynda olar ǵasyrlar boıy qala halqynyń kózaıymyna aınalyp kele jatqan Valentıno saıabaǵynyń bir shybyǵyna da zaqym keltirmeı, onyń kórkin asqaqtata tústi.
Kórme qalashyǵynda boı kótergen ǵımarattar erekshe sáýletimen kúni búginge deıin tańdaı qaqtyrady. Osy rette kórme qalashyǵynda turǵyzylǵan Sán saraıyn erekshe atap ótýge bolady. 1590 sharshy metr aýmaqty alyp jatqan saraıdyń arhıtektýralyq kórki kúni búginge deıin mańyzdylyǵyn joıǵan joq. Sán saraıyna qatarlastyra salynǵan galereıalardyń barlyǵy derlik shynydan turǵyzyldy. Sonymen birge, munda kórmeni tamashalaýǵa kelýshilerge qyzmet kórsetetin birneshe ashana, dámhana jáne shaıhanalar boı kóterdi. Qonaqtar kóńil kóteretin úlken bı zaly da asqan sáýletimen saltanat qurdy.
8 myń sharshy metr aýmaqqa qanat jaıǵan qoldanbaly óner jádigerleriniń pavılony da sheber arhıtektýralyq sheshimi jáne kóz tartar kórkimen kórmeni tamashalaýshylardy erekshe áserge bóledi. Qoldanbaly óner jádigerleri qoıylǵan bul pavılonnyń ózi birneshe bólikke bólindi. Qala jıhazdary dep atalatyn bóliginde úı jıhazdarynyń sol zamandaǵy nebir ozyq úlgileri kórinis tapsa, kórme pavılondarynyń kelesi bir bóligindegi sórelerde ydys-aıaq, shyny buıymdarynyń nebir keremetteri qoıyldy. Kórme qalashyǵynyń ekinshi bir bóliginde sol zamanǵy baılanys salasynyń tehnıkalyq jetistikteri pash etildi. Baılanys pavılonynda telefon, telegraf jáne poshta qyzmetiniń ozyq tehnıkalary men tehnologııalary kórinis tapty. Sonymen birge, koroldik áskerı-teńiz kúshteriniń jádigerleri qoıylǵan kórme pavılondary da qonaqtardyń kóńilinen shyqty. Italııalyq óndiristerde shyǵarylǵan buıymdar men ónimder Týrın qalasynda ótken halyqaralyq kórmeniń negizgi taqyrybyna aınaldy. Sonymen birge, kórmede shetelderden ákelingen ónerkásip jáne óner buıymdary da mol boldy. Osy rette qoldanbaly óner jádigerleri ornalasqan pavılondardaǵy Japon eliniń arnaýly kórmesi erekshe nazar aýdartty. Bul eldiń ulttyq dástúrlerine saı keletin óndiris buıymdary kórmeni tamashalaýǵa kelgen qonaqtardyń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy.
Týrınde ótken EKSPO-1911 Halyqaralyq kórmesiniń taǵy bir este qalatyn erekshe kórinisi – «Alpi derevnıasy» atty pavılony edi. Ataqty ınjenerler Shevalle jáne Morellı dı Popololardyń qolymen turǵyzylǵan bul jádiger shyndyǵynda da tamasha edi. Pavılonda shaǵyn shirkeýi, birneshe qolóner óndirisi, fermalar jáne sharýa úıleri bar tutas bir derevnıa boı kóterdi. Munda eńbeksúıgish taýlyqtar qolynan shyqqan nebir óner týyndylary da keńinen kórinis tapty.
«Halyqaralyq ónerkásip jáne eńbek birligi» uranymen ótken Týrındegi Búkilálemdik jetistikter kórmesi óziniń aldyna qoıǵan bıik mindetter úrdisinen shyǵa bildi. Sarapshylardyń pikirinshe, 1911 jyly ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesi halyqaralyq kórmeler shejiresinde óziniń laıyqty ornyn aldy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
