«Kórkem uly – bir týatyn ǵasyrdyń»

Músilim Bazarbaev 1927 jyly 15 mamyrda qazirgi Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdanyndaǵy Kekir­eli degen jerde týǵan. 1948 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik ýnıversıteti tarıh-fılologııa fakýltetiniń jýrnalıstıka bólimin bitirgennen keıin, jańadan shańyraq kótergen Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtyna aspı­rantýraǵa qabyldandy.

1951 jyly aspırantýrany aıaqta­ǵan soń talapty jas ınstı­týtqa qyzmetke qaldyrylyp, kishi ǵylymı qyzmetker jumysyn at­qardy. 1952-1956 jj. Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq Komı­­tetinde ádebıet jáne óner jó­nindegi nusq­aýshy qyzmetin atqar­dy. 1955-1956 jj. KOKP Ortalyq Komıteti janyn­daǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynda oqyp, 1956-1961 jj. Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Til men ádebıet ıns­tıtýty dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqarýda kózge túsken jas maman 1961-1971 jj. jańadan qurylǵan Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqardy. 1971-1976 jj. Qazaq KSR Mádenıet mınıstri, 1976-1981 jj. Qazaq KSR Syrtqy ister mınıstri qyzmetterin at­qardy. 1981-1986 jj. Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasy M.O.Áýe­zov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ıns­tıtýtynyń dırektory, 1986-1988 jj. Osy ınstıtýttyń Qazaq­standaǵy Orys ádebıeti men Áde­bıet teorııasy jáne áde­bıettaný meto­dologııasy bólim­deriniń je­tekshi ǵylymı qyz­met­keri, 1988-1995 jj. Qazirgi qazaq ádebıeti bóliminiń meń­ge­rýshisi retinde ult ádebıetiniń zert­telýine úzdiksiz úles qosyp, táýelsiz Qazaq­stannyń keńestik dáýir ádebıetin jańasha bajaılaýdyń jobasyn jasap, sonyń negizinde jasalǵan ujymdyq zertteýlerge basshylyq etti.

M.Bazarbaevtyń negizgi ma­man­dyǵy ádebıetshi, synshy bol­ǵan­dyqtan ol jónindegi áńgime bó­­lek bolmaq. Bul maqa­lada onyń jas­tyq shaǵynan birer mysal kel­tirip, qoǵamdyq qyzmetterin sóz etpekpiz. Ǵalymnyń jazý-syzý­ǵa qumar­lyǵy mektepte oqyp júr­gen shaǵy­nan bastalady. Soǵysqa deıin 5-6-synyp­tar­da oqyp júr­gende Qazaq­stan­nyń astanasy Alma­tydan shy­­ǵa­­tyn «Oktıabr ba­lalary» (ke­ıingi «Qazaqstan pıoneri») gaze­tinde bir­neshe maqalasy shyǵady: «Bizdiń aýylda monsha salyndy», «Qyzyl buryshta» (mekteptiń), «Kór­kemónerpazdar úıirmesi ju­mys isteıdi» degen sekildi. Eki-úsh maqalasy shyǵyp, jazý-syzýǵa degen qushtarlyǵy artqan jas talapker endigi jerde jas­tar­dyń respýblıkalyq gazeti «Lenın­shil jasqa» maqala jiberedi. Osy jó­nin­de ǵalymnyń jeke mu­ra­ǵatynda saq­­talǵan «Lenınshil jas» gazetiniń Qyzyl­orda oblysy, Syrdarııa aýdany, Bir­qazan aýylyndaǵy «Qyzyl egin­shi» bastaýysh mektebiniń oqýshysy M.Bazar­baevqa jibergen hattarynan da biraz syrdy ańǵarýǵa bolady. 1941 jyldyń 17 sáýirinde gazettegi mektep bóliminiń bastyǵy Býryshbaev jibergen hatta:

«Bazarbaev joldas!

«Mektebimizdegi otlıchnıkter» degen habaryńyz keshigip alyn­ǵandyqtan gazetke basylmady. Budan bylaı da jazyp turyńyz» delingen.

Shalǵaı aýylda júrgen mektep oqý­shysyna Qazaqstannyń astanasy Alma­tydaǵy respýblıkalyq gazetten kelgen hattar jóninde muraǵatta saqtalǵan «Alǵashqy qalam» degen maqalasynda avtor bylaı deıdi: «1940-1941 jyl­dary «Oktıabr balalaryna» bir-eki habarym jarııalanyp, dán­­­dep alǵanmyn. Endi «Lenın­shil jasqa» jaza bastadym. Bir ja­za­myn, eki jazamyn, habarym ba­­syl­maıdy. Aqyrynda mek­tep­­tiń dramalyq úıirmesinde Ǵ.Mú­si­repovtiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» pesasy qoıylǵanyn jazyp jibergenmin. Bu­ǵan mór basylǵan mynadaı ja­ýap al­dym: «Siz mektep úıirmesinde «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» pesasy qo­ıyl­ǵanyn asyra maqtaısyz. Res­pýb­lıka­lyq akademııalyq teatr da ol pe­­sany du­rys qoıa alma­ǵan­da, mektep úıir­­mesi qalaı jaq­sy etip qoıa alady? Ha­ba­ryńyz osy sebepten basylmaıdy. Bó­lim meńgerýshisi Q.Súleımenov». Bala kez­degi oqý-bilimge degen osyn­daı úlken qumar­lyq ony asta­nadaǵy bilim ordasy Kırov atyn­daǵy (qazirgi ál-Farabı) Qazaq memlekettik ýnıversıtetine alyp ke­ledi. Ýnıversıtetke túsý emtıhanyn tapsyrýǵa kirse, baıaǵy ózine hat jazatyn Qazybek Súleımenov ony famılııasynan tanı ketedi de talapkerdi jyly shyraı­men qabyldaıdy. Osy fakýltetti 1948 jyly ekinshi bolyp bitirgen bitirýshilerdiń bári joldamamen elimizdiń túkpir-túkpirine ta­raı bastaǵanda M.Bazarbaev res­pýblıka­lyq jastar gazeti «Le­nınshil jasta» qalady. Sebebi ol bul jerde stýdent kezinen bas­tap qyzmet ete bastaǵan bolatyn. Eńbek jolyn bastaǵan kıeli sha­ń­yraǵy jóninde keıinderi: «Qa­zir qazaq jýrnalıstıkasynyń dás­túri tolyq ornyǵyp bekidi. Ta­lantty qa­lam sheberleri bar. Solardyń kóbi «Lenın­shil jas­tan» tárbıelenip shyqty. Bul gazet, máselen, bir «kishi ýnıversıtet» esebinde talaı jas ta­lapkerdi daıarlady. Onyń al­ǵashqy dáýiri jıyrmasynshy jyl­darǵa deıin ketetinin aıt­pasaq ta jalpyǵa málim»,  deıdi. Kishi ýnıversıtet sanalǵan bul orda bolashaq ǵalymnyń kóp izde­nýine, qala­mynyń ushtalýyna, ne nárseni de zert­teı bilýge tóse­lýine kóp septigin tıgizdi. Ony jas jýr­nalıstiń alǵashqy maqa­la­lary­nan da kórýge bolady. Ol áde­bı-syn maqalalarymen 1948 jyl­dan kórine bastady. Ár alýan ­ta­qyrypta ádebıet pen óner týyn­dy­laryna baǵamdar jasady.

Eńbek jolyn jýrnalıst bolýdan bastaǵan bolashaq ǵalymnyń qalamy tóselýine «Lenınshil jas» gazetiniń de yqpaly boldy. Osy jyldar bolashaq ǵalymnyń qalamyn ushtaı túskeni ras. Atal­ǵan gazetke eńbek ozattary jáne mádenıet, óner jónindegi ár­túr­li maqa­lany jıi jarııalady. Olar­dyń birazyn M.Bazarov degen búr­kenshek atpen berse, en­di birshama bas maqa­lalardyń avtoryn kórsetpeı jarııalap otyrdy. Ol ádebı-syn maqalalary­men 1948 jyldan kórine bastaı­dy. Ár alýan taqyrypta ádebıet pen óner týyn­dylaryna resenzııa­lar jazady. B.Bul­qyshevtyń «Za­man bizdiki» at­ty shyǵar­ma­lar jı­naǵyna jazǵan, resen­zııasy men «Abaı – velı­kıı kazah­skıı poet», «Onyń esimi erlikke kúres­ke sha­qyrady», «Uly revo­lıýsııashyl demokrat A.I.Ger­sen», «Ýkraın hal­­qynyń revolıý­sıo­ner aqyny», «A.P.Chehov», «A.S.Grı­­boedov», «Orys­tyń uly de­mo­kraty», «A.N.Radı­shev» at­ty M.E.Saltykov-Shed­­rın, A.Toq­maǵambetov, S.To­raı­­­ǵyrov, A.P.Che­hov, A.S.Grı­boe­dov, A.I.Ger­senniń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵy jónindegi maqa­la­la­rynda ol óziniń izdenimpazdyǵy men kórkem shyǵarma tabıǵa­tyn túsine biletin talant ekenin kórsetti.

«Jambyldyń aqyndyq she­berligi», Abaı týraly: «Gor­dost kazahskogo naroda», «Ka­zah­skıı poet – prosvetı­tel» at­ty S.Toraıǵyrov, B.Bul­qy­­shev, J.Jabaev, A.Qunanbaev ­tý­ra­ly maqalalarynan jas ta­lap­tyń shy­ǵarma tabıǵatyna te­reń boılaýy baı­qaldy. 1954 jy­ly A.Qunanbaevtyń qaıtys bol­ǵanyna 50 jyl tolýyn atap ótetin kezde M.Bazarbaev «Sovetskaıa kýltý­ra» gazetine «Abaı – velıkıı poet-realıst» atty maqalasyn ja­rııa­lady. Osy maqalanyń qol­jaz­basyn alǵandyǵyn aıtyp redaksııa alqasy atynan ónertaný bólimi redaktorynyń orynbasary N.Tolchenova M.Bazarbaevqa jaýap hat jazǵan. Ǵalymnyń jeke muraǵatynda saqtalǵan osyndaı hattardan onyń sonaý elýinshi jyldardan bastap Odaq kóleminde tanyla bastaǵanyn ańǵarýǵa bolady.

О́ziniń izdenimpazdyǵymen erek­­­she kózge túsken jas jýr­na­lıstiń 1953 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­tinde jarııalanǵan «Qazaq ádebıe­tiniń oqýlyǵyn jazý týraly», «Qazaq áde­bıeti­niń tarıhynan sapaly oqýlyq jazý kerektigi jóninde» atty maqalalary ádebıetshi qaýym ara­synan qoldaý taýyp, oqýlyq jazý naýqany bastalyp ta ket­ti. 1954 jyly Qazaq KSR Ǵy­lym akademııasy prezıdýmy máji­lisiniń qaýlysy boıynsha bel­gili ǵalymdar M.Áýezov, S.Muqa­novtardyń basshylyǵymen M.Ba­zarbaev (E.Lızýnova, A.Nurqatov, H.Saıkıev, S.Seıitovtarmen birge) oqý quralyn jazatyn avtorlar­dyń quramyna endi. Oqýlyq jazýǵa ara­lasqan jas ádebıetshilerdiń ishi­nen M.Bazar­baevtyń (avtorlarmen birge) alǵash­qylardyń biri bolyp jazǵan 10-klasqa arnalǵan «Qazaq sovet áde­bıeti» oqýlyǵy 1954 jy­ly jaryq kórdi. Bul oqýlyqtyń talap-tilekke saı jazylǵandyǵyn 1986 jylǵa deıin 11 ret qaıta basylǵanynan da kórýge bolady. Tolyqtyrylyp, túzetilgen osy oqýlyq 1989 jyly 11-klasqa arna­lyp qaıta jazyldy da, 1994 jylǵa deıin basylyp otyrdy. Olaı bolsa, ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda mektep qabarǵasynda bilim alǵandardyń barlyǵy da onyń shákirtteri bolyp sanalmaq.

M.Bazarbaev memleket qaırat­keri retinde de úlken qyzmetter atqardy. Mádenıet mınıstri bol­ǵan jyldary KSRO quramyna engen elderdiń mádenıet mı­nıs­trleriniń atynan shetelderde ótken halyqaralyq kon­fe­ren­sııa­lar men kongresterdiń uıym­­dastyrýshy­sy jáne turaqty baıan­dama­shysy boldy. KSRO Mádenıet mınıstri Ekaterına Fýrseva­nyń Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Mádenıet mınıstri­ne teginnen tegin kóńili túspegeni bel­gili. Qazan tóńkerisi­ne deıin «ja­baıy, kóshpeli» halyq sanalǵan qazaq eliniń Mádenıet mınıstriniń Keńes Odaǵynyń aldyna oq boıy ozyq shyǵýynyń da basty syry M.Bazar­baevtyń keń erýdısııasyna kelip tire­ledi. Sebebi qazaq jáne keńes eliniń áde­bıeti men mádenıeti jóninde jasaǵan baıandamalarynyń da kótergen júgi aýyr edi. «Qazirgi zaman jáne óner» (1972), «Qoǵamdyq damý jáne óner» (1973), «Ádebıet pen ónerdiń qoǵamdyq fýnksııasy» (1974), «О́nerdiń ulttyq jáne ınternasıonaldyq mazmuny» (1975), «Sovettik mádenıet jáne onyń sheteldik «synshylary» (1976) atty baıandamalarynda mádenıet pen ónerdiń sheshimin kútken ózekti máselelerin kótere bildi. Sol tustarda ótken álemdik sımpozıýmdarda Keńes Odaǵy atynan Shvesııa (1966), FRG (1972), Indonezııa (1973), Chehoslovakııa (1973), Danııa (1975), Kongo (1980) elderinde sóz sóılep, Keńes Oda­ǵynyń mádenıeti men ónerin álemge pash etken de M.Bazarbaev.

Mádenıet mınıstriniń ke­lesi bir jetis­tigi – jas kadrlardy tárbıe­leý­ge qosqan úlesi. Oǵan Qazaqstan Má­denıet mınıs­trliginiń janynan res­pýblıkadaǵy 27 teatrdy basqara­tyn teatr men repertýarlyq kollegııa bólim­derin ashýy naqty mysal bola ala­dy. Jańadan ashylǵan teatr bó­limine baspasózde tanylyp júr­gen, ózindik aıtary bar Áshirbek Syǵaıdy shaqyryp alyp basshy etip taǵaıyndasa, ol keıin bilikti teatr synshysy retinde respýblıka men alys-jaqyn shetelderge tanyldy. Sol tusta óleńderimen baspa betinde kórine bastaǵan jas aqyn Nurlan Ora­zalındi Mádenıet mınıstrligi ja­nyn­daǵy repertýarlyq kollegııa­ǵa re­dak­torlyqqa shaqyrǵan jas kadrlardy daıarlaý úshin konservatorııa­dan ­teatr ınstıtýtyn bólip, jeke ǵylym ordasy etýdi suraǵan da Mú­silim Bazarbaev bolatyn. Qazirgi tańda osy eki oqý orny da ónerpaz jastardy tár­bıeleýde. Osylardyń qatarynda ınstıtýt dırektory bo­lyp júrgen kez­degi ónertanýshy ǵalym Baǵybek Qun­daqbaıuly­nyń dıssertasııasynyń Almaty­da qorǵalýyna muryndyq bol­ǵa­n­yn da basa aıtýǵa bolady.

1970 jyldyń 17 qyrkúıegin­de Qa­zaqs­tan Ortalyq Partııa Komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaevtyń qa­byl­daýynda bolǵandyǵyn ras­taıtyn qujatta Músilim Bazar­baev­tyń Almaty qalasynan drama teatr, kitaphana, óner qaırat­ker­lerine páter jáne Gý­rev, О́ske­men, Petropavl syndy oblys orta­lyqtarynda jańa teatrlar salý máselesimen barǵany jazylǵan. Bul usynysqa birinshi hatshy qol­daý kórsetip, sol sátten-aq belgili adamdarǵa tapsyrǵan. Osyndaı málimetterge qarap otyryp, onyń qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin janyn aıamaı eńbek etkenin ańǵarýǵa bolady.

Birinshi hatshynyń qabyl­daýynan shyqqan soń, kelesi kúni-aq Artem Mısa­novıch Vartanıan ekeýi atalǵan ǵıma­rattardy salatyn jerdi kórýge barǵan. Sol, Qurmanǵazy kóshesindegi úıge 1972 jyly mádenıet mınıstri qansha­ma óner ıesine páter kiltin tabys etti. Chapaev (qazirgi Manas) kóshesindegi jataqhanada búginge deıin jas ónerpazdar turyp keledi. Osylaısha, óner qaıratkerle­rine turǵyn úı, jataqhana salýdy da mádenıet mınıstri basshylyqqa alyp qadaǵalap otyrǵan.

Osy tusta atqarylǵan dúnıe­lerden kózge túsetin – Qazaq­stan­nyń astanasy Almatynyń tórinen sáýletti ǵıma­rattar salý. Almaty qalasynyń orta­lyq kóshesi Dos­tyq pen Abaı dańǵy­lynyń qıy­lysyndaǵy arhıtektýra­sy KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe bol­ǵan Respýblıka saraıy men 600 oryn­dyq «Arman» kınoteat­ry, Abaı dańǵylyndaǵy 800 oryndyq Lermontov atyndaǵy Orys drama teatry, M.Áýezov atyndaǵy Akademııalyq qazaq drama teatry, Pýshkın atyndaǵy (qazirgi Ulttyq) kitaphana, 4 500 oryndyq Sport saraıy (qazirgi Balýan Sholaq atyndaǵy), Qazaq Sırki men Akterler úıi jáne má­denıet qyzmetkerleriniń Bili­min jetil­dirý ınstıtýty, Kórkem galareıa, Shyǵarmashylyq úıi, Dostyq úıi syndy tolyp jatqan sáýletti ǵımarattar da mádenıet mınıstriniń suranysy boıynsha salynǵan. Osylaısha, bılik basynda otyrǵan tusta Músilim aǵa Almaty qalasy men oblys ortalyqtarynda boı kótergen mádenıet oshaqtarynyń ashylýyna túrtki boldy.

Osy jyldary Músilim Bazar­baevtyń basshylyǵymen birshama mádenı sharalar júzege asty. Onyń asa kóńil bólgen máselesiniń biri – aıtys óne­riniń qaıta jandanýy. 1980 jyly M.Áýezov atyndaǵy Qazaq drama teat­rynyń zalynda M.Bazarbaevtyń uıym­dastyrýymen, basshy­ly­ǵymen ótken res­pýblıkalyq aıtys kúni búginge deıin óz jalǵasyn ta­bý­da. 1982 jyly Almaty oblysy aqyndary Eńbekshiqa­zaq aýda­nynyń ortalyǵy Esikte osy bas­tamany jalǵastyrsa, 1984 jyly qazaq televızııasy bul isti qolǵa alyp, jańasha ár bergenin, keıin onyń Taldyqorǵan, Qyzylorda, Shymkent, Almaty syndy ońtústik oblystarda jalǵasyn tapqanyn basa aıtqan jón. Olaı bolsa, M.Bazarbaev – atadan-balaǵa mıras bolǵan sýyryp salma óneriniń keńestik dáýir tusynda qaıta jan­danýyna birden-bir sebepker bol­ǵan úlken mádenıet qaıratkeri.

Músilim Bazarbaevtyń ór tul­ǵa­syn asha túser derekterdiń biri – zamandastarynyń estelikteri men aqyn­dardyń jyr shashýlary. Juban Mol­daǵalıev bastaǵan talaı qazaq aqyn­y Músilim esimin máńgilik jadymyzda saqtaý tur­ǵy­synda san alýan mazmundaǵy jyr joldaryn arnady. Olardyń bir parasy qazaq halqy úshin at­qarǵan eren eńbegin tilge tıek etti.

«Qazaqtyń mańdaıyna bit­ken ǵa­lym» dep Tumanbaı Molda­ǵa­lıev aıt­qan­daı, ol qazaq halqy úshin eshte­ńeden aıan­baǵan ary taza azamat. Qazaq­tyń aqyn qyzdarynyń biri Náziken Alpa­mys­qyzy «Pir tuttyń qazaq qo­ny­­syn» dep jyrlasa, shákirti Shómish­baı Sa­rıev ustazynyń dara týǵan daryn ıesi eken­digin «Kór­kem uly – bir týatyn ǵasyr­dyń» degen joldarmen jyrǵa qosty.

Qazaq eliniń mádenıeti men ádebıe­tine qomaqty úles qosqan ǵalymnyń eńbek joly ult tarıhymen tyǵyz baı­la­nysty bolsa, Qazaq ǵylymynyń qara shańyra­ǵy Qazaq KSR Ǵylym aka­­demııasy­nyń alǵashynda Til jáne ádebıet keıin Ádebıet jáne óner ınstı­týty bolyp jeke otaý tikken osy ıns­tı­týttyń tarıhyn da M.B.Ba­zar­baev esiminsiz sóz etý múm­kin emes. Sebebi ol atalǵan ıns­tı­týtynyń tuńǵysh dırektory jáne M.Áýezovtiń úlken úmit artqan shákirti. 1961 jyly M.Áýe­zov dúnıe salǵanda ustaz arma­nyn iske asyryp, atalǵan ınstıtýt­ty aıaǵynan tik turǵyzǵan da M.Bazarbaev ekenin búgingi urpaq bile bermes.

Osyndaı san alýan eńbek­terimen birge ol kórkem aýdarmaǵa da aralasyp, V.Gýbarev pen A.Gýsev qurastyrǵan «Vojatyı kitabyn» (ekinshi kitap, 1953) M.Álimbaevpen birge tárjimalady. I.S.Týrgenevtiń tańdaýly tórt povesi («Pervaıa lıýbov», «Veshnıe vody», «Asıa», «Postoıalyı dvor») «Alǵashqy mahabbat» degen atpen jeke kitap bolyp shyqty (1960-1968), Arıstofannyń «Lısıs­trata» jáne «Fesmoforlar meıra­myndaǵy áıelder» komedııalaryn (1981), M.Ibragımbekovtiń «Mezozeı tarıhy» pesasyn (eki kórinisti, 1977) aýdarǵany belgili. Alaıda onyń jeke mu­raǵatynan osy atalǵandarmen birge jáne bir­neshe kórkem aýdarmasy tabyldy.

«Jigitke jeti óner de az» deı­di hal­qymyz. Joǵaryda sóz bol­ǵan Músilim Bazarbaıulynyń bir basynan tabylǵan ónerler onyń «segiz qyrly, bir syrly» bolǵanyn baıqatady. Olaı bolsa, búgingi óskeleń urpaqtyń da aǵalarymyz tárizdi Otanyn, elin, ultyn súıgen patrıot bolyp ósýine tilektespiz.

Gúljahan ORDA,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory