Ǵalamnyń qozǵaýshy kúshi – ǵylym

Bıyl 2 maýsymda Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Ke­meluly Toqaevtyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń quryl­ǵanyna 75 jyl tolǵanyna oraı ótken jalpy jınalysynyń sessııasyna qaty­syp, otandyq ǵylymnyń damýyna qatys­ty tyń bastamalardyń qolǵa alynatynyn jarııalaǵany jańa tehnologııalar dáýiriniń bastalǵanyn bildiredi. Bul sheshim ǵylymǵa degen bar kúsh-jigerin aıamaı kele jatqan 22 myńdaı ǵalym-áriptesimizdiń boıyna jańa serpin, qýat bergenin rıza­shy­lyqpen atap ótýge bolady. My­sa­ly, Qazaqstannyń ǵyly­mı-teh­nologııalyq damý strategııasy ázirlenip, 2025 jylǵa deıin ǵy­lymǵa bólinetin qarjynyń IJО́ úlesindegi kórsetkishin 1 paıyzǵa jetkizý týraly tapsyrmasy aldaǵy kóp nárseniń bastaýy dep bilemiz.

Prezıdenttiń sózinen týyndaıtyn basty tujyrym: HHI ǵasyr­daǵy damýdyń birden-bir joly – ǵylym. Memlekettiń ınnovasııalyq ǵylymı-tehnıkalyq je­tis­tikteri de, halyqaralyq arenadaǵy or­ny men yqpaly da ǵylymmen ba­ǵalanady. Ol úshin elimiz­degi osy salany ýaqyt sura­nysyna beıim­deıtin Ǵylym akademııa­sy – Jańa Qazaqstannyń ıntellektýaldy tiregi. Al bilim­di, ǵylymdy damytatyn, qol jet­kizgen nátıjelerdi óndiriske engi­zetin ozyq oıly, halyqaralyq ǵylymı or­tada tanylǵan ǵalymdar shoǵyry biz­de jeterlik. Osy salada kóshbasshy bolyp júrgen tulǵanyń biregeıi, ǵylym­daǵy meniń áriptes inim, Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Agrar­lyq bólimniń meńgerýshisi, akademık Tilektes Espolov.

Búgingi tańda joǵary bilim berý men ǵylymdy basqarý júıe­si álem­dik tájirıbege saı jańa deń­geıge kóteri­lip, elimizdegi ýnı­ver­sıtetterdiń ǵy­ly­mı áleýeti nyǵaıyp, olardyń ǵy­ly­mı-zertteý ortalyqtarymen já­ne óndirispen ınterasııalanýda alǵa shyqqanyn kórip otyrmyz. Osy rette akademık Tilektes Isabaıuly basqara­tyn, Jańa Qazaqstannyń agrarlyq bilimniń kóshbasshysy, 90 jyldan astam taǵylymdy tarıhy bar – Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń orny erekshe. Reseı ǵylym akademııasynyń akademıgi, K.A.Tımırıazev atyn­daǵy Reseı memlekettik agrarlyq ýnıversı­tetiniń rektory Vladımır Trýhachevtyń osy oqý orny týra­ly: «QazUAZÝ Qa­­zaq­standa ǵana emes, TMD jáne Or­­ta­lyq Azııa elderinde agrarlyq bilim berýdiń, ǵylym men praktıka­ny ıntegrasııalaýdyń flagmany sana­lady jáne agroónerkásiptik sektor­daǵy kórnekti ǵalymdardyń býyny qalyptastyrǵan úzdik dástúrlerdi saqtaı otyryp, halyqaralyq qaýym­­das­tyqta jańa bilim men ozyq da­mý baǵdarlamalaryn jasaıtyn, za­ma­­­naýı halyqaralyq tájirıbege ne­giz­­del­­gen oqytý mo­del­deri men ınnovasııalyq tehnologııalardy paıdalanatyn zııatkerlik ortalyq» degeni ádil de, joǵary baǵa dep bilemiz. Aı­ta keteıik, Reseı memlekettik agrar­lyq ýnıversıteti – MAShA men QazUAZÝ ekeýi de QS álemniń úzdik ýnıver­sıtetteriniń reıtıngisine kiredi.

Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnı­versıteti óz tarıhynda el ekonomı­kasy­nyń agrarlyq sektory úshin qan­shama ataqty ǵalymdar men joǵary bilikti mamandar tobyn tárbıelep shyǵardy, ári úzdiksiz daıarlap keledi. Ýnı­versıtet túlekteri shyn máni­sinde elimizdiń ǵylymı, bilim berý, saıası, eko­no­mıkalyq jáne mádenı elıtasyn quraıdy. Sol sııaqty, aǵa býyn ǵalym­dardyń qalyptastyrǵan úzdik dástúrlerin berik saqtaý, jalǵastyrý, úlken­di syılaý, ótkendi umytpaý – para­sattylyqtyń belgisi. «Ulyq bolsań, kishik bol» degen. Tilek­tes Isabaıuly árdaıym ózinen burynǵy osy ýnıversıtette basshy bolǵan Haıdar Arys­tanbekov, Zeınolla Qojabekov, Qal­dybek Sabdenov, Tilepbaı Tazabekov, Borıs Shah, Kenjeǵalı Saǵadıev syndy rektorlardyń jasaǵan izgi isterin jalǵastyryp, olardyń esim­derin qurmet­tep, izetti, iltı­patshyl azamattyq bıik bolmysyn baıqatyp keledi. Tilektes Isabaıuly kópti kórgen, ýnıversıtetke eńbegi sińgen ustaz-ǵalymdarǵa da syı-qurmet kórse­týden jańylǵan emes. Solardyń arasynda ózine ustazdyq jol kórset­ken Zulqarnaı Seıitov, Qı­ly­baı Medeýbekov, Muhtar Al­­shynbaev, Rashıd Kývatov, Ra­hym Orazalıev, Petr Ivanov t.b. kóptegen ǵalym tulǵa jetkilikti.

Sál sheginis jasaıyn. Men bi­letin Tilektes Isabaıuly ǵy­lymǵa degen yn­ta-jigerimen, boıyn­daǵy tabıǵı talantymen, uıymdastyrýshylyq iskerligimen el-jurtqa erte tanyldy. 1977 jyly Máskeý qalasyndaǵy A.N.Kostıakov atyndaǵy Búkilodaqtyq Gıdro­tehnıka jáne melıorasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyn, 1984 jyly doktorantýrasyn bitirip, úlken mektepten ótti. Halyqaralyq ortada bedeldi oqymystylar – tehnıka ǵy­lym­darynyń doktorlary, professorlar Davıd Melamýt, Leonıd Badaev, sondaı-aq Qazaq­stan tarapynan ǵylymı keńesshi retinde Qazaqstanǵa eńbek sińir­gen ǵylym qaıratkeri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Lashkar Tájibaev syndy tulǵalardan tálim alyp, ǵy­lymdaǵy tuǵyry bekı tústi. Teh­nıka ǵylymdarynyń kandıdaty atanyp, óziniń bilim alǵan Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda «Sýmen qamtamasyz etý jáne sýlandyrý» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, dosent, KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Salalyq ǵylymı-óndiristik zert­hanasynyń meńgerýshisi qyzmet­terinde shyńdaldy.

Táýelsizdiktiń qalyptasý ke­zeń­derinde de óziniń sara jolynan jańyl­ǵan joq, naryqtyq reformalar jú­zege aspaı jatqan qıyn ýaqyttarda da ǵylymnan qol úzgen joq. О́reli is­ter kórsetti. О́te baıypty, aldyna aı­qyn maq­sat­tar qoıyp, soǵan jetýde uıym­dastyrýshylyq qabiletimen ár kezde óz áriptesteriniń arasynda shoqtyǵy bıik kórinetin T.Espolov 1993 jyly Indýstrıaldy kolled­jiniń dırektory, keıinirek Almaty ındýstrıaldy-pedagogıkalyq akademııasynyń tuńǵysh rektory atandy.

Basshylyq qyzmetpen qatar, qıyn­dyǵy mol ǵylymnan da qol úzbeı, óziniń tańdaǵan taqyrybyn tereńdete zertteýmen aınalysty. Birneshe jyldyq ǵy­lymı-zertteý jumystarynyń nátıje­sinde 1997 jyly «Qazaqstannyń shóldi-shóleıtti aýmaǵynyń resýrstyq áleýetin baǵalaý jáne ósimin molaıtýdy basqarý máseleleri» taqy­rybynda doktorlyq dıs­sertasııasyn sátti qorǵap shyq­ty. Onyń ǵylymı jumysy na­ryq­tyq qa­tynastardy damytý jaǵdaıynda eldiń tabıǵı resýrs­taryn ekonomıkalyq baǵa­laý jáne basqarýǵa arnalǵan alǵashqy tyń zertteýlerdiń biri. Osylaısha, otan­­dyq ǵylymdaǵy óz ornyn berik aı­qyn­­daǵan T.Espolov 2001 jyly pro­fes­sor ǵylymı ata­ǵyna ıe bolyp, dál osy jyly Qa­zaq mem­lekettik agrar­lyq ýnıver­sıtetine rektor bolyp taǵaıyn­daldy.

Qazirgi ýaqyt – bilektiń emes, bilim­niń zamany. Ulttyq zert­teý ýnıver­sıtetine, sonyń ishin­de burynǵy Qazaq aýyl sharýa­shylyǵy men Almaty zooteh­nı­kalyq maldárigerlik sııaqty eki iri ınstıtýttyń bazasynda paı­d­a bolǵan zamanaýı JOO-ǵa jetekshilik jasaý ońaı sharýa emes. Tilektes Isabaıuly je­tekshilik jasaǵan jyldary bilim men ǵylymdy basqarýdyń ha­lyqaralyq standarttaryna negizdelgen ulttyq joǵary oqý ornyna transformasııa­laný úderisi óz nátıjesin berip, bilim berýdiń álemdik deńgeıdegi JOO qataryna kóterilgenine kýámiz. Ýnıversıtettiń sıfrly transformasııasyn nyǵaıtý ná­tıjesinde oqytýdyń bilim berý baǵdarlamalary jańar­tylyp, jań­ǵyrtyldy, korpora­tıv­tik basqarýdyń ashyq júıesi qu­ryl­dy, JOO-nyń qyzmetine bıznes-qoǵam­dastyq tartyldy. Tek sońǵy jyldary ǵana damyǵan shetelderde bilim alǵan 200-den astam jas ǵalymdar JOO oqytý­shy­larynyń qataryn tolyqtyrdy. Ka­fed­ra meńgerýshileriniń, qu­ry­lym­dyq bólim­sheler basshy­larynyń 57%-y jas ǵalymdar.

T.Espolovtyń basshylyǵymen ýnı­ver­sıtet Eýropalyq bilim berý keńis­tigine kirdi, Bolon deklarasııasyna qo­syldy jáne ýnıversıtetterdiń Eýropa­lyq qaýymdastyǵyna múshe boldy. Qa­zaqstannyń jetekshi joǵary oqý oryndary basshylyqqa alatyn zertteý ýnıversıtetiniń qa­zaq­standyq modeli ázirlendi. Ázirlengen model TMD-nyń jetekshi agrarlyq ýnıversıtetteri úshin de usynyldy, olardyń kópshiligi búginde ulttyq zertteý ýnıversıtetine aınalý tájirıbesin qabyldady. Trans­formasııany tıimdi júrgizý úshin ýnı­ver­sıtettiń damýynyń 5 basym baǵyt­tary anyqtalyp, Jol kartasy jasaldy.

2015 jyly ýnıversıtettiń Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi qaramaǵynan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qara­maǵyna berilýi joǵary oqý orny damýynyń jańa kezeńiniń bastaýy boldy jáne akademııalyq erkindik alýǵa, avtonomııaǵa kóshýge, memleket-je­ke­menshik seriktestik tetikterin paıdala­na otyryp, ózin ózi qar­jylandyrý qaǵıdat­taryn iske asyrýǵa múmkindik berdi.

Ujymdyq qajyrly eńbektiń nátıje­sinde alynǵan ǵylymı jetistikterdi kom­mersııalandyrý tetikteri belsendi túrde ázirlenýde, bıoresýrstar jáne tabı­ǵatty paıdalaný salasynda agrarlyq naryq talap etetin bıznes-jobalar port­feli qalyptastyryldy. Osy jobalardy iske asyrý úshin «AgroDamý» agrarlyq ǵylymı-óndiristik konsorsıýmy quryldy, bıznes-qurylymdarmen turaqty baılanystar ornatyldy, óndiristik jaǵdaılarda ınnovasııalyq jobalardy oryndaýǵa sharttar jasaldy. Ýnıversıtette rektordyń bastamasymen túlekter Qaýymdastyǵy, úzdiksiz agrarlyq bilim berý júıe­sin júzege asyratyn mektep (lıseı) – kolledj – ýnıversıtet «Agrobilim», «Kishi akademııasy» ashylyp, tabysty jumys isteý­de. Aýyl sharýashylyǵy óndi­rý­shilerine konsýltasııalyq, aq­pa­rattyq, zańgerlik jáne mar­ke­tıngtik qyzmet kórsetý úshin QazUAZÝ respýblıkanyń 9 obly­syndaǵy 88 aýdandy qamtıtyn «Eks­tenshn» bilim taratý júıe­sin engizdi, Qazaqstandaǵy fermer­lerdiń jalǵyz joǵary mektebin uıymdastyrdy. Osy­laı­sha, ýnı­versı­tet ǵalymdary ǵylymı ázir­lemeleri men usynymdaryn aýyl eńbekkerlerimen birlese iske asyrýda.

Qazirgi tańda QazUAZÝ álemniń 137 jetekshi joǵary oqý ornymen já­ne ǵylymı ortalyqtarymen ynty­ma­q­ta­sa jumys júrgizip keledi. Jo­ǵa­­ry bilim jáne ǵy­lym boıynsha 15 halyq­aralyq qaýymdastyq pen uıym­nyń mú­shesi. Ýnıversıtet TMD elderi­niń jetekshi agrarlyq joǵary oqý oryn­dary rektorlarynyń Keńesinde, Alma­ty aımaqtyq rektorlar Keńesinde tór­aǵalyq etedi. Osyndaı álemdik ǵyly­mı orta qadir tutyp, sanasatyn bıik­terge ár jyldardaǵy qalyptasý, damý ke­zeńderindegi qajyrly, ujymdyq eńbek­tiń nátıjesinde qol jetkizgeni daýsyz.

Osyndaı aýqymdy isterdiń ná­tıje­sinde joǵary oqý orny 2020 jylǵy 23 qazanda Úkimet qaý­lysymen «zertteý ýnı­versıteti» mártebesine ıe boldy. Oqý ornynyń ǵalamdyq qaýymdastyq orbıtasyndaǵy jańa dáýiri bas­taldy. Ǵylymnyń basty mıssııa­sy – ómir súrý sapasyn artty­rý. Akademııanyń basshysy re­tinde meni Prezıdenttiń aýyl sharýa­shylyǵyna qatysty usy­nys­tary oılandyrǵanyn jasyra almaımyn. Taıaýda ótken Ulttyq keńes otyrysyn­da Qasym-Jomart Toqaev: «...agro­ónerkásiptik keshenge memlekettik qol­daý kórsetip, qymbatshylyqty bol­dyrmaý úshin aýylsharýashylyq taýar­laryn memlekettik turaqtandyrý qor­la­ryna forvardtyq baǵada satyp alý máselesin qarastyrý qajet», dep, búgingi qıyndyqty eńserýdiń joldaryn atap kórsetti. О́z keze­ginde bul tapsyrma búkil agrokeshen salasyndaǵy qurylymdarǵa, ásirese ǵalymdarǵa úlken jaýap­ker­shilik júkteıdi. Halyqty azyq-túlik ónim­derimen tolyq qamtamasyz etýdegi ın­no­vasııalyq ǵylymnyń alar orny men róliniń aıryqsha bólek ekenin T.Espolov sııaqty aýyl sharýashylyǵy sala­synyń ǵalymdarynan artyq eshkim bilmeıdi.

Ýnıversıtettegi eń úlken je­tistiktiń biri osy – elimizdiń agro­ónerkásip keshe­ni­niń ınnovasııalyq damýyna yqpal jasaý úshin úzdik ınnovasııalyq tehnologııalar men jańa bilimderdi izdestirý, tartý jáne transfertteý maqsatynda Ha­lyqaralyq agrotehnologııalyq Habtyń qurylýy. Agrohab agrar­lyq ǵylym, bilim jáne óndiristiń ózara is-qımylyn úılestiretin keshendi alańǵa aınaldy, ári Qazaqstannyń agrarlyq sektoryn damytýǵa baılanysty Memleket basshysy qoıǵan mindetterdi júıeli oryndaýǵa yqpal etýde.

Agrohabtyń quramynda: AQSh, Nı­de­r­land, Fransııa, Ońtústik Koreıa sııaq­ty eldermen naqty ǵylymı jo­ba­lar sheńberinde ashylǵan 11 ǵyly­mı-zertteý ıns­tıtýty, 49 zertteý zert­ha­nasy, 18 halyqaralyq zertteý orta­ly­ǵy jumys isteıdi. Zerthanalar ha­lyq­aralyq agenttiktermen akkre­dıt­telgen jáne ózge de jo­ǵa­­ry oqý oryndary, ǴZI men agro­qurylymdar ǵalymdarynyń ujymdyq paıdalanýyna esigi ashyq. Ýnıversıtette TMD-daǵy kóptegen joǵary oqý oryndaryna úlgi bolarlyq biregeı zertteý ortalyqtary men zert­hanalar bar. Sońǵy úsh jylda 2 ınno­vasııalyq ortalyq, 2 zamanaýı zerthana ashyldy. Sonyń biregeıi – 2020 jyly ýnıversıtettiń Ha­lyqaralyq vaksınologııa ǵyly­mı-zertteý ortalyǵynda «Asa qaýipti ınfeksııalar ulttyq ǵyly­mı ortalyǵymen» birlese otyryp, she­tel­dik seriktester – Ogaıo shtatynyń Ýnıversıteti (AQSh) jáne Vaxine bıotehnologııalyq kompanııasynyń (Aýs­tralııa) qoldaýymen COVID-19-ǵa qar­sy 2 vaksına jasaldy: olar Dú­nıe­júzilik densaýlyq saq­taý uıy­mynyń tizimine COVID-19-ǵa qar­sy vaksınalyq úmitkerler re­tin­de engizilgen. Qazaqstan-Japon ınno­vasııalyq ortalyǵynda janýarlardy genotıpteý, bıomaterıalǵa metagenomdyq taldaý, elektrondyq-mıkroskopııalyq jáne basqa da zertteýler júrgiziledi.

Tamaq ónimderiniń tehnologııa­sy men sapasyn zertteý ınno­vasııalyq ortalyǵynda ósimdik jáne janýar tektes shıkizattardy qaıta óńdeý boıynsha tamaq ónimderin shyǵarýdyń qoldanystaǵy tehnologııalary jetil­dirilýde jáne jańa tehnologııalary ázir­lenýde. Turaqty eginshilikti zert­teý ortalyǵynda ǵalymdar Ult­tyq ǵarysh­tyq zertteýler men tehnologııa­lar ortalyǵymen bir­lesip aýyl sharýashylyǵy jeriniń qunarlyǵy men sapasyna monıtorıng júrgizýde.

Ǵylymnyń qozǵaýshy kúshi – báseke, qoǵamdaǵy suranys. Qazirgi zamanǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn meńgergen agroınjenerlik kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy kúsheıtý, azyq-túlik ónimderiniń tuqymdyq sapasyn arttyrý úshin Qazaqstan-Belarýs agroınjenerlik ınnovasııalyq ortalyǵy quryldy, ol 75 birlik traktormen, kombaınmen jáne basqa da aýyl sharýashylyǵy tehnıkasymen tolyqtyryldy. Bul degenimiz aýylsharýashylyq JOO-da buryn-sondy bolmaǵan jańalyq. Biz sońǵy jyldary ýnıversıtette halyqaralyq yntymaqtastyqtyń qarqyndy damyp kele jatqanyn kórip otyrmyz, sonyń nátıjesinde Dutch Fruit Solutions kompanııasymen birlese otyryp, Qazaqstan-Nıderland «Intensıvti baq» zertteý ortalyǵy, Koreıa Respýb­lıkasynyń qorymen birlese «Aqyldy jylyjaı» Qazaqstan-Koreıa zertteý ortalyǵy, Kornel ýnıversıtetimen (AQSh) birge mıkroklonaldy kóbeıý zerthanasy, Mıchıgan shtatynyń ýnı­versıtetimen (AQSh) birge 14 zamanaýı zertteý zerthanasy bar Sý haby quryldy.

Ýnıversıtet ınfraqury­ly­myndaǵy taǵy bir ınnovasııalyq nysan – Agrotehnopark, onda JOO ǵalymdary ınnovasııalyq tehnologııalardy, tehnıkany Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy jaǵdaılaryna beıimdeý ádisterin júrgizedi. Ǵalymdar Dúnıejúzilik kókónis ósirý ortalyǵymen (WVC) yntymaqtasa otyryp, qyzanaq, kartop, burysh, salattyń 5 erekshe sortyn shyǵardy. Almaty qalasynyń sımvoly «Almaty almasyn» qalpyna keltirý jáne «Pavlovnııa» aǵashyn otyrǵyzý boıynsha joba iske asyrylýda.

Osyndaı ınfraqurylymdy qurý – ýnıversıtet ǵalymdaryna halyqaralyq, ulttyq ǵylymı jobalardy oryndaýǵa jáne olar­dyń nátıjelerin óndiriske en­gizýge múmkindik berdi. Mysa­ly, Monpele (Fransııa) ýnıver­sıtetimen birlesip ashylǵan refe­renttik zerthana sút jáne sút ónimderiniń sapasyn taldaýmen aınalysady, onda aýyl kásipkerleri óndirgen ónimderiniń sapasy bo­ıynsha sertıfıkat ala alady. T.Es­polovtyń ýnıversıtet pen jumys berýshiler arasyndaǵy ózara is-qımyly boıynsha júıeli jumystardy qurýǵa kóp kóńil bóletini quptarlyq is. Osy maqsatta túlekterdiń bolashaǵyna, olardyń eńbek naryǵyndaǵy suranysyna áser etetin keri baılanys tetigi jasaldy.

Ýnıversıtettiń kelesi bir je­­tis­­tigi – ǵylymı kadrlardy daıar­­laýdyń jańa modelin engizý. Sóz magıstrler men PhD doktor­lardy Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttarymen birlesip daıarlaý týraly bolyp otyr. Dıssertasııa jetekshileri de ǴZI men ýnıversıtet ǵalymdary. QazUAZÝ-de 17 mamandyq boıynsha doktorlyq dıssertasııalardy (PhD) qorǵaýǵa arnalǵan 9 dıssertasııalyq keńes bar. Tilektes Isabaıulynyń usy­nysymen 3 ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty jáne 1 ǵylymı-óndiristik ortalyǵy ýnıversıtet basqarýyna berildi. Qazir magıstranttar men doktoranttar bilim berý baǵdar­lamalarynyń baǵytyna qaraı ýnıversıtette teorııalyq kýrstardy, al tájirıbelik, zerthanalyq sabaqtaryn ǴZI bazasynda ótedi.

Ǵylymda shekara joq, AQSh, Eýropa, Tynyq muhıt aımaǵy elderiniń jetekshi seriktes joǵary oqý oryndarymen 11 qos dıplom baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Mysaly, Varshava jaratylystaný ǵylymdary ýnıversıtetimen (Polsha) «IT-tehnologııalardy paıdalana otyryp, sý resýrstaryn basqarý» qos dıplomdy magıstrlik baǵdarlamasy júzege asyrylýda.

Ustaz-ǵalym retinde Tilektes Isabaıulynyń da ózindik úlken ǵylymı mektebi qalyptasqan. Onyń tikeleı jetekshiligimen 66 ǵylym kandıdaty, 25 doktor jáne 7 PhD doktory daıarlandy. Ǵylymdy ıgergen talantty jastar ýnıversıtettiń ǵana emes, tutas elimizdiń qýatty kúshi. Sondyqtan, ǵylymı-bilim berý keńistiginde suranysqa ıe, bəsekege qabiletti, joǵary mədenıetti jəne bilikti, zertteýshi mamandar daıarlaý úshin barlyq jaǵdaı jasalýda. QazUAZÝ bilim berý júıesinde birqatar úlken je­tis­tikterge qol jetkizdi. QS WUR-2022 pándik reıtınginde alǵash ret «Aýyl sharýashylyǵy jáne orman resýrstary» baǵyty boıynsha top-401-ge kirdi. Jýyrda halyqaralyq QS-2023 boıynsha álemniń úzdik ýnıversıtetteri reıtıngisinde 481 oryndy ıelendi. Endigi maqsat – QS-400 reıtıngimen álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet ataný.

Tilektes Isabaıuly jastardyń tárbıesine, rýhanı damýyna da erekshe kóńil bóledi. Bir sózinde: «Bizdiń ýnıversıtette oqyp jatqan bilimgerlerdiń basqa oqý oryndaryna qaraǵanda erekshelikteri kóp. Sebebi stýdent jastardyń 98%-y aýyl balalary. «Bulaq kórseń kó­­­­zin ash» demekshi, jas­tardyń ta­­bıǵı tazalyǵyn saqtap, erkin­di­gin tusaýlamaı, talabyna qol­daý kórsetip, bilimi men ónerin ush­taýdy, eń aldymen, ózimniń, sosyn osy ujymnyń ortaq mindeti dep esepteımin», degeni ómirlik ustanymyn aıqyndaıdy.

Ustaz-ǵalym T.Espolov ýnı­ver­sı­tettiń san qyrly qyzme­tine qaramastan ǵylymı zertteý­lerin sátti izdenistermen jalǵas­tyrýǵa múmkindikter taba bildi. Ol elimizdegi sý resýrstaryn eko­nomıkalyq jaǵynan tıimdi basqarýǵa, sý qaýipsizdigin qamta­masyz etýge baǵyttalǵan 500-den astam ǵylymı, oqý-ádistemelik jumystardyń, sonyń ishinde 30-dan astam monografııanyń, oqýlyqtardyń, oqý quraldarynyń avtory, 40-tan astam patentter men ónertabystardyń ıegeri atandy.

Tilektes Isabaıuly jer ús­ti sýlaryn utymdy paıdalaný tásilderin tereń zerttedi. Kóp jy­lǵy ǵylymı zertteýleriniń qo­ry­tyndylary Geografııa ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýty men Gıdro­geologııa jáne geoekologııa ınstıtýty ǵalymdarynyń «Qa­zaqstannyń sý resýrstary: baǵalaý, boljam, basqarý» atty 30 tomdyq biregeı ǵylymı eńbekterine enip, ol Qazaqstan tarıhynda alǵash ret jaryq kórdi. Bul ǵylymı jańalyq – máńgilik qundylyq, barsha adamzat balasyna ortaq sarqylmas qazyna. Osy ǵylymı eńbegi úshin Tilektes Isabaıuly Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy.

Agrarlyq ǵylym men bilimdi damytýǵa qosqan zor úlesi úshin ol otandyq jáne sheteldik aka­demııalardyń: Ulttyq Ǵylym aka­demııasynyń, Ulttyq Injenerlik akademııasynyń, Ulttyq Jara­tylystaný ǵylymdary akade­mııasynyń, Reseı Ǵylym akade­mııasynyń, Ýkraına Ulttyq ag­rar­lyq ǵylym akademııasynyń, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń múshesi bolyp tabylady. Jaqyn jáne alys sheteldiń 14 jetekshi joǵary oqý oryndarynyń qurmetti doktory jáne professory atanyp, el abyroıyn da asqaqatatyp júr.

Murat JURYNOV,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń  prezıdenti,

akademık, professor, hımııa ǵylymdarynyń doktory