Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty el halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýy «Keń-baıtaq Otanymyzdy ǵylymǵa súıene otyryp damytýdyń ádistemelik nusqaýlyǵy» dep baǵalaýǵa laıyq sııaqty. Qazirgi zamanǵy aqparattyq qoǵam jaǵdaıynda básekege qabiletti el bolýdyń basty talaby ǵylym-bilimge barynsha súıene otyryp damý. Álemdi tańdandyrǵan «Qytaı ǵajaıybynyń» da syry «Úılesimdi damý» nemese «Ǵylymı damý saıasaty» bolyp tabylady. Jańa ǵasyrdaǵy básekelestik aqylǵa saı júretinin, eldiń ozýy men jeńisi ǵylymı jetistiktermen ólshenetinin kúlli adamzat moıyndap otyr.
Bıylǵy Joldaýdyń basty ereksheligi – «Qazaqstan-2050» Strategııasy –qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty uzaq merzimdi damý baǵdarlamasynyń qısyndy jalǵasy ári taktıkalyq júzege asyrýshylyq sıpatta bolýy. Iаǵnı Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirýi úshin qandaı is-áreket jasap, nendeı maqsat-mindetterdi júzege asyrýy qajet degen máselege Prezıdentimizdiń jańa Joldaýynda egjeı-tegjeıli jaýap berilgen.
Qaryshtap damyp bara jatqan batys pen shyǵystyń alyp memleketteriniń tájirıbesine qarasaq, olar ǵylymǵa kóńil bólý arqyly jan-jaqty damýǵa qol jetkizip otyrǵanyn baıqaımyz. Mysaly, AQSh ǵylymdy damytýǵa jyl saıyn 400 mlrd. dollardan astam qarjy jumsaıdy, bul ishki jalpy óniminiń (IJО́) 2,7%-yn quraıdy. Búkil álem boıynsha ǵylymdy damytýǵa jumsalatyn qarjynyń 34%-y AQSh úlesinde bolsa, 26%-y Eýroodaqqa, 14%-y Japonııaǵa tıesili eken. Sońǵy jyldary Qytaı men Úndistan da ǵylymǵa IJО́-niń 2% bóliginen astam qarjy bólip, ınnovasııaǵa basa nazar aýdarý arqyly damýdyń jańa satysyna kóterilip otyr. Damyǵan elderdiń qataryna ený úshin Qazaqstan álemdik úrdisten qalmaýy tıis. Sondyqtan, Elbasymyz qazaqstandyq ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq jańa salalaryn qurý men ǵylymdy qarjylandyrýdy IJО́-niń 3%-nan kem emes deńgeıge deıin arttyrý talabyn qoıyp otyr. Bul óz kezeginde qazaqstandyq ǵalymdardyń múmkindigin keńeıtip, jańa izdenister jasaýyna, belsendi shyǵarmashylyqpen aınalysýyna ıgi yqpal eteri sózsiz. Endigi másele, osy bólingeli otyrǵan qyrýar qarjyny talan-tarajǵa salmaı, oryn-ornymen jumsap, ǵylymı ortadaǵy ádil básekelestikti durys jolǵa qoıý.
Degenmen, bul salada sheshimin tappaı kele jatqan máseleler de jeterlik. Ásirese, Qazaqstannyń ǵylymyn damytýǵa keri áserin tıgizip júrgen jaǵdaılardyń qatarynda ǵylym men óndiristiń arasyndaǵy baılanystyń ajyrap ketýi qatty baıqalady. Ǵylymı jańalyqtardyń avtorlyq quqyq alýy, qoldanysqa enýi, memlekettik qoldaý tabýy, óndiriske jol tartýy sııaqty ister qıyndyq týǵyzatynyn kóptegen ǵalymdarymyzdyń aýzynan estip júrmiz. Impakt faktorly sheteldik ǵylymı basylymdarǵa maqala jarııalaý da otandyq ǵalymdar úshin óte qıyn, qyrýar ýaqyt alatyn kedergileri de kóp, oǵan qosa, óz qaltańnan ájepteýir qarjy-qarajat jumsaýyń kerek. Týrasyn aıtsaq, qazaqstandyq ǵalymdar sheteldik basylymdardy qarjylandyrý ústinde, al, qazaqstandyq ǵylymı basylymdar ózderine tıisti úlesten qaǵylýda. Qazaqstandyq basylymdarǵa maqala jarııalaýǵa umtylatyn sheteldik ǵalym kemde-kem. Qolda bardyń qadirin bilmeı, kisideginiń qolyndaǵy jyltyraqqa qyzyǵa bergennen paıda joq. Qazaqstannyń ǵylymyn derbes damytamyz desek, otandyq ǵalymdarymyz sheteldik basylymdarǵa táýeldi bolmaýy kerek. Endi sannan sapaǵa qaraı ótetin mezgil kelip jetti. Bul da bir sheshimi tabylmaı otyrǵan túıtkildi másele. Sol sııaqty, joǵary oqý oryndaryn támamdaıtyn túlekterimizdiń basym bóligi ózderiniń mamandyqtary boıynsha jumys tappaıtynynan da bárimiz habardarmyz. Sebebi, ónerkásip oshaqtary jetispeıdi, aýyl sharýashylyǵy salasy da kenjelep damýda. Osyndaı máselelerge el bolyp basa nazar aýdarýymyz qajet.
Elbasynyń barsha qazaqstandyqtardyń aldyna qoıyp otyrǵan mindetteri taktıkalyq túrde júzege asatyny qýantady, ıaǵnı 2050-ge deıingi jyldar jeti besjyldyqqa bólinip, olardyń árqaısysy bir maqsat – damyǵan 30 eldiń qataryna kirý máselesin sheshedi. Birinshi besjyldyq aıasynda avtomobıl jáne avıaqurastyrý, teplovoz, jolaýshylar jáne júk vagondary óndirisi jolǵa qoıylmaq. Al, ekinshi jáne odan keıingi besjyldyqtarda mobıldi, mýltımedııalyq, nano jáne ǵaryshtyq tehnologııalar, robot tehnıkasy, gendik ınjenerııa salalaryn, bolashaqtyń energııasyn izdeý men ashýdyń negizi salynbaq. Bulardyń barlyǵy ǵylymı aýqymy keń is-áreket arqyly júzege asatynyn eskersek, Qazaqstanda ınnovasııalyq óndiris jandanady degen úmitimiz zor. Ǵylym men óndiris ushtasqanda ǵana naǵyz ǵylymı qamtymdy ekonomıkalyq bazıs jasalady. Bulaı bolmaıynsha, Qazaqstandy álemniń damyǵan elderiniń qatarynan kóre almaımyz.
Sonymen qatar, Qazaqstan óziniń jer kólemi boıynsha álemde toǵyzynshy oryn alatynyn eskersek, otandyq agroónerkásip keshenin ınnovasııalyq baǵytqa túsirý asa mańyzdy. Keń-baıtaq qazaq jeri aýyl sharýashylyǵyna qolaıly, ata-babalarymyz ejelden mal sharýashylyǵyna beıimdelgen. Egin salýdan da quralaqan emespiz. Qazaqstandyq agrarlyq ónimder óziniń ekologııalyq tazalyǵy, sapasy men qundylyǵy jaǵynan álemdik naryqtan óz ornyn oıyp turyp alýǵa qabiletti. Aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń mýltıplıkatıvtik áseri de orasan zor, ózimen irgeles ekonomıka salalaryn, óńirlerdegi mádenı-rýhanı ómirdi de qosa damytady. Aýyl – qazaqtyń altyn qazynasy hám dástúrli qara tamyry. Elbasymyz aıtqandaı, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jónindegi qabyldanǵan tujyrymdamaǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı egis alqaptarynyń 15%-y sýdy únemdeý tehnologııalaryna kóshiriletin bolady. Qazaq eli agrarlyq ǵylymdy damytyp, synaqtyq agrarlyq-ınnovasııalyq klasterlerdi qurýǵa barynsha kúsh salýy qajet. Mysaly, tabıǵaty qatal, jeri tastaq Izraıl memleketi ǵylymı ınnovasııalyq tehnologııalar arqyly aýyl sharýashylyǵyn órkendetip otyr.
Qazaqstan úshin óziniń geosaıası jaǵdaıy men tranzıttik áleýetin ulttyq múddege saı paıdalana otyryp, erkin saýda men ashyq qarym-qatynasqa negizdeletin jan-jaqty ekonomıkalyq damý anaǵurlym tıimdi bolary daýsyz. Sondyqtan, Elbasymyz jańa joldaýynda aıtqanyndaı, ınfraqurylymdyq úshtaǵan – aglomerasııanyń, kóliktiń, energetıkanyń qarqyndy damýyn qamtamasyz etý kún tártibinde turǵan ózekti másele. Aglomerasııalardy, ıaǵnı iri qalalardyń mańyn damytýdyń ekonomıkalyq qana emes, áleýmettik, mádenı-rýhanı turǵyda utymdy tustary kóp. Álemdegi iri qalalardyń barlyǵynda ózindik aglomerasııalary bar, bul ýrbanızasııa úderisine tán ortaq zańdylyqtardyń biri.
Batys pen Shyǵysty dánekerlep, Eýrazııa tósinde oryn tepken Qazaq eli tabıǵatynan alyp tranzıttik dáliz bolyp tabylady. Keńpeıil qazaq ultynyń qonaqjaı minezine de osynaý geografııalyq faktor óziniń ıgi yqpalyn tıgizse kerek. Kólik-tranzıttik áleýeti zor memleket úshin kólik ınfraqurylymyn damytýdyń ómirlik mańyzy bar. Elbasymyz aıtqandaı, sapaly zamanaýı magıstraldarsyz damyǵan el bolmaıdy. Bul baǵytta bizdiń elimizde kóptegen jobalar júzege asyrylýda, olardyń deni Memleket basshysynyń bastamasymen qolǵa alynǵany barshaǵa málim. Biraq bul baǵytta da atqarylar qyrýar ister jeterlik. Ásirese, sońǵy kezderi qara joldyń ústinde ajal qushqan qazaqstandyqtardyń sany artpasa, kemimeı otyrǵany qatty qynjyltady. Jol-kólik oqıǵalarynyń sebepteri negizinen avtojoldardyń tarlyǵy men asfalt tósem sapasynyń nasharlyǵy, júrgizýshilerdiń jol erejelerin buzýy, tehnıkanyń talapqa saı bolmaýy t.b. Qazaqstan Úkimeti shetelderden ákelinetin avtokólikterge Eýro-4 standartyna saı bolýy tıis degen talap qoıady. Al ol avtokólikter júretin joldar men tutynatyn janar-jaǵarmaılardy, olarǵa kórsetiletin servıstik qyzmetterdi Eýro-4 standartyna shynaıy sáıkestendirý Qazaqstanda qashan júzege aspaq? Bul da oılanatyn másele, sebebi, aınadaı dańǵyl joldar eldiń damý deńgeıin aıqyndaıtyn negizgi kórsetkishterdiń biri bolyp tabylady.
Joldaýda kóterilip otyrǵan taǵy bir mańyzdy mindet – ekologııalyq taza óndiris pen balama energııa kózderine qaraı oıysý. Bul máseleler zamanaýı ǵylymı damýdyń basym baǵytyna aınalyp otyr, sol úshin otandyq ǵylymnyń damýy da osy baǵytqa qaraı órbýi tıis. Astanada ótedi dep josparlanǵan Dúnıejúzilik EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq aıasynda Nazarbaev ýnıversıtetiniń qoldaýymen bolashaqtyń energııasyn izdeý jáne jasaý jónindegi ozyq álemdik tájirıbeni zerdeleý men engizý ortalyǵy qurylmaq.
Sonymen qatar, Elbasy Joldaýynda qazaqstandyqtardy kópten beri tolǵandyryp júrgen taǵy bir ózekti máseleniń máni ashyldy. Ol – otandyq ıadrolyq energetıkany damytý. Energetıkalyq tapshylyq qatty sezilip otyrǵan búgingi álemde arzan atom energııasyna degen qajettilik kún ótken saıyn óse túsýde, bolashaqta beıbit atom energııasyna basymdyq beriletini aıqyn bolyp otyr. Al, Qazaqstan – ýran óndirýde álemdik kóshbasshy, ýran keniniń kólemi boıynsha Avstralııadan keıingi ekinshi oryndy ıemdenedi. Elbasy Joldaýynda Qazaqstan atom elektr stansasyn salyp, ýran óndirisin damytatynyn aıtty. Bul sala da bilim men ǵylymdy qatty qajetsinedi, sáıkesinshe, atom energetıkasyn damytý otandyq ǵylymnyń damýyna jańasha serpin beredi dep kútilýde. Endigi maqsat osy baǵyttaǵy ǵylymı izdenisterdi belsendi júrgizý, salalyq mamandardy kásibı daıarlaýdy durys jolǵa qoıý.
Búgingi tańdaǵy bilim salasyna toqtalar bolsaq, elimiz álemdik bilim berý keńistigine tereńdep endi, damyǵan elderdiń sapaly biregeı bilim berý júıesinde qoldanylatyn standarttar men ustanymdar qoldanysqa enip otyr. Sóz ben istiń arasynda alshaqtyq bolmaýy úshin qazaqstandyq bilim berýdiń barlyq býynyn sapalyq jaqsartýǵa kúsh salýymyz qajet. Sondyqtan, otandyq pedagogtar qaýymyn aýqymdy jumystar kútip tur. Bilim berý, tárbıe, óndiris, ǵylym, shyǵarmashylyq bir-birimen órile otyryp, keshendi júrýine qol jetkizý bıik maqsatymyz. Osynyń arqasynda jaqyn arada elimizde dýaldy, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń ulttyq júıesi qalyptasatyn bolady. Sondaı-aq, Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, jastardyń tehnıkalyq bilim alýyn memlekettik kepildendirýge kóshiretin boldyq. Qazaqtyń bir maqaly «El bolamyn deseń, besigińdi túze» deıdi. Kóregen saıasatker retinde Elbasymyz jańa Joldaýynda 2020 jylǵa qaraı Qazaqstandaǵy 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi bilimmen 100 paıyz qamtýdy mindettep otyr. Bul da strategııalyq mańyzy zor jospar. Adamı kapıtaldy damytýǵa salynǵan qarjy-qarajat pen erik-jiger árqashan ózin-ózi tolyǵymen aqtaıdy. Bala tárbıesi erteńgi kúnge jasalǵan eń qymbat ınvestısııa.
Al orta bilim júıesinde qazaqstandyq jalpy bilim berý mektepterin Nazarbaev zııatkerlik mektepterindegi oqytý deńgeıine jetkizý mejesine qol jetkizsek, onda elimizdiń orta bilim berý júıesi álemdik standarttarǵa sáıkestenedi degen sóz. Mektep túlekteri bolashaqta qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin erkin meńgeretin bolady. Olardy oqytý oqýshylardyń syndarly oılaý, ózindik izdenis pen aqparatty tereń taldaý mashyǵyn ıgerýge baǵyttalmaq. Nátıjesinde oı-órisi keń, izdenimpaz, shyǵarmashylyqqa jany jaqyn azamat qalyptasady. Mundaı azamaty bar Qazaqstannyń bolashaǵy kemel bolaryna senim mol. Alaıda, qazirgi tańdaǵy otandyq orta mektepterdiń sheshilmeı jatqan problemalary kóp. Biraz aımaqtarda mektepter jetispeıdi, úsh aýysymmen oqyp jatqan qara domalaqtar barshylyq. Elbasymyz Joldaýynda osyndaı keleńsizdikterdi joıý týraly arnaıy tapsyrma berilip, taıaýdaǵy 3 jyl ishinde, 2017 jylǵa deıin oryn jetispeýshiligin joıyp, qajetti jerlerde eldegi barlyq mektepti eki aýysymmen oqytýǵa kóshirý tapsyryldy.
Elbasy Joldaýynda joǵary bilim berý máselesine erekshe nazar aýdartady. Buǵan deıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi joǵary oqý oryndaryna derbestik berý týraly máselelerdi azdy-kópti kóterip keldi. Biraq naqty sharalar týraly eshnárse belgisiz edi. Elbasy Joldaýynda bul máseleniń aq-qarasy ashyldy. Elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndaryn, ýnıversıtetterin akademııalyq jáne basqarýshylyq avtonomııaǵa birtindep kóshirý josparly túrde iske asatyny anyq boldy. Sheteldiń joǵary oqý oryndarynda bul másele sheshimin taýyp jáne óziniń tıimdiligin dáleldep otyr. Oǵan naqty mysal retinde bizdiń óz elimizdegi úlgi bolarlyq «Nazarbaev Ýnıversıtetiniń» tájirıbesi naqty úlgi bolary anyq. Sondaı ozyq tájirıbelerdi joǵary bilim berý salasyna endirýdi qýana quptaımyz. Bul jańashyldyq men ózim uzaq jyldar boıy eńbek etetin, qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý orny Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń álemdik deńgeıdegi sanatqa kóteriletinine kámil senemin. Bizdiń ýnıversıtettiń jalpy áleýeti, basshylyq pen professorlyq-oqytýshylyq quramnyń bilimi men biliktiligi zamanaýı joǵary bilim berýge jumyldyrylǵany sózsiz. Oqý úderisin júzege asyrýda ınnovasııalyq jáne ınteraktıvti oqytý ádisteri, jeke tulǵaǵa baǵyttalǵan bilim berý, jobalyq bilim berý, kredıttik tehnologııalar keńinen qoldanylatyny, sheteldik ýnıversıtettermen akademııalyq utqyrlyq aıasynda stýdentermen almasý, oqytýshylardy taǵylymdamalardan ótkizý, biliktilikti arttyrý sııaqty jan-jaqty qarym-qatynastar osynyń dáleli. Sonymen qatar, ýnıversıtette jastardyń kóp til bilýine de basty nazar aýdarylǵan. Ýnıversıtet túlekteri qazaq, orys, aǵylshyn tilderin bilip shyǵýynyń mańyzdylyǵyn eskerip arnaıy Fılologııa jáne kóptildi bilim berý ınstıtýty ashyldy. Onda tek qana til mamandaryn ǵana emes, sonymen qatar, bul ınstıtýtta barlyq mamandyqtar boıynsha kóp tildi bilim berý júzege asýda. Búgingi tańda 19 kóp tildi bilim berý toptary, onda 500-den astam stýdentter bilim alýda.
Qazaqstan osy Joldaýda qýatty el qurý sııaqty bıiktikti baǵyndyrýdy negizgi shart retinde qabyldap, árbir qazaqstandyqtardyń aldyna osyndaı asqaq maqsattardy qoıyp otyr. Otyzdyqqa ený respýblıka jurtyn bıik belesterdi baǵyndyrýǵa jumyldyratyn jalpyulttyq ıdeıaǵa aınalyp otyr. Qazaqstan turaqty elge aınalýy úshin Elbasymyz N.Á.Nazarbaev qajyr-qaıratyn aıaǵan joq, qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyqty saqtaýdy eshqashanda kún tártibinen túsirgen emes. Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty biregeı uıym quryp, beıbit ómir súrýdiń teńdesi joq úlgisin tórtkúl álemge pash etti. Bul turǵyda barsha qazaqstandyqtardyń boıyna azamattyq patrıottyq sezim uıalatýda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń atqaratyn qyzmeti erekshe bolmaq. Búgingi tańdaǵy kóptegen joǵary oqý oryndarynda «Qazaqstan halqy Assambleıasy» kafedralarynyń ashylyp jatqandyǵy bolashaqta osy otyzdyqqa ený ıdeıasyn júzege asyrýda jastar arasynda olardyń sanasyna ornyqty enýine yqpal etetin qyzmet jasaıdy dep senemin. Assambleıa aıasynda kóptegen ulttarmen qatar kúrdterdiń de ulttyq-mádenı ortalyǵy tabysty qyzmet etedi. Elbasy qoldaýymen qazaq eli tarapynan qazaqstandyq kúrdterge ana tilin, mádenıetin, salt-dástúrin damytýǵa barlyq múmkindikter jasalǵan. Kúrdter de qazaqtar sııaqty «Myń ólip, myń tirilgen», talaı qaıǵy-qasiretti basynan ótkergen halyq. Kúrdter beıbit ómir súrýdiń qadir-qasıetin jaqsy túsinedi. Biz ózimiz baqytty ómir keship jatqan keń-baıtaq jerdi «Qazaqstan – týǵan Otanymyz!» dep qurmettep, táýelsiz elimizdiń gúldenýine óz úlesimizdi aıanbaı qosyp, ony qasterlep súıemiz. Bizder Elbasymyzdyń árbir Joldaýy – elimizdi alǵa qaraı damytýǵa jigerlendiretin jol silter baǵytyn aıqyndaýshysy bolsa, «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qýatty elge bastaıtyn uly jolymyzdyń bastamasy dep esepteımiz.
Knıaz MIRZOEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary,
Qazaqstan kúrdileriniń «Barbang» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
