Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Qazirgi tańda balalardyń arasynda qandaı syrqat beleń alyp bara jatyr? Bul aýrýlardyń aldyn alý úshin ata-ana men dárigerler ne isteýi kerek?
– Oblysymyzda uzyn sany 370 myńǵa jýyq bala bar. Dáriger retinde ósip kele jatqan balalarymyzdyń deni saý bolýyn tileımiz, sol úshin de eńbektenemiz. Aıtar bolsaq, Densaýlyq saqtaý mınıstriniń №704 buıryǵyna sáıkes, balalar arasyndaǵy aýrýlardy anyqtaý úshin neonataldyq, oftalmologııalyq, aýdıologııalyq, psıhofızıkalyq skrınıngter júrgiziledi. Mundaı medısınalyq tekserýler bala ińgálap, dúnıege kele sala perzenthanadan bastalady. Árıne, oǵan deıin de anasynyń qursaǵyndaǵy balanyń densaýlyǵy dárigerler nazarynda bolady. Qazir emhanalarda Balalardy damytý bólmesi ashylyp jatyr. Bólmede dárigerler balalardy tolyq tekserýden ótkizedi. «Aýrýdyń emin izdegenshe, aýyrmaýdyń jolyn izde» degendeı, skrınıng aýrýdyń aldyn alady. Tekserý nátıjesinde anyqtalǵan dertti ýshyqtyrmaı, emdeý áldeqaıda durys. Bul bizdiń taraptan jasalyp jatqan jumystar. Sondaı-aq bala deniniń saý bolýy ata-anasyna da baılanysty. Olar balalarynyń salamatty ómir saltyn ustanýyn qadaǵalaýy qajet. Balany damytý bólmesinde mamandar ata-analarmen de jumys isteıdi. Jasyryp qaıtemiz, balalar arasynda psıhologııalyq turǵyda da aýytqýshylyq kóp. Keıbir balalardyń boıy óskenimen, oıy óspeıdi, oılaý qabileti damymaıdy. 2021 jyldyń sońyndaǵy derek boıynsha, óńirde 375 baladan aýtızm spektriniń buzylýy anyqtalǵan.
– Iá, ony jıi baıqaımyz. Qazirgi tańda balany emdetý úshin halyqtan aqsha jınaıtyn jekelegen tulǵalar men qorlar az emes. Bul balalar syrqatynyń kóbeıip bara jatqanyn kórsete me?
– Kómek suraýshylar kóbeıgenine qarap, balalar arasynda túrli aýrýlar artty deýge bolmaıdy. Negizinen, bala qandaı da bir syrqatqa shaldyqpas úshin Qazaqstan boıynsha patronattyq qyzmettiń jumysyn kúsheıtý kerek. Aıtpaǵym, balanyń densaýlyǵyn dúnıege kelmes buryn oılaǵanymyz jón. Osy maqsatta 2017 jyldan bastap arnaıy baǵdarlama qabyldanyp, júkti áıel tirkeýge turǵan sátten dárigerlik baqylaý bastalady. Bolashaq ananyń turmystyq jaǵdaıy, otbasyndaǵy qarym-qatynas, jumys orny bári qaralady. Patronattyq qyzmetker kestege sáıkes bolashaq ananyń úıine baryp tekserip turady. Eger qandaı da keleńsizdik anyqtalsa, áleýmettik qyzmetkerge habarlaıdy. Qajet jaǵdaıda ol tıisti organdarmen birlesip sharalar qabyldaıdy. Mundaǵy maqsat – qursaqtaǵy balanyń durys damyp, jetilýin qadaǵalap otyrý.
– Júktiliktiń jaýapkershiligin sezindirýge kómektesedi deısiz ǵoı...
– Áıel júkti bolǵanyn bilgen sátten bastap ózin ana retinde sezinýi qajet. Qursaqtaǵy balasymen sóılesip, erkeletkeni durys. Sonda balanyń dene músheleri jaqsy qalyptasyp, ana men sábı arasynda baılanys ornaıdy. Alaıda bolashaq analardyń kóbi buǵan nemquraıdy qaraıdy. Eń ózekti másele – durys tamaqtanbaýy. Bala damyp, deni saý bolyp týýy úshin áıel dárýmeni mol tamaq tutynýy kerek. Al patronattyq qyzmetker oǵan kúndelikti as mázirin jasap beredi. Máselen, ishtegi balaǵa mıkroelementter, kalsıı, myrysh, magnıı kerek. Bul ette, kókóniste, jemis-jıdekte bolady. Keıbir analar maıonez qosylǵan fast-fýdqa ádettenip alady. Al jylqy, sıyr etin alýǵa jaǵdaıy kelmese, ony túıeburshaq, jasymyq, asburshaqpen almastyrýǵa bolady.
– Otbasylyq zorlyq-zombylyqtyń oryn alyp jatatyn jaǵdaılary da az emes. Ondaı jaǵdaıda patronattyq qyzmettiń qandaı quzyreti bar?
– Eger úıde kúıeýiniń qysym kórsetetinin nemese qol kóteretinin bilip jatsaq, is vedomstvoaralyq komıssııada qaralady. Onyń quramynda ákimdik, polısııa ókilderi, jaǵdaıǵa qaraı narkolog, psıholog bolady. Qandaı da janjal bolyp jatsa, erli-zaıyptylarmen jeke-jeke sóılesip, túsindirý jumystaryn júrgizemiz.
– Shynyn aıtqanda, patronattyq qyzmettiń baryn jurt tegis bile bermeıdi. Osy baǵyttaǵy jumys nátıjeleri týraly aıtyp ótesiz be?
– Árıne, bul baǵyttaǵy jumystar nátıjeli. Máselen, aýdandardaǵy keıbir qyzmetkerlerimiz tórt-bes er adamǵa ishimdikti qoıǵyzyp, durys jolǵa saldy. Jalpy, búgingi tańda aımaqta 223 patronattyq qyzmetker bar. Olar ár kúnderin josparǵa engizedi. Sóıtip, júkti jáne bosanǵan áıelderdiń úılerin aralaıdy. Aldyn ala habarlasyp, ýaqytyn kelisip alýǵa tıis. Negizinen aýdandarda jumys durys jolǵa qoıylǵan. Al qalalyq jerlerde sál sylbyr. Buǵan kadr tapshylyǵy, turǵyndardyń jıi kóship-qonýy sebep.
– Qazirgi balalardyń arasynda jıi kezdesetin aýrýlardyń biri – kóz aýrýlary. Buryn bir mektepte kózildirik taǵatyn balalar sanaýly ǵana-tuǵyn. Qazir bir synyptyń ózinde birnesheý. Nege?
– Jalpy dıspanserleý turǵysynan alyp qarasaq, nevrologııalyq aýrýlar da jıi baıqalady. Bul balalardyń teledıdar, noýtbýk, planshet pen smartfondarǵa kúnine birneshe saǵat boıy telmirip otyrýynyń saldary. Shyǵys Qazaqstanda 8 956 adamda kóz aýrýy bolsa, onyń
3 102-si balalar. Sondyqtan kózdi kútip, jattyǵý jasap turǵan jón. Osy rette, ata-ana balasynyń bos ýaqytyn tıimdi uıymdastyra bilýi qajet. Ata-analardyń ózi telefonnan bas almasa, balaǵa qaıtip tárbıe bermek?! Álemdegi ǵalymdardyń aıtýynsha, ákesi kún saıyn keminde 15 mınýt balanyń kóz aldynda kitap oqyp otyrýy kerek eken. Bul balany oqý-bilimge tárbıeleıdi. Balalarymen birge eńbek etýi, oınaýy kerek. Eń bastysy, qarym-qatynas bolǵany jón.
– Balalar arasynda artyq salmaq degen dert taǵy bar. Statıstıkalyq derekterge qarasaq, elimizdegi 6-9 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 20 paıyzynda artyq salmaq bar eken.
– Oblysta semizdik dıagnozymen 362 bala esepte tur. Buǵan da ata-ananyń atústi qaraýyna bolmaıdy. О́te ózekti másele. Ol úshin balanyń as mázirin rettep, fızıkalyq belsendiligin arttyrý kerek. Ásirese, qol eńbegine aralastyrý qajet. Qalalyq jer bolsa, sporttyq úıirmelerge bergen jón.
Áńgimelesken
Mereı QAINARULY,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
