Joǵary bilim: ÁRTARAPTANDYRÝDYŃ ALTY ÚLGISI

Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıensek, barlyq ulttyq ekonomıkanyń ósýi men damýy bilim, ǵylym júıeleriniń jańarýymen, halyqqa bilim berýdi ınnovasııalyq turǵydan damytýmen, kásiptik bilim berýde zaman talabyna saı mamandyqtar ashý, halyqty oǵan keńinen tartý arqyly sapa jaǵyn da úılestire otyryp, júrgizilgenin baıqaımyz. О́ıtkeni, bilim berýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi ulttyq ekono­mıka júıesiniń qurylymynyń qarqyndy damýynyń negizgi kózi bolyp tabylatyny jáne ekonomıkanyń barlyq salasynda sapaly kásiptik kadr áleýetin qalyptastyrýdaǵy úlesiniń zor ekeninen kórsetedi. Mysaly, Álemdik banktiń málimetine súıensek, adam kapıtaly ár memlekettiń jalpy ulttyq baıly­ǵynyń 64%-yn quraıdy, al AQSh-tyń IJО́ kólemi­niń 45%-y bilim, ǵylym jáne joǵary aqparat­tyq tehno­logııany paıdalaný júıeleriniń úlesine tıedi eken. Osy oraıda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes úlgidegi joǵary bilim berý, onyń mazmuny men sapa­syn jaqsartý arqyly bilikti, bilimdi jańa tur­patty mamandar daıarlaýdy ınnovasııalyq negiz­de júzege asyrýǵa basymdyq berý qajettigi týyn­dap otyr. Iаǵnı, kásiporyndardyń surany­syna saı mamandar daıarlaý maqsatynda kóp deńgeıli joǵary bilim berý túrlerin, kásibı bilik­tiligi jaǵynan talaptarǵa saı mamandar ázirleý úshin jańa standarttar men baǵdarlama­lar jasaý, jańa mamandyqtar ashý áleýmettik-ekono­mıkalyq júıeniń qajettiligine baılanysty oqý úderisine ınnovasııalyq sıpattaǵy jańa pánderdi engizý, aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný aıasyn keńeıtýdi jaqsartý men mamandar daıyndaý júıesin ártaraptandyrýdyń mańyzy zor bolyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń asa iri oqý-ádistemelik jáne ǵylymı ortalyǵynyń biri T.Rys­qulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversı­­teti­niń ujymynda da naryqtyq ekonomıkanyń tetikteri men tásilderin tereń meńgergen jańa turpatty joǵary bilimdi mamandar shyǵarý jóninde jaýapty, ári jan-jaqty ıgilikti ister atqarylýda. Ýnıversıtettiń ekonomıka kafedrasynyń ujy­my ekonomıkalyq bilim berýdiń úzdiksizdigin qalyp­tastyrý men damytýdy odan ári jaqsartý, bilim berýdiń álemdik ozyq tehnologııalary men túrlerin oqý úderisine engizý, kásiptik bilim berýde el ekono­mıkasynyń ár túrli salalarynyń suranysyna baılanysty jańa mamandyqtar ashý, olarǵa arnap arnaýly oqý standarttary men baǵdarlamalar jasaý, damyǵan elderdiń tájirıbesin jáne ártaraptan­dyrýdyń tómendegideı tetikteri men úlgilerin keńinen paıdalana otyryp jumys júrgizýde. Birinshi úlgi – jańa mamandyqtar men mamandan­dyrýlar ashý. Qazaqstannnyń ulttyq ekonomıkasy­nyń báseke qabilettiliginiń deńgeıin arttyrý qajetti­ligi týyndap otyrǵan jaǵdaıda adam kapıtalyn utym­dy túrde qalyptastyrý, damytý jáne ony paıda­laný ózekti máseleniń biri bolyp otyrǵany belgili. Ekono­mı­kaǵa áser etý jaǵynan adam kapı­talynyń basqa resýrstarǵa qaraǵanda eń mańyzdy jáne pármendi ról atqaratyny málim. Iаǵnı, ekonomıkanyń ınnova­sııa­lyq damýy, óndiristiń ekonomıkalyq tıimdiligi­niń artýy, ǵylym, tehnıka salasyndaǵy jáne eldiń áleýmet­tik-ekonomıkalyq ómirindegi jetistikterge qol jet­­kizý kóbinde adam kapıtalyna baılanysty bolyp otyr. Qazirgi tańda adam kapıtalyn paıdalanýda eńbek­ti uıymdastyrý jáne normalaý salasyndaǵy maman­dar óziniń dárejesi jáne kásibı mańyzdylyǵy boıynsha álemdik ekonomıka júıesinde de, elimizdiń ulttyq ekonomıkasynyń aıasynda da asa joǵary curanysqa ıe ekeni belgili. Mysaly, olar ekonomı­kanyń naqty sektoryndaǵy kásiporyndarda, ár túrli bıznes, kommersııalyq jáne qarjylyq qurylym­darda da, memlekettik ortalyq jáne jergilikti bas­qarý organdarynda, ǵylymı-zertteý ortalyqtarynda, t.b. júıelerde úlken suranysqa ıe bolyp otyrǵany anyqtalyp otyr. Sol sebepti 2009 jyldyń kúzinde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tapsyrysymen, T.Rysqulov atyndaǵy QazEÝ-diń eko­no­mıka kafedrasynda elimizdiń jetekshi ǵalym­dary men kásiporyndardyń mamandaryn qatystyra otyryp “Eńbekti uıymdastyrý jáne normalaý” baǵdarlamasy aıasynda jańa mamandyq boıynsha memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarty ázirlendi. Mamandyqty bitirgen azamattarǵa Ekono­mı­ka jáne bıznes bakalavry degen akademııalyq dáreje beriledi. Bul mamandyq boıynsha 2010 jyly oqý ornyna stýdentter qabyldaýǵa jan jaqty daıyn­dyq jumystary júrgizilýde. Sonymen qatar, bul mamandyq boıynsha magıstratýra men ǵylym doktorynyń (Ph.D) baǵdarlamasy boıynsha stan­dart­tardy jasaý jumystary da júrgizilýde. Ekinshi úlgi – magıstranttardy daıarlaýdy ártaraptandyrý. Kafedra ujymy qalyptasqan eko­nomıkalyq mamandyq boıynsha kadrlar-bakalavr­lardy daıyndaýdy da odan ári jaqsartýmen qatar, magıstranttardy daıarlaýdy da ártaraptandyrý tur­ǵysynan jaqsartýǵa basymdyq berip otyr. Mysaly, kafedra negizinde belgili ǵalymdar men sharýashylyq júıesiniń mamandaryn qatystyra otyryp, 2008 jyly “Ekonomıka” mamandyǵy boıynsha qazirgi zaman talabyna saı magıstratýranyń jańa standarty daıyndalyp, oqytý júıesine endi. Bul standartta magıstratýra deńgeıinde kadrlar daıarlaýdy ınnova­sııalyq turǵydan uıymdastyrýmen qatar, elimizdiń ár túrli júıesine asa qajetti kadrlardy ártarap­tandyrý tetikterin paıdalaný arqyly júrgizýge de keń múmkindikter qarastyrylǵan. Iаǵnı, ekonomıka mamandyǵynyń aıasynda naryqtyq júıege asa qajetti degen mamandandyrýlar ashyp, joǵary bilikti kadrlar daıyndaý jolǵa qoıyla bastady. Osy turǵydan alǵanda, joǵary bilimdi ekonomıs­terdi daıarlaýda sońǵy jyldary olardyń naryqtyq ekonomıka tetikterin ıgerip qana qoımaı, sharýashy­lyq júrgizýdiń alýan túrli quqyqtyq negizderin bilý­diń qajettiligi týyndap otyrǵany belgili. Sondyqtan kafedrada beıindik magıstratýra boıynsha Ekono­mıka jáne quqyq mamandandyrýy ashyldy. Bul baǵyttaǵy magısterlerdi daıarlaý kezinde standartqa saı mindetti pándermen qatar elektıvtik (tańdaý) pánder retinde magısterler konstıtýsııalyq quqyq, azamattyq quqyq, qarjylyq quqyq, salyqtyq qu­qyq, t.b. pánderdi tereńdetip oqyp-úırený kózdelgen. Atqarylǵan jumystardyń negizinde, aǵymdaǵy oqý jylynda “Ekonomıka” mamandyǵy boıynsha magıstratýraǵa 94 adam qujat tapsyryp, onyń 69-y oqýǵa tústi. Bul kórsetkish ótken oqý jylyna qaraǵan­da 4 eseden astam ósti. Úshinshi úlgi – ǵylymı kadrlardy daıarlaýdy halyq­aralyq stan­darttarǵa sáıkes júr­gizý. Ýnı­ver­sıtet 2006 jyldan bastap, eko­nomıka maman­dyǵy boıynsha joǵary bi­lik­ti ǵyly­mı-pe­da­gogıkalyq ma­man­dar daıyndaý­dyń ha­lyq­aralyq stan­dart­ta­ry­na sáı­kes keletin ǵylym dok­tor­laryn (Ph.D) daıyn­daýdy tájirı­belik ne­­giz­de júzege asy­ryp kele­di. Aǵym­­da­ǵy jyly dok­toran­týrany 10 adam oıda­ǵydaı aıaqtady. Tórtinshi úlgi – oqý baǵdarlamasyn ınno­vasııalyq turǵy­dan jetildirý. Baka­lavr­lar men ma­gıs­trant­­tar­dy daıarlaý­da, elimizdiń ekono­mı­ka­synyń da­mýy­­­nyń ba­sym baǵyt­tary­na qa­jet­ti ınno­va­sııalyq ekonomı­kalyq júıeni oqyp úırený maq­satyn­da, memlekettik stan­dart­tarǵa sáıkes min­detti pánderdi oqytý men elektıvti pánderdi anyqtaý, olardyń bala­malyǵyn qamtamasyz etýde sheteldiń ozyq oqý úlgisin paıdalaný­men qatar, elimizdegi bilim berýdiń oń táji­rıbesin ulttyq ekono­mıkamyzdyń erekshe­­likterin eskere oty­ryp, jańa pánderdi oqý úderisine engizý máse­lesi boıynsha da ister atqarylý­da. Mysaly, sońǵy jyldary oqý úderisine ınnova­sııa­lyq bıznes, kásiporynnyń ekonomıkalyq qaýipsiz­digi, kásiporynnyń daǵdarysqa qarsy saıa­saty, ınno­vasııalyq jobalardyń bıznes jospary, agrobıznestiń áleýetin ekonomıkalyq baǵalaý, kásiporynnyń báse­kege qabilettiligi, ekonomıka jáne klasterlerdi uıym­dastyrý, tehnologııalar rynogy, ulttyq ınnovasııa­lyq ınfraqurylym, t.b. pánder engizildi. Stýdentter men magıstranttar jańadan oqý úderisine engizilgen pánderge úlken qyzyǵýshylyq tanytýda. Máselen klasterler ekonomıkasy men uıymdastyrýy pánin oqýdyń negizinde stýdentter klasterler júıesine enetin kásiporyndarda óndiristik tájirıbeden ótýde. Besinshi úlgi – oqýdyń ınnovasııalyq túrlerin engizý. Sońǵy jyldary ýnıversıtet deńgeıinde jáne kafedra aıasynda mamandar daıarlaýdyń ınnova­sııalyq jańa túrlerin, tásilderin oqý úderisine engizý qarqyndy túrde damyp keledi. Mysaly, 2007 jyly ýnıversıtette birinshi ret tájirıbe retinde ekono­mıka mamandyǵy boıynsha qashyqtyqtan oqytý bastalǵan bolatyn. Qazirgi kezde osy tásil boıynsha ýnıversıtette 4 mamandyq ekonomıka, qarjy, esep jáne menedjment) boıynsha kadrlar daıarlanýda. Sheteldiń jáne ýnıversıtettiń bilikti ǵalymdary men ustazdaryn jumyldyra  otyryp aǵymdaǵy oqý jylynda aǵylshyn tilinde oqıtyn ekonomıka ma­man­dyǵynyń 22 stýdenti birinshi ret oqýyn oıdaǵy­daı bitirgeli otyr. Qos dıplam alý baǵdarlamasy boıynsha Ońtústik Koreıanyń Kannam ýnıversıteti­men jasalǵan kelisim-shart negizinde atalǵan maman­dyqtyń 12 stýdenti Qazaq eli men Koreıa mem­le­ket­teriniń oqý oryndarynyń dıplomdaryn alatyn bolady. Altynshy úlgi – bıznes júıesine mamandar daıar­laýda joǵary oqý oryndarynyń, kásiporyndardyń suranysyna baılanysty mamandar daıarlaý. Halyqara­lyq tájirıbede damyǵan elderdiń kadrlyq áleýetiniń qalyptasýy bilim berý júıesi men jumys berýshilerdiń kúsh-áleýetiniń múmkindikterin biriktirý esebinen qamtamasyz etetini belgili. Máselen, Ger­manııada kásibı bilim berýdiń eki jaqty ádisi keń damy­ǵan. Iаǵnı, jumys berýshi bolashaq kadrlardyń bilim alýyn turaqty nazarda ustap, olardyń teorııa­lyq bilimderin tájirıbe júzinde tolyqtyryp otyrý­ǵa jaǵdaı jasaıdy. Sondyqtan elimizdiń ekonomıkalyq damýyn odan ári jaqsartý úshin asa qajet bolyp otyrǵan bilikti mamandar daıarlaýda joǵary oqý oryndary men jeke kásipkerlik júıesi – bul problemaǵa zor jaýapker­shi­likpen aralasýy qajet sııaqty. Iаǵnı, olardyń arasynda bilimdi mamandar daıarlaýda tıimdi áriptes­tikti qalyptastyrý men damytýdyń bolashaǵy zor ekeni baıqaldy. Joǵaryda atalǵan is-áreketterdiń nátıjesinde ekonomıka mamandyǵyn bitirgen jastar ulttyq ekonomıkanyń naqty sektorynda, kommersııalyq jáne qarjylyq qurylymdarda, ortalyq jáne jergilikti memlekettik basqarý organdarynda jáne basqa da salalarda suranysqa ıe bolyp otyr. Mysaly, 2008 jyly oqý bitirgen 146 túlektiń 85-i (58,2%), al 2009 jyly sáıkesinshe – 311 túlektiń 172-i (55,3%) óndiristik tájirıbeden ótý kezindegi jaqsy nátıjeleri boıynsha jumysqa ornalasty. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aǵymdaǵy jyldaǵy Joldaýynda joǵary bilim sapasynyń halyqaralyq standarttarǵa jaýap berýge tıisti ekeni, bul úshin joǵary oqý oryndary álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń reıtıngisine enýge umtylýy mindetti ekeni atap kórsetilgen. Sondyqtan Otany­myzdyń 2015 jylǵa deıingi bilim berýdi damytý tujyrymdamasynda kórsetilgen “Joǵary bilim berýdiń maqsaty – qoǵam­nyń, memlekettiń jáne jeke tul­ǵanyń sapaly bilim alýǵa degen múddelerin qanaǵat­tandyrý” degen qaǵıda­syn basshylyqqa ala otyryp, ekonomıkalyq bilim berýdi ınnovasııalyq turǵydan damý qajettiligin óteý jáne ony ártarap­tandyrý men jedel jańartý jolyn­daǵy asa mańyzdy is-sharalardy basymdyqpen júzege asyrý úshin ıgilikti jumystardy odan ári júrgizý qajet. Alpysbaı SEIDAHMETOV, T.Rysqulov atyndaǵy QazEÝ-diń eko­­­­nomıka kafedrasynyń meńgerýshisi, professor.