Edýard ShEVARDNADZE: SIZDER SYN SAǴATTA SYR BERMEDIŃIZDER

“Jıyrmasynshy ǵasyrdyń tarıhı jylnamasynda Edýard Shevardnadzeniń esimi aıshyqty áriptermen ádiptelgen. Mıhaıl Gorbachevpen birge Edýard Shevardnadze jańasha oılaýdy jaqtaıtyn asa kórnekti tulǵalardyń qataryna qosylady, ondaılar Keńes Odaǵynda onsha kóp bolmaıtyn. Ásirese, saıasatkerlerdiń arasynda tipti sırek edi. Alaıda, olar óziniń elin ǵana emes, búkil álemdi ózgerte aldy  – búkil álemdi jaqsarta aldy” – Gans-Dıtrıh Gensher osylaı jazǵan bolatyn. Árbir kózi qaraqty adam Edýard Shevardnadzeniń dúnıe tarıhyndaǵy orny jóninde dál osylaı nemese osyǵan qaraılas oılaıdy dep shamalaýǵa tolyq negiz bar. “Edýard Shevardnadzeniń ómiri – saıasatta uzaq ómir súre bilýdiń erekshe úlgisi. Onyń mansap jolynyń jylnamasy aspandaı asqaqtaý men qıraı quldyraýǵa, bir lagerden bir lagerge, bir saıası sahnadan ekinshi saıası sahnaǵa kútpegen jerden, áıtse de zańdy túrde aýysýǵa toly. Odaqtyq Grýzııanyń qatań kommýnıstik lıderi Shevardnadze 1980-shi jyldardyń sońynda gorbachevtik saıası bıýrodaǵy basty demokrattardyń birine, “jańasha oılaý” saıasatynyń belsendi júrgizýshisine, AQSh-pen odaqtasýdy qulshyna qoldaýshyǵa, Germanııany biriktirý ıdeıasynyń jaqtaýshysyna aınaldy. 1990-shy jyldardyń basynda, táýelsiz Grýzııanyń birinshi prezıdenti, burynǵy dıssıdent Zvıad Gamsahýrdıa elden qýylyp shyqqannan keıin ol Grýzııa prezıdenti boldy, arada 11 jyl ótkende AQSh prezıdenti oılastyrǵan “jahandyq demokratııa revolıýsııasynyń” alǵashqy oq atysynda ózi taqtan taıdy­ryldy. Bizdiń zamanymyzdyń eń tabandy ári eń tájirıbeli saıasatkerleriniń biri bolyp tabylatyn Edýard Shevardnadze kim?” – jaqynda Tbılısıge jolymyz túskende alynǵan suhbattan keıin maǵan qoltańba qoıylyp, syıǵa tartylǵan kitapta – Edýard Shevar­dnadzeniń “Kogda rýhnýl jeleznyı zanaves” dep atalatyn memýarlyq eńbeginiń (M., “Evropa”, 2009) annotasııasynda osylaı jazylǵan. Eldiń burynǵy prezıdentine onyń 2003 jylǵy 23 qarashadaǵy otstavkasynan keıin qaldyrylǵan, jurt “Shevardnadzeniń Krsanısı rezıdensııasy” dep ataıtyn taý bıigindegi  jekejaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Grý­zııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi I.I.Mýr­salımovtiń kómegimen uıymdasty­rylǵan myna suhbat barysynda sol suraqqa biz de jaýap izdep kórdik. – Qurmetti Edýard Amvrosıevıch! Otyz bes jyldyq jýrnalıstik jolym meni kóptegen ataqty adamdarmen, bıik laýazym ıelerimen kezdestirdi. Olardyń arasynda birneshe elderdiń prezıdentteri de bar. Áıtse de dál búgingi áńgimeniń – eks-prezıdentpen suhbattyń mánin solardyń eshqaısysynan kem qoımas edim. Búgin men shyn máninde álemge áıgili tulǵamen, dúnıe tarıhyn ózgertýge naqty yqpal etken adammen áńgimeleskeli otyrǵanymdy tolyq túsinemin. Meni qabyldaýǵa ýaqyt tapqanyńyz úshin alǵysymdy aıtamyn. Stýdenttik jyldarymyzda, bolashaq jýrnalıst bolsaq ta, shyny kerek, partııanyń qaýly-qararlaryna onsha mán bere bermeıtinbiz. Sonyń ózinde de bir qaýlynyń eldi eleń etkizgeni, jańaǵy qujat jarııalanǵan gazet nómiriniń qoldan qolǵa kóship júrgeni esimizde. Ol qujat – SOKP Ortalyq Komıtetiniń Tbılısı qa­la­lyq partııa komıtetiniń jumysy týraly qaýlysy. Jas bolsaq ta jańaǵy qaýly­nyń kezekti partııalyq qujat emestigin, elde rasynda da alańdaıtyndaı jaǵdaı­lar bar ekendigin paıymdaǵanbyz.  Sizdiń saıası mansap jolyńyz sol qaýlydan keıin shyndap bastalǵany belgili. Ondaı qaýlynyń qabyldanýyna ne sebep boldy? – Sol jyldar úshin ol, rasynda da, tótenshe qaýly edi. Tbılısı qalasy boıynsha ǵana qabyldanǵanymen, sol qu-jatta atalǵan tamyr-tanystyq, jemqor­lyq, paraqorlyq, proteksııa, urlyq-qarlyq, zańsyzdyq kórinisteri  Keńes Odaǵyndaǵy kez kelgen jerden tabyla-tyn. Áıtse de, álgindeı áreket­ter­diń dál Tbılısıde shekten shyǵyp ket­kendigi moıyndamaýǵa bolmaıtyn shyndyq edi. Men Tbılısı qalalyq par­tııa komıteti­niń birinshi hatshylyǵyna Ishki ister mınıstri qyzmetin on jyldan artyq ýaqyt atqaryp kelgendikten de munyń barlyǵyn ózgelerden jaqsyraq bile­tinmin. Sol jyldyń aıaǵynda-aq meniń Grýzııa Kompartııasy Ortalyq komıte-tiniń birinshi hatshysy bolyp saılanýym qaladaǵy tártipti tez arada qalpyna keltire alýymnyń, eń bastysy – jurt­shylyqtyń ádilettilikke senimin oralta alýymnyń arqasy dep aıtýymnyń artyqtyǵy bolmas. – Solaı ekendigin biz de alysta júrip-aq shamalaıtynbyz. Sizdiń respýblıkadaǵy korrýpsııamen qalaı kúresip jatqanyńyz Qazaqstanǵa da jetetin. Bir joly siz úkimet músheleriniń qaraýyna naqty má­sele usynyp, daýys berýin surapsyz. Olar qoldaryn kótergen kezde siz sol kúıinde, qoldaryn túsirmeı tura turýlaryn óti­nipsiz. Sonda qolynda taza altyn saǵaty joq birde-bir mınıstr tabylmapty... Bul bolǵan jaǵdaı ma, anekdot pa? – Kez kelgen anekdottyń astarynda shyndyq jatady... – Keshe biz, bir top qazaqstandyq jýrnalıster, Borjom shatqalyna, ataqty arasan sýy shyǵyp jatqan jerge bardyq. Keshkisin kádimgi grýzın qonaqjaılyly­ǵymen aıqara jaıylǵan dastarqan basyn-da áriptesterimniń biri, “Kazahstans­kaıa pravda” gazeti bas redaktorynyń orynbasary Gúlnár Rahmetova: “Grýzııa buryn 15 balasy bar úıdiń eń erke balasy sııaqty edi”, dep qaldy. Sol sátte-aq dastarqannyń ana basynan bir egde kisi: “Keıin erkeliktiń azabyn tarttyq qoı...”, dep ázil aıtyp úlgerdi. Rasynda da, búkil eldi ulty grýzın Stalın basqarǵan jyldardan beri Grýzııa Kremldiń erekshe nazarynda turǵan, bólekshe qamqorly­ǵynda bolǵan deıtin túsinik bar. Bul jóninde ne aıtar edińiz? – Stalın zamanyndaǵy repressııa­lardan eń kóp zardap shekken halyqtar­dyń biri – grýzınderdiń ózi. “Táýbege túsý” (“Pokaıanıe”) fılmin kórgen kez kelgen adamnyń kózi jetedi buǵan. Aıtqandaı, Tengız Abýladzeniń sol fıl­min men áý bastan qoldap, túsiril­gen soń Máskeý aldynda qorǵap shyq­qan­myn. Stalın men Berııa ózgeler grý­zın retinde qanyna tartady demeýi úshin óz ultyna tipti artyq qııanat jasaǵan. – Keshe  Gorıde boldyq. Bizge Stalın týǵan úıdiń esigin ashyp beretin adamnyń da tabylmaǵany tańdandyrdy. Sondaǵy merııanyń aldyna qoıylǵan Stalın eskertkishin julyp tastaý jóninde daý-damaı órship tur eken. Meniń óz oıymsha, Jer betinde Stalınge jalǵyz eskertkish saqtalýy jón bolsa, ol eskertkish onyń otanynda – Gorıde turýǵa tıisti sııaqty. – Grýzııanyń keńes ókimeti jylda­rynda kóp óskeni, kórkeıgeni anyq. Biraq ol eshkimniń de bólekshe qamqor­ly­ǵynyń arqasy emes, munyń bári grýzın halqynyń, respýblıkadaǵy kóp ultty jurtshylyqtyń birlese atqarǵan jemisti jumysynyń arqasy. Belgili bir dárejede Grýzııa eksperımentter ja­sa­la­tyn respýblıkaǵa da aınaldy. Ási­rese, aýyl sharýashylyǵynda reforma jaqsy júrdi. Aýdandyq agroóner­ká­sip­tik keshenderdiń (RAPO) qurylýy al­dymen bizde bastalǵan. Abash aýdanynda. – Sonda da birqatar artyqshylyqtar boldy ǵoı? – Mysaly, qandaı? – Mysaly, grýzın tiliniń Grýzııanyń memlekettik tili bolǵandyǵy. Biz táýelsiz­dikke deıin, tipti respýb­lıkamyzdyń birinshi basshysy Saıası bıýronyń múshesi bolyp tursa da,  ondaıdy armandap qana qoıatynbyz. Tipti keıin de qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine bir-eki jyl aıtysyp-tartysyp júrip qol jetkizdik. – Onyń jaıy bylaı. Lenınniń tusynda-aq grýzın tili bizde memlekettik til edi. Stalındik konstıtýsııa sol statýsty  bekitip qana berdi. Al Grýzııa­nyń 1978 jylǵy konstıtýsııa­synda grý­zın tiliniń memlekettik mártebesin saq­tap qalýy ońaıǵa túsken joq. Bul arada stýdent jastardyń da,  el ıntel­lıgen­sııasynyń da, respýblıka basshy­lyǵy­nyń da sózi bir jerden shyǵýynyń máni úlken boldy. Brejnevtiń de kómegi tıdi. – Qazir qoǵamda Brejnev týraly tolyqtaı teris túsinik qalyptasyp bitti. Siz ol kisiniń basshylyǵymen kóp jyl jumys istedińiz, ony jaqsy bildińiz. Sonshalyqty dármensiz bolsa, ondaı adam KSRO-daı alyp derjavany 18 jyl boıy qalaı basqarǵan? – Brejnevtiń tusynda Grýzııany 10 jyl basqarǵanymmen, ol kisini sonsha jaqyn bildim deı almaımyn. Máskeýdegi jınalystarda, sezderde, birneshe ret Grýzııaǵa kelgeninde aralasqanym bolmasa. Brejnevtiń maǵan sengenin aıtýym kerek. Meniń bastamashyl jumys stılimdi qoldap otyratyn. Osy jaqtan jazylyp jatatyn aryzdarǵa baılanysty “Respýblıkanyń kórsetkishteri jaqsy, Shevardnadze jumysyn biledi, kedergi keltirmeńder” dep aıtty degendi talaı ret estigenmin. Jalpy, júregi jumsaq adam edi. – Grýzın tiliniń memlekettik mártebesin saqtap qalýyna Brejnev qalaı kómektesip júr? – 1977 jyly KSRO-nyń jańa  Kons­tıtýsııasy qabyldandy ǵoı. Sodan keıin barlyq respýblıkalar jańa Kons­tıtýsııaǵa negizdelgen óz konstıtýsııa­laryn jasaýǵa, qabyldaýǵa kiristi. Máskeý barlyq ult ókilderi birdeı túsi­ne­tin orys tilin Grýzııada da memlekettik til etýdi usyndy. Oǵan deıin respýblı­kanyń negizin quraǵan ulttyń tili tek Grýzııada ǵana memlekettik til mártebe­sine ıe edi. Endi bizge de qaýip tóndi. Biz áý bastan bul usy­nysqa qarsy boldyq. “Qarsy shyqtyq” demeı, “qarsy bol­dyq” dep ádeıi aıtyp turmyn. Konstı­týsııa jobasyn jasaý bary­synda ashyq qarsy shyqsaq, Más­keý birden-aq tıisti sheshim qabyl­daı­ty­nyn, onyń tipti res­pýb­lıka basshy­ly­ǵy­na baılanysty uıym­dyq sheshim bolýy da múmkin ekenin biz jaqsy bildik. Son­dyqtan Grýzııa Konstıtý­sııasy jóninde men jasaıtyn baıandamada grýzın tili memlekettik til statýsyn saqtap qala­tyn­dyǵy jóninde aıtylatynyn baryn­sha qupııa ustadyq.  Degenmen, Máskeýge baryp qaıtýǵa týra keldi. Áýelde “eldiń bas ıdeology” Sýslovpen kezdestim, biraq oǵan grýzın úshin ana tiliniń qan­daılyq orny bar ekenin aıtyp túsin­diremin degenimnen eshteńe shyqpady. Bolmaǵan soń Brej­nev­tiń qabyldaýyna kirdim. “Edýard, sen bilesiń ǵoı, men ıdeo­logııamen aınalys­paımyn. Sýslov­pen óziń sóıles”, deýden aspady ol kisi. Sýslovpen qaıta sóılesýdiń máni joq ekenin bilgennen keıin men Ortalyq Komıtettiń Jalpy bóliminiń meńgerý­shisi Chernenkoǵa kirdim. Bilimdi adam edi, ol aqyry bizdiń pozısııamyzdyń du­rysty­ǵyna Brej-nevtiń kózin jetkizipti, sóıtip onyń aýyzsha kelisimin alyp shyǵypty. Konstıtýsııa qabyldanatyn kezge qaraı respýblıkamyzda osy másele boıyn­sha qatty tolqý boldy. Tıisti organ­dar tipti jastar Úkimet úıine sha­býyl jasaýy múmkin degen aqparat ta be­rip jatty. Til mártebesi jónindegi máse­leni men Joǵarǵy Keńeste jasaıtyn baıan­damamnyń eń sońyna ádeıi qaldyrdym. Sol jıynnyń árbir sáti áli kúnge kóz aldymda. Baıandamamnyń orta beline jaqyndaǵan tusta ekinshi hatshy min­berde turǵan maǵan tildeı qaǵaz jazyp jiberdi. – Ekinshi hatshy – Kolbın ǵoı? – Iá, Kolbın. Ol memlekettik ýnıver­sıtet stýdentteri jınalyp, alańǵa kele jatqanyn jazypty. Men baıanda­mamdy jalǵastyra berdim. Arada bes mınótteı ótpeı, Kolbın taǵy bir qaǵaz jiberdi. Onda endi polıtehnıkalyq ıns­tıtýttyń stýdentteri kolonnaǵa qosyl­ǵanyn jazypty. Opera teatrynyń mańyna kelip qalǵan eken. Parlamentke jaqyn jer. Men mátindi ári qaraı oqı berdim. Sálden keıin taǵy bir qaǵaz keldi. Endi polıtehnıka ınstıtýty men ýnıversıtet stýdentterine qaladaǵy ózge joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri, búkil jastar qosylǵany jazylypty. Baıan­damanyń aıaq sheninde jańa Konstı­týsııada da grýzın tili Grýzın KSR-iniń memlekettik tili bolyp tabylatynyn habarladym. Zal dúrkirep ala jóneldi. Sol ekpinmen parlament aldyndaǵy alańǵa baryp, jastarmen tikeleı kezdes­tim. Jastardyń ortasyna mynandaı jaǵdaıda kúzetsiz qoıyp ketý qaýipti ekenin de túsindim, biraq ol tusta endi ne nárseden de taıynbaýǵa bekingen edim. Men esikten shyqqannan-aq búkil alańdy “Deda Ena!”, “Deda Ena!”  degen uransóz kernep ketti. “Deda Ena” – grýzınshe “týǵan til”. Stýdentterge dúrligýdiń jóni joq ekenin, osyndaı sheshim qabyldana­tynyn aıtsam, jastar senbeıdi. “Senbeseńizder keshke deıin kútińizder. Keshke meniń baıandamamdy teledıdardan beredi. Eger oǵan da senbeseńizder, tańerteńge deıin kútińizder. Tańerteń meniń baıandamam gazetterde jarııalana­dy”, dedim. Aqyry jastar alańnan tarady. Bizden keıin, erteńinde Armenııa óziniń Konstıtýsııasyn qaıtadan qabyl­dady, sóıtip armıan tilin memlekettik til etip olar da bekitip aldy. – Máskeý osyǵan kelisti me? – Qaıdan kelissin? Artynsha res­pýblıka basshylyǵyn túgel derlik Sýs­lovqa shaqyrdy. Men, Sovmın tóraǵasy, ekinshi hatshy, taǵy birer kisi – bárimiz bardyq. Sýslov bizdiń máselemizdi Saıası Bıýroǵa shyǵaratynyn aıtty. Bárimiz sonda da qarsylyq bildirdik, oıy­myzdan qaıtpaıtynymyzdy málimdedik. Kolbın de qatty qarsy boldy. Bizge “ultshyl­dyq”, taǵy basqa aıyptar taqty. Sóıtip turǵanda telefon shyryldap qaldy. Brejnev eken. Qalaı ekenin qaıdam, sóziniń bári maǵan da estilip turdy. Basqa bir máseleler boıynsha tap­syrmalar berdi de, “Saǵan Shevard­nadze kirdi me?” dep surady. Sýslov: “Ol qazir mende otyr, bulardyń máselesin prınsıpti túrde qaraý kerek” deı berip edi, Bas hatshy: “Shevardnadzemen sóılestik qoı, sol da jetedi” dedi de áńgimeni bitire saldy. Máselemiz solaı sheshilgen. – Kolbın grýzın tiliniń memlekettik mártebe alýyn qatty jaqtady deısiz. Jalpy, ol kisi týraly pikirińiz qandaı? – Bizde ekinshi hatshy boldy. Onyń aldynda Sverdlovskide jumys istegen. Grýzııaǵa qyzmetke jiberilerde Sýslov qa­byldapty. “Maǵan ult respýblıka­synda jumys isteý qıyn bolady. Grý­zın­derdiń tarıhyn, dástúrin, mádenıetin bilmeımin”, depti. Sonda Sýslov: “Eń bastysy – ekonomıka. Al áıel patsha Tamaranyń jaǵdaıyn grýzınder ózderi sheshsin”, degen eken. Kolbın bizde jaman jumys istegen joq. Tek ony Qazaqstanǵa jibergeni qatelik boldy. Qonaevtan keıin Kolbınniń deńgeıi birden kózge badyraıyp turdy. Qonaev akademık edi ǵoı. Bárine keńinen qaraı­tyn, tereń oı jiberetin. О́te ıkemdi kisi bolatyn. О́z halqymen til tabysa biletin. Qonaev Gagrada, Pısýndada birneshe ret demalǵanda ózim áýejaıdan qarsy alatynmyn, kóp áńgimelesetinbiz. – Saıası Bıýronyń osy máseleni qaraǵan otyrysyna siz qatysqan ba edińiz? – Qatysqanmyn. – Talqylaý qalaı ótkeni esińizde me? – Ol kezde mundaı máselede talqylaý degen bolmaıdy. – Qazaqstan basshylyǵyna Nazar­baev­tyń kandıdatýrasy qaralǵan joq pa? – Ol kezde balama kandıdatýra degen bolmaıdy. – Jaqynda Bakýge baryp edim. Son­da Geıdar Alıev týraly bir kitap aldym. Álgi kitapta Geıdar Alıevtiń Kolbınniń kandı­datýrasyna qarsy shyqqany, Gorbachevke kirip, “Kolbın jaqsy sharýa­ger, basqa qaı jaqqa jiberseńiz de jumysty alyp ketedi. Tek Qazaqstanǵa jiberý qatelik bolady”, dep aıtqany jazylǵan. – Bólek kirip, ózine aıtqan bolar. Saıası Bıýronyń otyrysynda bul usynysqa eshkim qarsy shyqpaǵany esimde. Kolbın Qazaqstanda durystap ju­mys isteı almady. Keıin onyń máselesin Saıası Bıýroda qaraǵanymyzda birneshe adam qatty syn aıtty. Jibergen kemshilikterin jóndeý tapsyryldy. Biraq ol tıisti qorytyndy jasaı alǵan joq. Sodan soń ony Máskeýge qaıtarý kerek dep sheshildi. – Qazaqstanda júrgen kezinde Kolbınniń jumysy Saıası Bıýroda qaralǵan eken ǵoı? Alǵash ret estip otyrmyn. Aıtqandaı, ol bizge kelgen bette (men Ortalyq Komıtette jumys isteıtinmin):  “Men Grýzııada grýzınshe úırengenmin. Bir jylda qazaq tilin de úırenemin”, dep sóılegen. Shynynda grýzınshe bilip alǵan ba edi? – Olaı deýge bolmaıdy. Aýyzeki sózdi azdap túsinetin biraq. Al qazaq­shany qanshalyqty úırengenin men bilmeımin. – Ony biz bilemiz. – Basqa halyqtyń tilin, ásirese ózge tildik toptaǵy halyqtyń tilin úırenýge jyldar kerek. Al minez-qulyqty meńge­rý, halyqtyń janyn túsiný odan da qıyn. Bul degenińiz tutas turǵan ózinshe ǵylym. Jalpy, Kolbınmen jasalǵan sol eksperıment óte sátsiz boldy. Qazaqstan basshylyǵyn olaı aýystyrý stýdentterdiń jappaı narazylyǵyn týǵyzǵanyn, kóterilis mılısııanyń, áskerdiń kúshimen basylǵanyn, qan tógilgenin búkil álem biledi. Alaıda, tártipsizdikterdiń bárine ultshyldar men ekstremıster kináli degen qorytyndy ǵana jasaldy. Kim biledi, Almatydaǵy oqıǵadan tıisti taǵylym alǵanymyzda Sýmgaıttaǵy, Tbılısıdegi, keıinirek Baltyq boıyndaǵy sumdyqtar oryn almaýy da múmkin be edi. Baltyq boıyn­daǵy oqıǵadan keıin men AQSh elshisine: “Basqarýdyń dıktatorlyq tásilderi qaıta oralsa, men otstavkaǵa ketemin. Qoly qanǵa batqan úkimettiń múshesi bolyp qala almaımyn”, degenmin. Ol kezde KSRO Syrtqy ister mınıstri qyz­me­tinde ekenimdi ózińiz biletin shyǵarsyz. – Bilgende qandaı. Biz sizdiń sol qyzmettegi ár qadamyńyzǵa qyzyǵa qarap otyratynbyz. Odaq mınıstri laýazymy­nyń qaı-qaısysy da erekshe qurmetti. Syrtqy ister mınıstriniń jóni bólek. Onyń ústine tarıhtyń sondaı betburysty kezeńinde tipti bólek. “Qyrǵı-qabaq soǵystyń” báseńdeýi, strategııalyq qarý-jaraqtyń qysqartylýy, eki Germanııanyń birigýi, Aýǵanstannan sovet áskerleriniń áketilýi  sııaqty asa iri qadamdardyń bári siz mınıstr bolǵan tusta atqaryldy. Sizdi bul qyzmetke Gorbachev shaqyrdy. Tańdaý nege sizge tústi dep oılaısyz? – Mıhaıl Gorbachevti men asa kór­nekti tulǵa, jańa turpattaǵy saıasatker dep sanaımyn. Ol ýaqyttyń únin dál estı bildi. Keńes Odaǵynyń ómir súrgen jyldarynda kommýnıstik ıdeologııany revızııalaý tuńǵysh ret Gorbachevtiń tusynda bastaldy. Andropov qaıtys bolarynyń aldynda Bas hatshy qyzme­tinde ózin Mıhaıl Gorbachev almastyr­ǵanyn qalaıtynyn aıtqan. Alaıda, Saıası Bıýrodaǵy jasy kelgen partııalyq elıta Chernenkony jaqtap shyqty. Gorbachev bılik basyna kelgennen keıin ishki jáne syrtqy saıasatta túbirli ózgeristerdi qolǵa alýǵa tyrysty. Al onyń meni tańdaǵanyna baılanysty ne deı alamyn? Biz kóptegen jyldar boıy aralasyp turdyq. Grýzııaǵa jyl saıyn keletin. Respýblıkadaǵy jańalyqtardy, eksperımentterdi, ásirese aýyl sharýa­shylyǵyna naryqtyq ekonomıkanyń keıbir tetikterin engizý talabymyzdy qoldaıtyn. Ol kezde bizde halyq dáýletti turatyn. Mıhaıl Sergeevıchtiń ózi de, Raısa Maksımovna da grýzın ónerin, ásirese grýzın kınosyn óte jaqsy biletin. “Táýbege túsý” fılmin ekranǵa shyǵarýǵa bizge Gorbachev kómektesken. Syrtqy ister mınıstri qyzmetine adam tańdaǵanda Gorbachev ol jerge maman dıplomattan góri óziniń oıymen ortaqta­satyn, dúnıedegi qubylystarǵa jańasha qaraı alatyn, ózimen áriptes bolatyn adam izdedi dep sanaımyn. Meniń Syrt­qy ister mınıstri qyzmetindegi belsene aralasqan máselelerimniń eń negizgilerin ózińiz de aıtyp otyrsyz. – Degenmen, sol máselelerdiń qalaı sheshim tapqanyn óz aýzyńyzdan da estigimiz keledi. – Eki máseleni aıtaıyn. Bireýi – Aýǵanstan, ekinshisi – Germanııa máselesi bolsyn. Munyń ekeýi de meni saıasatker retinde zor qanaǵat sezimine bóleıdi. Keńes áskerlerin Aýǵanstannan alyp shyǵý jónindegi kesimdi sózdi men aıttym deı alamyn. Árıne, memleket basshy­symen kelispeıinshe mınıstrdiń birde-bir máseleni óz betinshe sheshpeıtini belgili, bul arada men osy máseleler boıynsha meniń ustanymym basshylyqqa alynǵanyn aıtyp otyrmyn. SOKP-niń HHVII sezi qarsańynda men Gorbachevke esepti baıandamada Aýǵanstannan áskerdi alyp shyǵý jóninde mindetti túrde aıty­lýy kerek dep usynys jasadym. Mıhaıl Sergeevıch kelisti. Esepti baıanda­manyń sońǵy nusqasy sezge bir kún qalǵanda Saıası Bıýro múshelerine taratylyp beriletin. Baıandamany bizge keshtetip, túnge qaraı berdi. Qarasam – Aýǵanstan máselesi joq. Sodan tún ortasynda Gorbachevtiń úıine telefon soqtym. “Bálkim, biraz ýaqyt tosa turarmyz?”, dedi Bas hatshy. Men onda bul máseleni sezde ózimniń sóıleıtin sózimde kótere­ti­nimdi, halyqtyń meni qoldap ketetinin, al Mıhaıl Sergeevıchtiń yńǵaısyz jaǵdaıda qalatynyn aıttym. “Jaraıdy. Erteń bul pýnktti qosamyn”, dedi ol. Tańerteń sezge jınalyp jatqanymda ózi telefon soqty. “Seniń tapsyrmańdy oryndadym”, dedi. Daýysynda maǵan sený de, kelisimge kelý de bar, azdap kekesin de joq emes. Mınıstr kezimde Aýǵanstanǵa keminde on ret barǵan shyǵarmyn. Ofıserler jasaǵynyń aldynda bizdiń áskerlerdi elden alyp shyǵý jóninde aldyn-ala keli­sim jasalǵanyn habarlaǵanymdy eshqa­shan umyta almaımyn. Shynymdy aıtsam, jurt qol soǵyp jiberedi dep oıla­ǵanmyn. Joq, zal tym-tyrys. General­dar tipti túnerip alypty. Bul ne sonda? Jeńilgen armııa kúıinde elge qalaı qaıtamyz dep ýaıymdaǵandary ma? Elge barǵan soń qaıda turamyz, kim bizge páter beredi degen sııaqty máselelerdi oılap qınalǵandary ma? Ol jaǵy da bar. Negizgisi osy jaǵy da shyǵar. Sonymen birge, keıin bilsem, basqa jaǵy da bar eken. Generalıtettiń bir bóligi Aýǵandaǵy soǵystyń aıaqtalǵanyn qalamaıdy eken! Aýǵandaǵy soǵys olar úshin baılyqqa belshesinen batýdyń kózine aınalǵan eken! Máskeýge qaıtyp kele salysymen máseleni Saıası Bıýro otyrysynyń kún tártibine engizip, Aýǵanstannan áskerdi alyp shyqpasaq myńdaǵan analardyń kóz jasyna qalyp, búkil álem aldynda on­syz da azaıǵan abyroıdan birjola aıy­rylatynymyzdy aıttym. 1989 jyldyń 15 aqpanynda, Jenevada jasalǵan kelisimge sáıkes, Aýǵanstan­nan keńes áskerlerin alyp ketý tolyq aıaqtaldy. Endi Germanııanyń birigýine keleıin. Qazir eki Germanııanyń birikkenin búkil Eýropa qalaǵandaı aıtylady, munyń ózin Batystyń anyq jeńisindeı etip kórsetedi. Shyntýaıtynda, tym olaı emes edi. Mysaly, Anglııa eki Germanııa­nyń qosylýynan kádimgideı qaýiptendi. Fransııa da ony qoldaı qoıǵan joq. Tetcherge de, Mıtteranǵa da Eýropanyń dál ortasynda irilengen, kúsheıgen nemis memleketiniń paıda bolýynyń qajeti joq-ty. Biz olarǵa Eýropadaǵy tynysh­tyq pen turaqtylyq úshin ekige bólingen Germanııa emes, birikken Germanııa kóbi­rek kerek ekendigin túsindirýge tyrys­tyq. Shyǵys Germanııada ornalas­ty­ryl­ǵan jarty mıllıondyq áskerimizdi ustap turý bizdiń bıýdjetke de óte aýyr soqty. Biz “úlken tórttiktiń” (AQSh, KSRO, Uly­brıtanııa, Fransııa), eki Germanııa­nyń qatysýymen, ıaǵnı “4+2” formý­la­sy­men kelissózder bastaýdy usyndyq. Nemister “2+4” formýlasyn usyndy. Iаǵnı, aldyńǵy qatarǵa eki Ger­manııanyń delegasııalary shyǵarylýy kerek degen talap qoıdy. Aqyry biz bul usynyspen kelistik. Máseleniń ózi sátimen sheshil­genimen, Germanııadaǵy keńes áskerlerin elimizde ornalastyrý isinde kóp qıyndyq týdy. Biz áskerdi alyp shyǵý, olardy ornalastyrý shy­ǵyndaryna 20 mıllıard batysger­manııa­lyq marka ótem talap etken edik. Nemis­ter onyń 15 mıl­lıardyn ótem ornyna, qalǵan 5 mıl­lıardty nesıe túrinde berdi. О́kinishke oraı, osy is keıin ábden by­tys­ty. Sol aqshanyń qaıda, qalaı jum­sal­ǵany aqyry anyqtalmaı-aq qoıdy. Biz áskerdi áketkenimiz úshin tó­lem almaǵanbyz deýden júzi janbaıtyn­dar da tabylady búginde. Bul – ótirik sóz. Ol aqshanyń báriniń tıisti qujat­tary bar. Ger­ma­nııadan ketip, ondaǵy páterinen aıy­rylǵan, munda kelip baspanasyz kúıde jyldar boıy júrgen myńdaǵan ofı­serlerdiń maǵan jyldar boıy yzaly bolǵanyn ábden-aq túsine­min. Áıteýir, eń bastysy – túptiń túbinde Germanııa­nyń birigýi degen másele sheshildi. – “Germanııany bir grýzın bólip berdi, ekinshi grýzın  biriktirip berdi” degen sóz bar ǵoı. – Bul ózi eki jýrnalıstiń biri aıtatyn sóz bolyp barady. Qazir maqtaý turǵysynda aıtylatynyna da shúkir. Al kezinde Reseı áskerıleriniń talaıynyń men degende atarǵa oǵy bolmaıtyn. Olar Syrtqy ister mınıstri otanymyzdyń múd­desin satyp jatyr deýden de taıyn­bady. Bulaı aıtqanda myna grýzın orystardy jeńiliske ushyratýda degen syńaıda astarlap sóıleıtinderi ańǵary­lyp turatyn. Jańaǵylar otan múddesi satyldy degende bizdiń Germanııa Fede­ra­tıvti Respýblıkasynan áýelde  bes mıl­lıard batysgermanııalyq marka nesıe alǵanymyzdy da aıtady. Ol tusta Keńes Odaǵynda az ǵana jalaqynyń ózin beretin aqsha qalmaǵan edi. Gorbachev pen Shevardnadze kelisim bildirmese eki Ger­ma­nııa qosylmaı qala beretindeı sóıleý de ańǵyrttyqtyń dál ózi. Olar onsyz da qosylar edi. Tek keıinirek qosylar edi. Bálkim, bul úderis qıyn jaǵdaılarǵa, tipti qantógiske uryndyryp baryp biter edi. Bizdiń syrtqy saıasattaǵy tabysymyz – úderistiń aldyn alǵanymyz, túıindi problemany sheshýdiń negizgi qozǵaýshy kúshine aınalǵanymyz. Osy eki erekshe mańyzdy máseleni der kezinde qozǵaǵanym, jerine jetkizý­diń joldaryn kórsetkenim úshin ózimdi saıasatker retinde de, adam retinde de baqytty sezinemin. – Sondaı jaǵdaıda júrgenińizde, jańasha oılaý saıasatynyń naqty nátıjelerine qol jetkizgen adamnyń bıiginde turǵanyńyzda siz aıaq astynan otstavkaǵa kettińiz. “Dıktatýra qaýpi tónip kele jatyr” dep eskertip kettińiz. Gorbachevpen aralaryńyzdyń ashylýyn qalaı túsindirer edińiz? – Bul jaıynda talaı aıtqanmyn. Qaıta qurý, jarııalylyq, ashyqtyq saıa­sa­tynyń eń úlken nátıjesi 1989 jyl­dyń 2-3 jeltoqsan kúnderinde Maltada Býsh pen Gorbachevtiń kezdesýi boldy. Sol kezdesýde eki memleket basshysy AQSh pen Keńes Odaǵy endigi jerde bir-birin antagonıstik memleketter sanamaı­dy, eki eldiń bir-birin dushpan tutý dáýiri aıaqtaldy dep búkil álemge málimdeme jasady. Bul eki jaqtyń da jeńisi, eń bastysy – kókeıge qonymdy saıasattyń jeńisi bolatyn. О́kinishke oraı, tamasha aıaqtalǵan sol kezdesý barysynda Gorba­chev­pen aramyzdaǵy alǵashqy salqyndyq ta boı kórsetti. Ol bylaı boldy. Býsh pen Gorbachev kelis­sóz kezinde bir má­sele boıynsha ortaq pikirge toqtaı almaı qoıdy. Bir kezde Býsh: “Bul aq­pa­rat Shevard­nad­zeden shyq­qan”, dep qal­dy. Gor­bachev ma­ǵan jalt qarady. Ol az bol­ǵandaı Býsh: “Biz Shevar­d­­nad­zege sene­miz”, dep qosyp qoı­dy. Gorbachevtiń túri ózgerip ketti. Sol sátte onyń maǵan kózqarasy da óz­ger­genin sezindim. Bara-bara aramyz sýysa bastady. Tegi, álem­de meniń bedelimniń bıik­teı bastaǵany onyń tynyshyn alsa kerek. Keı máse­lelerdi ózim sheshe alatyn bolǵanym, álemniń iri saıası tulǵalarymen óz­ara senimge qurylǵan qarym-qatynas qalyp­tastyr­ǵanym da Bas hatshyǵa una­ǵan joq. Birte-birte menimen aralasýdy da azaıt­ty. Ýaqyt óte kele Gorbachev ózi bastaǵan iske de, sol isti óziniń birge bas­taǵan áriptesterine de kózqarasyn óz­gert­ti. Osyny baıqaǵan kóptegen de­pýtattar múmkin bolǵan jerdiń bárinde, baspa­sózde, televızııada Syrtqy ister mınıs­trin ońdy-soldy synaýdy ádetke aı­naldyryp aldy. Al Qorǵanys mınıs­trliginiń partııa uıymy Gorbachevke meni “memleketke satqyndyq” baby boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartý jóninde eki ret usynys jasady. Gorba­chev sondaı jaǵdaıda da óziniń mınıstrin bir aýyz sózben qorǵaǵan joq. Ony tamyz búligine ákelip soqtyrǵan osy qubylmaly saıasaty dep bilemin. – Edýard Amvrosıevıch, odaqtyq mınıstr kezińizde de, Grýzııa Prezıdenti kezińizde de siz álemniń tutqasyn ustaǵan talaı tulǵamen aralastyńyz. Solardyń arasynan qandaı kezdesýler erekshe esińizde qaldy? – Ondaı kezdesýler kóp. Iranǵa, Aıatolla Homeı­nıge barǵanymdy aıtaıyn. Men aıa­tollaǵa Gorbachev­tiń hatyn aparǵan edim. Homeınıdiń úıine meshitke kir­gendeı aıaq kıimdi sheship kiredi eken. Qys kezi. Qar tús­kende Iranda ká­dimgideı sýyq bo­lady. Aıaǵym tońa bastady. Onyń ús­tine aıatolla da keshikti. Sóıtsem, keıin bildim, aıa­tol­la barlyq kez­desýlerge osylaı, keshigip keledi eken. Naýqas­tanyp júrgendikten aıa­tolla meni  qabyl­daýǵa 15-20 mınót qana bóle ala­tyny eskertildi. Men sol ýaqyt ishinde óz elimniń prezıdenti jazǵan hattyń  mazmunyn syǵymdap aıtyp shyǵýǵa tyrystym. Homeını sózimdi tyńdap boldy da, óziniń Gorbachev jaýabyna kóńili tolmaǵanyn aıtty. “Men oǵan adamnyń myna jalǵan ómirdegi tirshiliginiń máni jóninde emes, kók júzindegi tirshiliginiń máni týraly hat jazǵan edim. Meni jer betinde ne bolyp, ne qoıyp jatqany qyzyqtyr­maıdy. Men kók júzine kóz tigemin, alaıda ózimdi tolǵandyrar suraqtarǵa áli jaýap tapqan joqpyn. Al eki eldiń qarym-qatynastaryn qalpyna keltirý jaıyn aıtsaq, men bul usynystardy qoldaýǵa daıynmyn”, dedi de, ornynan turyp, menimen qoshtasyp, bólmeden shyǵyp ketti. Shynymdy aıtsam, túkke túsingen joqpyn. Kóńil-kúıim ábden buzyldy. Erteńge belgilengen basqa kezdesýlerden de, sol kúngi keshki qonaqasydan da bas tartqym keldi. Al ırandyq áriptesterim kezdesý tamasha ótti dep jatyr... Keshke teledıdardy qostyq. Aýdarmashy dıktordyń “Búgingi kezdesý Iran men Keńes Odaǵynyń qarym-qatynastarynda jańa dáýirdi bastap beredi” degen sózderin jetkizdi. Erteńinde Syrtqy ister mınıstri Alı Akbar Velaıatı ımam kezdesýge óte rıza degendi taǵy qýattady. “Imam birer aýyz ǵana sóz aıtty ǵoı. Maǵan áńgimemiz onsha sátti bolmaǵan sııaqty kórindi”, dedim men. “Baıqamaǵan ekensiz, ol kisi siz sóılegende úsh ret basyn ızedi. Munyń mánin bilesiz be? Bul asa úlken iltıpat pen qurmettiń belgisi bolyp tabylady”, dedi Velaıatı. Keıin Rafsandjanı Tbılısıge kelgende maǵan: “Homeını qabyldaǵan jalǵyz sheteldik adam siz boldyńyz”, degendi aıtty. Fıdel Kastromen qatarynan birne­she kún kezdeskenimde men onyń kez kel­gen taqyrypqa saǵattap sóıleı alatyny­na kóz jetkizdim. О́te tereń oıly adam, ádebıetti tamasha biledi, Ernest He­mıngýeıdiń dosy bolǵan kisi. Al Mar­garet Tetcher meni brıtan parlamentindegi qaýymdar palatasynda depýtattardyń suraqtaryna jaýap berýimen tańqaldyr­dy. Sonda Tetcher qyryq mınóttiń ishin­de 25 suraqqa jaýap berdi. Ár suraqqa – bir mınótten! Kez kelgen kúrdeli máse­leniń túıinin eki aýyz sózge syıǵyzyp jiberedi eken. Bizde kópsóz­dilik basym. Gorbachev pen Reıgan Reı­kıavıkte kez­des­kennen keıin Reıgannyń máshınege otyrardyń aldynda Gorba­chevke: “Siz meniń sóıleýime múmkindik bermedińiz, sondyqtan da biz eshteńege kelise almaı ketip baramyz”, degeni eske túsedi... – Edýard Amvrosıevıch! Maǵan áńgimeniń ýaqyty bir saǵattan aspaǵany jón bolatynyn eskertken. Áıtse de, men sizden suhbattyń ýaqytyn taǵy birazǵa sozýǵa kelisim suraımyn. Siz buǵan deıin ómirińizdiń eki belesin áńgime ettińiz. Eń kúrdeli beleske endi kelip otyrmyz. Grýzııa táýelsizdikke qol jetkizip, ókimet bıligine Zvıad Gamsahýrdıa kelgen kezde elde azamat soǵysy bastaldy. Grýzınniń elim degen, jerim degen mańdaıaldy perzentteri sol tusta Máskeýge arnaıy baryp, sizdi elge qaıtýǵa shaqyrǵanyn jaqsy bilemiz. Ol jaıynda siz buryn shyqqan “Moı vybor” atty kitabyńyzda da jazǵansyz. – Bul – áńgimeleýge qıyn taqyryp. Ǵasyrlar boıy joǵaltyp alǵan táýelsizdikke qol jetkizgen tusta meniń halqym asa aýyr dramany bastan keshti. Bizdiń klassık jazýshymyz Konstantın Gamsahýrdıanyń uly, tanymal quqyq qorǵaýshy, dıssıdent, ulttyq qozǵalys­tyń syıly kósemi Zvıad Gamsahýr­dıanyń óz otanynyń naǵyz patrıoty, asa kórnekti ǵalym, asa bilimdi adam bolǵany eshqandaı talas týdyrmaıdy. Biraq memleket basshysy bolýdyń qıyndyǵy sonda, bul qyzmetti atqarý úshin jańaǵy qasıetterdiń bári qosylyp kelgende de azdyq etedi! – Bir grek fılosofynyń aıtqany bar ǵoı: “Memleket basqarý óneri – óner ataýlynyń eń bıigi” dep. – Osy óner Gamsahýrdıanyń boıy­nan tabylmady. Onyń ústine óziniń jeke basynyń minez-qulqyndaǵy keıbir sıpattar, dıssıdenttiń  qıyn ómiri, aınalasyna jınaǵan adamdarynyń kúmándi kelbeti aqyr aıaǵynda óziniń ómirin de, bizdiń elimizdiń ómirin de tra­gedııaǵa uryndyryp tyndy. Gamsahýrdıa fenomeni áli de taldanyp, túsindirilgen joq. Zvıad kópshilik psıhologııasyn, buqaralyq sananyń adam túsinip bolmaı­tyn qyrlary men syrlaryn óte sheber­likpen paıdalana bildi. Az ýaqyt­tyń aıasynda zvıadızm dinı sıpatqa deıin ıe bolyp, dinı sektanttyqtyń ózinshe bir túrine aınalyp ketti. Grýzııa­nyń biz áli kúnge jaza almaı kele jat­qan talaı jara­sy Zvıad Gamsahýrdıanyń táýelsiz-diktiń bas kezinde jarııa etken “Grýzııa grýzınder úshin” degen uranynan bastal­d­y. Grýzııa ǵasyrlar boıy grýzın­der, osetınder, abhazdar, adjarlar, ázirbaı­jandar, armıandar qatar ómir súrip kel­gen el bolatyn. Bizdiń elimizde táýelsiz­dik jyldaryndaǵy alǵashqy qan Tbılı­sıdiń Kıno úıinde tógildi, sonda jınal­ǵan oppozısııalyq manıfesta­sııany arnaýly tapsyrma oryndaıtyn mılısııa áskerleri atqylady, bul joly grýzın­der­di grýzınder atty, prezıdenttiń (keshegi dıssıdenttiń) buıryǵy boıynsha atty. Tbılısıde eki aptaǵa sozylǵan azamat soǵysy kezinde júzdegen adamdar qaza tapty, jaralandy, bul sumdyq aqyry prezıdenttiń Grýzııadan qashyp ketýimen aıaqtaldy. Ol shetelge jetip alyp, óz jaqtastaryn kóteriliske úndep jatty. Mundaı jaǵdaıda men qalaısha Máskeýdegi jaıly páterimde tynysh otyra alamyn, qalaı alańsyz uıyqtaı alamyn?! Men Grýzııaǵa qaıtyp oralý jónin­degi oıymdy birneshe kórnekti tulǵalar­men bólistim. Sol kúnderde Djeıms Beıkermen, Genrı Kıssındjer­men, Jak Shırakpen, basqa da adamdar­men, Demo­kratııalyq reformalar qozǵa­lysyndaǵy áriptesterimmen sóılestim. Aqyry qalaıda elge oralýym kerek dep sheshtim. Árıne, meniń tynysh Batystaǵy tynysh bir jerge baryp alýyma tolyq múmkin­digim boldy. Meni, mysaly, Ger­manııaǵa kóshýge shaqyrǵan. Nemisterdiń maǵan qalaı qaraıtynyn shamalaısyz ǵoı. О́mirime qajetti qarajatty jurt­shylyq aldynda sóılep-aq, kitapta­rymdy jazyp-aq taba alarymdy bilemin. Biraq, eger olaı etsem, ómir súrmegen, tek kúnin kórgen adam bolar edim. Azamat soǵysy­nyń otyna oranyp, ashtyqqa ushyraǵan, nannyń uzynnan uzaq kezeginde turyp, qarýly qaraqshylardyń qaraýyna ilik­ken týǵan elimdi qıyn sátte tastap kete almaıtynym anyq edi. El basqarǵan jyl­darymdy áńgimelep jatqym kelmeı­di. О́zime ózim baǵa bermeımin. Bul arada aıtarym tek mynaý: meniń otanyma oralý jónindegi sheshimim durys boldy dep sanaımyn. 1992 jyly Grýzııa tolyq maǵynasynda saıası oqshaýlanýǵa túsken edi. Ekono­mıka tolyqtaı qı­rap, azamat so­ǵysy júrip jatty, el tonalyp jatty, zorlyq-zombylyq etek alǵan edi. Men óz elimdi eń qıyn jaǵdaıdan alyp shyǵýǵa kó­mek­testim, qı­raý­dan, taraýdan, ashtyq­tan qut­qarýǵa kómek­tes­tim. Qalaı baǵa­la­ǵan­da da, men ózim­niń perzenttik paryzymdy oryn­dadym. Jerimniń bir­ligi úshin, elim­niń tirligi úshin esh­te­ńe­den taıyn­ǵan joq­pyn. Ma­ǵan úsh ret qastan­dyq jasaldy. Al­ǵash­qysy 1992 jyl­ǵy qazanda Abhazııadaǵy ja­rııa­­lanbaǵan soǵys kezinde ja­saldy. Ekinshisi 1995 jyly jańa Kons­tı­týsııaǵa qol qoıý rásiminiń dál aldynda jasaldy. Men janynan óte shyqqan “Nıva” máshınesi jarylyp ketken bolatyn. Úshinshisi 1998 jyly Baký – Tbılısı – Jeıhan munaı qubyryn iske qosý jóninde sońǵy sheshim qabyldanardyń aldynda jasaldy. Sol joly meniń ómirimdi tek brondalǵan “Mersedes” qana qutqaryp qaldy. Pre­zı­dent máshınesiniń saýytty qaptamasy tike atylǵan úsh zymyran oǵyna tótep berdi. Men ózime jasalǵan úsh qastan­dyqtyń úsheýin de naqty bir adamǵa emes, memlekettiń ózine qastandyq dep aıtqanmyn. Qazir de sol pikirdemin. – Jalpy, eldi qaıtadan basqarǵan jyldaryńyzdan ókinishpen eske alatyn jaılaryńyz bar ma? – Táýelsizdiktiń bastapqy belesinde kez kelgen kemshiliktiń ózi qatelikke uryndyratynyn kórip otyrmyz. My­saly, 2003 jylǵy daǵdarystyń basty sebebi – saılaýshylar tizimderiniń durys jasalmaǵandyǵy. Talaılar ózderiniń aty-jónin daýys berýshilerdiń arasynan taba almaǵan. Tizimdi solaı jasaǵan adamdar neni maqsat etken? Kimder solaı jasaǵan? Menińshe, osylaı bylyqtyrýǵa múddeli kúshter bolǵan, olar munyń aıaǵy kúshti narazylyqqa ulasatynyn aldyn-ala bilgen. Onyń ústine Batys Grýzııada, naqty aıtqanda – Adjarııada saılaýdyń jappaı burmalaýshylyqpen ótkeni jóninde habar kelip tústi, muny sheteldik baıqaýshylar barynsha teris baǵalady. Ahýal kóz aldymyzda qoldan shyǵyp bara jatty. 10 qarasha kúni Adjarııa as­ta­nasynyń kóshelerinde qarýly qaqty­ǵystar bastaldy. Sol kúni-aq Batýmıge jettim. Adjarııa avtonomııalyq respýb­lıkasy úkimetiniń basshysy Aslan Aba­shıdzemen áńgime barysynda sheteldik kúshterdiń separatıstik qozǵalystardy údetip, bul óńirdi Grýzııadan bólip alyp ketýge shyndap kiriskenine anyq kózim jetti. Abashıdze menen Adjarııadaǵy saılaý qorytyndysyn zańdy dep tanýdy talap etti, ondaı jaǵdaıda onyń partııa­sy Grýzııa parlamentindegi ókilettigin nyǵaıta túsetin edi. О́ıtpegen kúnde Adjarııa Grýzııanyń ıýrısdık­sııa­synan shyǵady degen talap ta qoıyldy. Grýzııa­ny bólshekteýge eshqandaı jaǵdaıda da jol berýge bolmaıtyn edi. 22 qarasha kúni, jańadan saılanǵan parlament ju­mysqa kiriskeli jatqanda, men óz sózimdi bastaı bergende zalǵa qarý asynǵan kisilerdiń kirip kelgenin, munyń aıaǵy nemen bitkenin ózińiz jaqsy bilesiz. 1992 jyly Grýzııaǵa oralǵanymda men ózimniń aldyma naqty eki maqsat qoıǵan edim. Onyń birinshisi – naryq­tyq sharýashylyqtyń negizin qalaý, ekinshisi – demokratııalyq tetikterdiń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etý. Úkimettiń legıtımdi bolýy, demokra­tııalyq saılaýlar ótkizý, sóz bostandy­ǵyna qol jetkizý, azamattyq qoǵamnyń qa­lyptasýyna jaǵdaı jasaý sııaqty mańyz­dy mindetterdi sheshý úshin biz táýelsiz elde, demokratııalyq ortada ómir súrýdi úırenýge tıisti edik. Biz oǵan birshama qol jetkizdik. Úkimettik emes uıymdardyń sany boıynsha Grýzııa keńesten keıingi