Skaıler «Túrkistandy» nege jazdy?

Araǵa eki ǵasyr salyp, biz nege onyń atyn atap, eńbegin eske alyp otyrmyz. Onyń Uly dalaǵa tıgen tabany jyldar óte kele bizdiń tarıhymyzdan syr sherte­tin keremet eńbektiń jemisine aınaldy. «Túr­kistan» dep atalatyn eki tomdyq eńbekti jazǵan Skaıler jaı adam emes, sol kezdegi AQSh-tyń bedeldi dıplomaty edi. Onyń qalamynan týyp, aqyl oıynda pisken «Túrkistany» sonaý 1876 jylǵy qazan aıynda AQSh-tyń Nıý-Iork qalasyndaǵy «Skrıbner Armıstong» baspasynan kitap bolyp shyǵypty. AQSh Memlekettik depar­tamentiniń mańyzdy arhıvter kitapha­nasynda saqtalǵan bul kitaptyń elektrondy nusqasyn  taýyp, túpnusqadan oqyp, Batys jıhankeziniń saıahat kitabyna  arqaý bolǵan HIH ǵasyrdaǵy Túrkistan aýmaǵynda tirshilik etken qazaqtardyń ómiri, turmys-tirshiligi, saıası beınesi men ustanymy týraly málimetterdi kóptep kezdestirdik.

Tarıhtyń tańbalanyp qalýyna zııaly­lardyń jazbalary men eńbekteri kóp áserin tıgizetini shyndyq. «Otar eldiń tarıhyn otarshyldar jazyp ber­gen» qıyn kezeńde ómir súrgen halqy­myz úshin ózge jurttyń, ásirese Batys elderiniń derekteri men tarıhı mańyzy bar qujattary bizdiń tarıhymyz úshin aýadaı qajetti. Qaı ǵasyr, qaı ımperııa­ny alyp aıtsaq ta, bizdiń dalamyz olardyń kóńilinde Ortalyq Azııadaǵy jumaq meken sanalǵan. Sol úshin de olar­dyń qolynan is keletin zııalysy, qalamynda qýaty bar jazarmany lek-legimen qazaqııaǵa qaraı aǵylǵan. Son­daǵy maqsattary ne? Árıne, qupııa syry kóp, tarıhı mańyzy joǵary eldiń aýanyn bilý.

AQSh tarıhyndaǵy doktorlyq qorǵa­ǵan úsh myqtynyń biri Skaıler nege «Túrkistandy» jazdy degen úlken suraq bizdi mazalaýǵa tıis. Skaılerdiń kópirtip kitap jazǵan kóp jazǵyshtyń biri emes ekenin onyń L.Tolstoı men I.Týrgenevtiń shyǵarmalaryn alǵash ret aǵylshyn tiline aýdarǵanynan-aq ańǵarýymyzǵa bolady. Ol tipti sol kezdegi Reseıdiń bodandyǵynda bolǵan Ortalyq Azııa elderine mindetpen kelgen alǵashqy amerıkalyq dıplomat. Onyń saharamyzǵa sapary 1868 jyldyń jaz aıynda bastalady. Vasılıı Alekseevıch atty orys saýdagerine ilesip Edil men Samaranyń arasyn parohodpen kesip ótedi. Ony alda Orynbor kútip turǵan edi. Biz úshin qyzyqty bolǵan bir jaıt, onyń osy saparyn ataqty orys jazýshysy Tolstoıdyń úıine qonaq bolýdan bastaǵany bolmaq. Anyǵyn aıt­qan­da, alystan kelgen syıly qonaq retinde klassıktiń úıinde apta jatyp, tynyǵady. Skaılerdi Tolstoıdyń jaqsy kóńil kúımen qarsy alǵanyn ekeýiniń birge jazýshynyń jeke kitaphanasyn rettep, birge ańǵa shyqqanynan bilýge bolady. Ádette, Tolstoı bul eki isti tek ózi sóılesýge peıil tanytqan adamdarmen ǵana isteıdi degendi de osy kitaptaǵy derek kózi aıtady. Ekeýara áńgimede Tolstoı AQSh-tyń bilim salasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, qonaǵynyń ol jaqtaǵy mektep oqýlyqtarynyń kóshirmelerin berýin ótinedi. Al Skaıler osy saparynda Tolstoıdan «Kazaktar» romanyn aǵylshyn tiline aýdarýǵa avtorlyq ruqsat alady.

Ortalyq Azııaǵa saıahaty barysyn negiz etetin «Uly Petr» atty ómirbaıandyq kitap jazý da onyń oıynda júrgen úlken jospardyń biri bolypty. Amerıkalyq jýrnalıst Iаnýarıýs MakGahan deı­tin serigimen birge Saratovtan Oryn­borǵa, Qazalyǵa, odan ótip Perovsk fortyna (qazirgi Qyzylorda) deıin aralaıdy. Skaılerdiń osy sapardaǵy jospary – Tashkentke, Samarqandqa, Buharaǵa barý jáne Qoqan tóńiregin aralaý bolatyn. Kóp ótpeı ol Sankt-Peterbýrgke Sibir men Jaıyq arqyly endeı ótip ba­r­dy. Onyń Uly daladaǵy bul sapary segiz aıǵa sozyldy. AQSh Memlekettik departamentine Reseı qaramaǵyndaǵy Ortalyq Azııa jerin tek úsh aı ǵana ara­laıtynyn erterek eskertkenimen, osy saparynda kóptegen geografııalyq sıpatqa ıe aqparattardy «jınap» qaıt­ty. Kózben kórgenin, qulaqpen estigenin qaǵazǵa túsirip, departamentke jiberip otyrý da oıynan shyqpapty. Sebebi ol Reseı Ortalyq Azııaǵa basyp kirgennen keıingi AQSh-tan shaqyrylǵan alǵashqy sheteldik dıplomattyń – biri bolatyn.

Skaılerdiń osy saparyndaǵy bas­ty tabystarynyń biri, bizge tikeleı qatys­tysy, onyń qalamynan týǵan «Túr­­­kistan» atty eki tomdyq eńbegi edi. Jıhan­kezdiń bul kitabynyń tolyq aty «Túrkistan: Reseıdegi Túrkistan, Qo­qan, Buhara jáne Quljadaǵy saıahat týraly estelikter» dep atalady. Sol kezdegi bizdiń dalamyzdyń saıası qoǵa­myn, halqymyzdyń turmys-tir­shi­ligin sóz etken bul kitap osydan 146 jyl bu­ryn, anyqtap aıtqanda, 1876 jyly AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda, sosyn Ulybrıtanııa astanasy Londonda kitap bolyp jaryq kóredi. Atalǵan kitappen birge qatysty ıllıýstrasııalar, úsh kar­ta jáne málimetter egjeı-tegjeıli kórsetilgen ındeks qosymsha materıal retinde basylǵan. Kitaptyń birinshi taraýy «Shyńǵys hanzada, Edildegi nemis kolonııasy, Bashqurt-Kazaktar, olardyń izgi isteri, Orynbor» dep ári qaraı jalǵasa beredi. Al mazmunda «Samarqandtaǵy evreıler, Syrdarııanyń bir aǵary, Ha­zi­ret Sultannyń Túrkistandaǵy me­shiti, Túrkistan, Tashkent kóshesi, Shym­kenttegi sıtadel, kóship bara jatqan qyrǵyzdar» degen taqyryppen ıllıýs­trasııalar berilgen.

Avtor kitaptyń alǵysózinde bylaı deıdi: «Aıta ketetin bir jaıt, maǵan budan buryn zerttelmegen aımaqtarǵa barmaýym kerektigi týraly eskertý de jasaldy. Meniń Ortalyq Azııaǵa sapa­rymnyń basty maqsaty – jaqynda Re­seıge qosylǵan aımaqtardyń saıası jáne áleýmettik jaǵdaıyn zertteý, sondaı-aq Reseıdiń qol astyndaǵy halyq­tardyń turmystyq deńgeıin áli kúnge deıin handyq qoǵamda ómir súrip jatqan toptarmen salystyrý boldy. Eger osy maqsatty oryndaı alsam, bul saparym oıda-ǵydaı boldy degen sóz. Men bul kitapta ózim kórgen oq­ıǵa­lar týraly jáne orystar men jer­gilikti turǵyndardan estigenderim haqynda búkpesiz jazýǵa tyrystym. Ne jazsam da, shyndyqty jazýdy bas­ty murat ettim, tipti keıde ózimdi ma­za­la­ǵan taqyryptardy uzaq jazýǵa májbúr boldym. Reseıdegi dostarym meni bul áreketim úshin jazǵyrmaıdy dep oılaımyn. Sondyqtan meniń oqyr­man­darym Ortalyq Azııadaǵy Reseı saıa­satynyń keı tustaryna jasalǵan synı kózqarastarymdy durys túsinetin bolar. О́z saıasatyndaǵy qatelikterdi der kezinde bilip, ony túzetý Reseı úshin paıdaly bolmaq». Atalǵan kitaptyń «Dala» atty birinshi taraýynda:«Men kópten beri Ortalyq Azııaǵa barýdy armandap kelgen edim, biraq oǵan ártúrli jaǵdaılar kedergi boldy. Sapar jasaý múmkindigi oılamaǵan jerden týdy. Aqyry kútpegen jerden saparǵa shyqtym. 1873 jyly 23 naýryzda men Sankt-Peterbýrgpen qoshtasyp, arada Máskeýde bir kún kidirip, 26 naý­­ryz kúni tańerteń poıyz arqyly Sara­­tovqa jettim. Osy aralyqta 940 sha­qyrym jol júrip óttim», degen avtor túsindirmesimen saparnama bastalady. Úlken izdenis pen paıymdaýlardyń jemisi, tarıhı ári dáýirlik sıpatqa ıe «Túrkistan» kitaby qaı ýaqytta bolsyn biz úshin qundy bola bermek.

Ol tipti osy kitaptyń jıyrmasyn­shy betinde bizdiń tarıhymyzǵa qatysty mynadaı qyzyqty jaıtty sóz etedi: «Bizdiń vagondaǵy jalǵyz jolaýshy Shyńǵys hanzada, ol áıgili Shyńǵys hannyń tike­­leı urpaǵy, onyń qyrǵyzdardyń Bókeı Ordasynyń sońǵy hanynyń uly ekenin bilgen soń, bul saparymyzdyń oıdaǵydaı bolaryna kúni buryn boljam jasamaýǵa sharasyz qaldyq. Atap aıtarlyǵy, men Azııa tabaldyryǵynda turyp esimi kúlli jer júzine taraǵan uly ımperatordyń urpaǵyn jaqyn jerden óz kózimmen kórdim. Ákesi qaıtys bolǵannan keıin, ata-tegi men ákesiniń qyzmetterin eskere otyryp ári áýlettiń úlkeni retinde oǵan «Orys tóresi» ataǵy berilipti. Bul tóre – naǵyz musylman, ol taıaýda ǵana Mekkege baryp, qajylyq ótep qaıtypty. Syrt kózge óte máde­nıet­ti adam ekeni kórinip-aq tur, tipti ol álde bir fransýz romanyn berile oqyp otyr». Ol sýrettep otyrǵan bul tóre Ahmet-Kereı Jáńgiruly ekeni bizge málim. Biz jıhankezdiń sapar esteliginiń alǵashqy betteri osyndaı qyzyqty ári tarıhı oqıǵamen bastalǵanyna qýa­nyp-aq otyrmyz. Ár kezdesken adamy men barǵan jeriniń qupııasyn, syryn salmaqtaı biletin Skaıler osydan keıin Volgadaǵy Nemis kolonııasy, Saratov, Kýtchambaıdaǵy bashqurt aýyly, Don kazaktarynyń ómiri haqynda keńirek baıandaıdy. Biz bularǵa toqtalmaı, óz jerimiz ben elimiz týraly jazylǵan tustaryna ǵana kóz júgirttik. Atalǵan eńbektiń 46-betinde Aral teńizi týraly, anyǵyraq aıtsaq, 1871 jyly 1 tamyz kúni Aral teńizine eń alǵash ret analız jasaǵan Tashkent laboratorııasynyń dırektory Teısh degen adam ekenin, odan keıingi analızdi professor Shmıd jasaǵanyn, analız qorytyndysy Orys geografııalyq qoǵamy habarshysynyń 1874 jylǵy №5 sanynda, 468-betinde jarııalanǵanynan naqty derek keltiredi.

Orynborǵa barǵan sáti oǵan jaqsy áser qaldyrypty. «…Bul jerge salyn­ǵan eskili-jańaly ǵımarattar áskerı gımnazııany kóz aldyńa elestetedi. Biz munda seısenbiden senbige deıin da­myl­­dadyq. Jańa adamdarmen tanys­tym. Mundaǵy jurt sypaıy da jyly júzdi eken. Bári bar peıilderimen qo­naq qyldy ári aldaǵy saparyma baı­lanysty josparymnyń júzege asýy­na qolǵabys etti. Orynbordyń dúken­deri men oılaǵannan da jaqsy bolyp shyqty», deıdi. Demek, onyń ár bar­ǵan jerindegi turǵyndarmen sóı­lesip, jazbalaryna derek jınap júrge­nin joǵarydaǵy sóılemderden ańǵarýǵa bolady. Orynbordyń qushaǵy meıli kim kelse de, aıqara ashyq ekenin amerıkalyq saıahatshy tarıhqa jazyp qaldyrdy. Meıli, qalaı bolsa da, bul onyń qazaq dalasynan alǵan áserinen týǵan sózder ekeni shyndyq. «Qazalyǵa jetkende biz sýyqtan qatty qınaldyq. Qys kelse de, ózenderdegi sý moldaý eken. Biraq biz tamaqtan taryqpadyq. Jol azyǵymyz úshin súrlengen shoshqa eti, daıyndalǵan mal eti men jeterlikteı jumyrtqa alyp alǵanbyz. Al Orskiden alǵan nan bizge es qatty» dep jazady ol.

Birese qyrǵyz bolyp, birese qaısaq bolyp tarıhqa ala-qula jazylǵan bizdiń ulttyń ataýy týraly da Batys jıhankezi óz kózqarasyn ashyq aıtady: «…Ońtústik qaptaldy mekendegen bul kóshpendiler Qoqan jaqtan Ystyqkólge qonystanǵan naǵyz qyrǵyzdar emes. Bulardy «qaraqyrǵyzdar» nemese «jabaıy qyrǵyzdar» dep ataıdy eken. Bul ataý­dy olarǵa orystar bergen. Shyn­dyǵynda, olar qazaqtar edi. Bularmen reseıdegi kazaktardyń ult retindegi ataýy bir-birine uqsas». Skaıler sóz ba­syn­da aıtqanyndaı, kózben kórgeni men estigenin jazsa da, keı tarıhı derekterge óz tarapynan túzetýler jasaǵysy kelgenin jasyrmaıdy.

«Qyrǵyzdar taza tatar dıalektisimen sóıleıdi, biraq ult retinde olardyń kóp­tegen ózgesheligi bar. Olar bir­ne­she túrik taıpasy men rýynan quralǵan, on besinshi ǵasyrdyń ekinshi jartysynda olar Kereı men Jánibek sultanǵa ilesip, ozbyrlyqtan bas saýǵalap, Balqash kóliniń mańaıyna taban tireıdi. Kóp ótpeı olarǵa basqa taıpalar qosylyp, tez ósip-órkendedi. Olardy kórshiles qaýym «qazaqtar» dep atady. Olardyń taıpalarynyń basym bóligi túrki taıpalary bolsa kerek, tipti kóptegen taıpa men rýy Qoqan men Buharadaǵy ózbek taıpalarymen de túbirles ekeni shyndyq. Barǵan saıyn kúsh biriktirgen olardyń sany kóp uza­maı mıllıonǵa jetti, ásker sany úsh júz myńnan astam boldy. 1598 jyly olardyń hany Táýekel 1723 jylǵa deıin qyrǵyz qaǵanatynyń ordasy bol­ǵan Tashkent, Túrkistan qalalaryn baǵyndyrdy. Bul tus olardyń dáýrendep turǵan kezi edi. Osy kezde qyrǵyzdar úsh úlken ordaǵa bólindi. Orta Orda Tashkent pen Túrkistan gýbernııa­larynda, óńirdiń shyǵysynda Uly Orda, batysynda jáne soltústikte Kishi Orda qyrǵyzdary ómir súrdi». Munda «Orda» (Aǵylshynsha Horde) dep otyrǵany kádimgi biz aıtyp júrgen «Júzdik» ekeni belgili. «El basyna kún týǵan shaqta qyrǵyzdardan bostandyqqa umtylǵan Arynǵazy, Kenesary sııaqty batyrlar shyqty. Osy tusta orystar qyrǵyzdardy qorǵaýǵa (túpnusqada osy sóz kýrsıvpen erekshelenip jazylǵan) shyndap kiristi. Biraq barlyq qaýip-qater de sol pıǵyldyń ishinde jasyrynyp jatty», – deı kele: «Qyrǵyzdardyń halyq sanyn naqty bilý óte qıyn. Biraq salyq tólegeni boıynsha eseptegende, olardyń bir jarym mıllıonǵa taıaý ekenin bile alamyz. Alataýdy en jaılaǵan Uly orda qyrǵyzdarynyń sany 100 myńdy, Tashkent pen Ońtústik Sibirdegi Orta orda qyrǵyzdary 406 myńdy, al Oral, Kaspıı jaǵalaýyn mekendegen Kishi orda qyrǵyzdary 800 myńdy quraıdy», dep jalǵastyrady sózin.

Árıne, Skaılerdi tarıhı derekter de qyzyqtyrady. Sol úshin de ol barǵan jeriniń tarıhı sátterin, rýlyq, ulystyq erekshelikke ıe keı materıaldardy esteligine jazyp otyrǵanyn ańǵaramyz. Oqyp otyrsańyz, onyń kitabyndaǵy bizge qatysty derekterdiń kóbi shyndyq­qa janasady. Soǵan qaraǵanda, ol bul eńbegin jazyp, oqyrmanǵa usynar aldynda myń oılanyp, júz tolǵanyp, ek­shep, keı tarıhı derekterge ábden zer salǵan sııaqty. Skaıler endi kúlli túr­ki­niń Dádem Qorqytyna kólemdi eń­beginiń 62-betinen oryn beripti. «Taıaý mańda úıindiler jatyr. Bul ejel­gi Jent qalasynyń orny bolýy áb­den múmkin. О́zgelerinen kózge oqshaý tú­se­tin anaý jartylaı buzylǵan qabir osy aımaqtyń abyz-áýlıesi atanǵan Qor­qyttyń qabiri ekenin ózi aıtyp tur­ǵandaı». Ol osylaı jaza kele, san ǵa­syrdan beri el arasyna tarap, ańyz bo­lyp kele jatqan ajaldan qashqan Qorqyt týraly ańyzdy baıandaıdy. Tipti sóz arasynda «Qorqyttyń boıy 14 fýdqa sáıkes keletin edi» (This Khorkhut, who was fourteen feet tall), – dep ár sátinde kórgen túsinen shoshyp, qabir azabyn tartqysy kelmegen Qorqyttyń boıyn sıpattaıdy. (Eskertý: 14 fýd shamamen 4,27 m.-ge teń. Sonda Qorqyttyń boıy 4 metr bolǵany ma?). Bul derekti avtordyń qaıdan alǵanyn bilmedik, quddy kezdesken adamyndaı sýrettegenine qaraǵanda, onyń qolyna naqty derekter tússe kerek. Mine, bul da – tarıhshylar úshin jaýabyn tabýdy kúttirgen máńgilik taqyryptyń biri. Kitap­tyń orta bóliginde ol Haziret Qoja Ah­met Iаsaýı kesenesine barǵanyn aıtyp, ony kimniń turǵyzǵany, Iаsaýıdiń kim ekeni jóninde de málimetter bere ketedi. Tipti Buqara tarıhy, 1663 jyly Ábilǵazy jazǵan «Moǵoldar tarıhy» atty eńbek, qyrǵyzdardyń jyl qaıy­rýy, múshel sanaýy, janýarlardyń jyl kórýi, jańa aı men kóne aı, bes toǵys, úsh toǵys, juldyz joramal, temirqazyq, je­ti­qaraqshy sııaqtylardy retimen sıpattaıdy.

Onyń tarıhqa júıriktigin de birden baıqaımyz. Sebebi ol kezinde Hıýa qaǵanattaryn, Horezm, Qypshaq dalalaryn, Ortalyq Azııa elderin shıyrlaǵan Ma­jar tarıhshysy, túrkolog Armın Vam­berıdi synǵa alady. Qalaı synaıdy deısiz be? Oǵan dálel tómendegi derekter: «Shyńǵys hannyń Maýrenahrdy jaý­lap alýyn baılanystyrý úshin, Vamberı óz kitabynyń toǵyzynshy taraýynda Djýveınıdiń (Ata-Malek Djýveını Parsy tarıhshysy, «Jahandy jaýlap alýshy» atty eńbektiń avtory.-D.Á) aıtqanymen birdeı derek keltiredi. Osydan 40 jyl buryn D’Ohson (Avraam Konstantın Moýradgeıa D’Ohson 1779-1851 jyldary jasaǵan shved tarıhshysy jáne armıantektes dıplomat. Onyń eń tanymal eńbeginde Shyńǵys hannan bastap Ámir Temirge deıingi tarıh týraly jazylǵan. Aǵylshynsha (History of the Mongols, from Genghis Khan to Timur, or Tamerlane) dep atalady.-D.Á) basqa derekterden osy oqıǵa týraly qarastyrǵan kezde, múlde durys kózqaras qalyptaspaǵan edi. Vamberı D’Ohssonnyń «Mońǵoldardyń tarıhy» (History of Mongols) atty shyǵarmasynyń birinshi tomyn oqymaǵan sııaqty. Eger ol osy kitapty oqyǵan bolsa, Keraıt Van Hannyń (Oń Han) esimin Uıǵyrdyń «Un» (Oń degen maǵynada.-D.Á) degen sózinen taratpas edi. О́ıtkeni «Van» (Túpnusqada Van) Qytaıdyń laýazymy», dep bir toqtap, sosyn: «Vamberı myrza D’Ohssonnyń shyǵarmashylyǵymen jaqsy tanys bolsa, Shyńǵys han óziniń rezıdensııasyn Qaraqorym bekinisine bekitti dep shataspas edi (121-bette). Buǵan dálel Qaraqorymdy Shyńǵys hannyń izbasary Úgedeı salǵandyǵy, ol jer eshqashan bekinis bolǵan emes. Munymen qoımaı, ol: «Shyńǵys han uly Tólege Parsy men Úndistandy ber­di» dep qatelesedi. Biraq Tóleniń ter­rıtorııasy mońǵoldyń óz dalasynda bolǵany tarıhtan belgili. Eger ol ózinen at-ataǵy kem emes jahandyq jıhankez Marko Polonyń eńbekterin oqyǵan bolsa, «ımperator Qubylaı Marko Polony Kermanǵa mindetpen jiberdi» demes edi. (139-bette). Vamberı myrzanyń qandaı tarıhshy ekenin bilgen soń, biz onyń Shyńǵys hannyń Maýrenahrdy derlikteı basyp alǵany týraly Musyl­mandar aıtqan oqıǵalarǵa kózsiz sengeni úshin ony eshqashan kinálaı almaımyz», dep áıgili tarıhshynyń úlken oqıǵalar týraly qate derekterin betine basady. Al Skaılerdiń ekinshi tomyn dıplomat Qoqan, Buhara, Reseıdiń Ortalyq Azııadaǵy syrtqy saıasaty, Ystyqkól, Jetisý já­ne Qytaıdaǵy qazirgi Kulja, Súıdiń, Saı­­ram kóli, Kúıregen Ile haqyndaǵy taraý­larymen aıaqtaıdy jáne saparyna qorytyndy jasaıdy. Sol kezdegi orys ákimshiligi, olardyń Azııadaǵy syrt­qy saıasaty jáne Hıýa handyǵyn jaý­lap alǵan 1873 jylǵy Hıýa joryǵy jó­nindegi taraýlar da osy kitapta nazardan tys qalmaıdy.

Skaıler jazǵan «Túrkistan» kitaby bizge kóptegen málimet beretini sóz­siz. Árıne, zerdelep oqyǵan adamǵa. Batys zııalysy jazyp qaldyrǵan qos tomdyq kitaptyń bizdiń tarıhymyz úshin bereri mol degimiz keledi. Skaıler sııaqty qanshama saıahatshy, zııaly qaýym ókilderi bizdiń mekenimizge kelip, aýasyn jutyp, tom-tom kitap jazdy. Al sol eńbekterdi saralap, ǵylymı aınalymǵa túsirý jaǵy bizde jetkiliksiz bolyp turǵany da joq emes. Endeshe, endigi jerde biz sol kitaptardy ana tilimizde sóılete alsaq, el men jer tarıhy úshin kóz qýanysh bolar edi.