Sultanmahmut súıgen sulý

Sáýleli sapar

Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda Sultanmahmut Toraı­ǵyrov bilim izdep Semeı, Omby, Troısk qalalaryn aralasa, ilim nuryn taratyp Altaı aımaǵynyń Katonqaraǵaı, Kúrshim men Zaısan óńirlerinde iz qaldyrdy. Sonyń ishinde, ásirese Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany, Shyńǵystaı aýylynda ótkizgen bir jyl Sultanmahmut ómirinen aıryqsha oryn alady. Sebebi bul sapar aqyn álemine tóńkeris jasaǵan tartysty hám tabysty kezeń boldy desek qatelespeımiz. Tartysty bolǵan sebebi – joqshy­lyq pen dert meńdep ári-sári kúı­ge túsken ómirine sáýle shashyp, ár bergen arý Baǵılamen dál osy Shyńǵystaıda jolyǵyp bir qýansa, kóńil jarastyryp úlger­mesten eskiliktiń zańyna baǵynyp ǵashyǵynan máńgilikke aıyrylyp ah urady. Al bul sapardyń zor tabysy – Altaı arýy Baǵıladan aıyrylý aqynǵa shyǵarmashylyǵynyń shedevri – «Qamar sulý» men «Kim jazyqty?» shyǵarmalaryn jazýǵa túrtki boldy.

Sultanmahmut Baǵılany kezik­tir­gende arýdyń jasy 17-den endi assa kerek. Tolǵan aıdaı tolyqsyp turǵan kerbez arý kelbetin kún súıgen kórkem ajarymen ǵana emes, aqyl-parasaty, aqyndyq ónerimen de jas aqynnyń kózine ottaı basylyp, júregine óshpes shoq salady. Talaıdy tamsandyrǵan tákappar boıjetkenniń de kóńili bir kórgennen Sultanmahmutqa qulaıdy. Qos ǵashyq arasyndaǵy mahabbat hıkaıasyna oqyrman qaýym jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Saryarqanyń jańbyry» áńgimesi arqyly jaqsy qanyq. Onda sýretker súıgender sezimin bylaısha baıandaıdy: «Ol əli ózi ǵana biletin, ózi ǵana deımiz-aý, úsheýi ǵana biletin, jumbaqty syr. Ər úmittiń túni boıy uıyqtatpaı, beımaza etetin qııaldy səýleleri ıindese kelip, úlken armanǵa, ystyq mahabbatqa ulasqandaı edi. Bir-birin jan-tənimen qıyla súıe­tini ashylmasa da, aýyzeki suh­bat­tasýdan əldeqaıda kúshti qudi­retti sezim jetkizip qoıǵan. Bul únsiz súıispenshilikteri boı ber­meı bılep əketse, túbi nege aparyp soǵatynyn, myna Baǵılanyń əkesi ne deıtinin oılaýdyń ózi asa sumdyq edi».

Álıhannyń amanaty

Bul jerdegi Baǵılanyń ákesi dep otyrǵany – burynǵy «Sháńgishtaı» bolysynyń aǵa sultany, aǵartýshy, mesenat Ábdikerim Erejepuly. Ábdikárim bolys – ózi turatyn О́r Altaı ólkesi Katonqaraǵaıdaǵy Shyńǵystaı aýylynda 1907 jyly eki klastyq qazaq-orys mektebin saldyrǵan qaıratker tulǵa. Zama­ny­nyń kózi ashyq, kókiregi dańǵyl, oryssha oqyǵan, ozyq oıly qazaq basshysy ári el basqaryp júrip, qazaq balalarynyń da dástúrli dinı bilimmen birge eýropalyq ilimdi ıgerýine jol ashqan tulǵa retinde esimi tarıhta altyn árip­pen jazylǵan bolys sondaı-aq, eki márte Memlekettik Dýmaǵa jáne Alash partııasynyń atqarý komı­tetine múshe bolǵan. Demek bul oraıda Baǵılanyń ákesin Alash­orda qaıratkerleri qataryna jat­­qy­zýǵa bolady. Oǵan dálel – Ábdi­kerim Erejepuly 1920 jyly Semeı­de Alash partııasynyń jańa baǵdarlamasy qabyldanǵan kezde Álıhan Bókeıhannan keıingi qosymsha baıandamashy bolǵandyǵy. Tipti Sultanmahmutpen Semeıde jolyqqan Ábdikerimge jas aqyn­dy elge aparyp, qysyraqtyń qy­­my­­zyna qandyryp, dertinen aıyq­­­ty­rýdy ótinish etken de osy Alash kósemi Álıhan Bókeıhan bolýy múmkin degen derekterdi kezik­tirýge bolady. Sonyń biri jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń «Kelmes kúnder elesi» ǵumyrnamalyq romanynda da aıtylady. «Densaýlyǵyn túzetý, qara bıeniń qymyzyna to­sap etip dimkásin emdetý úshin, Sul­tanmahmuttyń Shyńǵystaıǵa kelýi de Á.Bókeıhanovtyń ótini­shi­ne baılanysty bolsa kerek» dep jaz­ǵan qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan habary mol qalamgerdiń sózine sú­ıensek, Ábdikerim Erejepuly men Álıhan Bókeıhanulynyń bir kez­deri Peterbor qalasyndaǵy Or­man sharýashylyǵy oqý ornynda qatar bilim alǵandyǵyn bilýge bolady.

Sharasyzdyq

Búkil ómirin bilim izdeýge, ózi bilgenin aınalasyna úıretýge asyq bolǵan Sultanmahmut Baǵı­la­nyń ákesimen Semeıde tanysady. Asqynyp bara jatqan der­ti­ne jumyssyzdyq qosylyp, joq­shylyq dińkeletken jas aqyn basyna is túsken qıyn-qystaý kezeńde kómek qolyn sozǵan Ábdikerimniń usynysyn birden qabyl alady. Onyń ústine órship bara jatqan ókpe aýrýynan qutylýdyń jalǵyz amaly qysyraqtyń qymyzyn úzbeı ishý ekenin bilgen jigit jaryq kúnnen úmitin úzgisi kelmeı, dertine daýa izdep Katonqaraǵaıǵa keledi. Shyńǵystaıǵa taban tirep, sondaǵy eki synyptyq mektepte bala oqyta bastaıdy. Mine, dál osy kezde Baǵılamen júzdesedi. Til­deskennen-aq arman maqsatta­ry úndese ketken jastar bir-birin súıip qalady. Tipti aqyn júregi­nen Baǵılaǵa arnalǵan ǵashyqtyq shýmaqtar jyr bolyp tógiledi:

Keldi hatyń men sharshap,

Otyrǵanda qamyǵyp.

Habaryńa bek ańsap,

Sozylyp kózim talyǵyp.

Sózińnen kórip ózińdi,

Qushaqtaı aldym jamyǵyp, – degen jyr joldary jas aqynnyń Altaıdyń appaq arýyna arnaǵan appaq kóńiliniń, syrshyl seziminiń kórinisi edi.

 Alaıda ókinishtisi – qos júrek jarasqanymen, taǵdyrdyń degeni basqa boldy. Dáýleti shalqyǵan Ábdikerim bolystyń úlken qy­zyn besikte jatqanynda-aq atasy Ere­jep Shúı bolysynyń baıy Buqabaıdyń balasy Aqsoltanǵa atastyryp qoıǵan edi. Bul týraly jazýshy Toqtarbek Maǵzumov «Baıberdi asýy» hıkaıatynda mynadaı derek keltiredi: «Qajy atasy Erejep nemeresi Baǵılany besiginde jatqanda-aq, Shúı bolysynyń baıy Buqabaıdyń (keı derekterde Buqarbaı delinedi. – avt.) balasy Aqsoltanǵa atastyryp qoıǵan eken. Qytaıdan saýda jasap oralǵan Buqabaı saýdager Erejep qajynyń kelisimin alǵan kúni bolashaq kelininiń «qarǵy baýy» dep bir úıir jylqynyń qunyndaı júk artqan toǵyz túıeni qajy jaılap otyrǵan Sharyqtybulaq bastaýyndaǵy Qarasaz jaılaýynda otyrǵan Ábdikerim bolystyń on eki qanat aq úıiniń aldyna bir-aq shógertken desedi».

Áke úkimi

Al Sultanmahmut pen Baǵı­lanyń arasyndaǵy sezim baıla­nysyn sezip qoıǵan áke bolsa, ot órshimeı turǵanda qyzyn qudan­daly jerine uzatýǵa asyǵady. Osy­laısha, kún jylyp, jer aıaǵy keńýin kútpesten jer qaraımaı jatyp asyǵys túrde qyzyn ýádeli ýaqyttan erte jat jurtqa attandyryp jiberedi. Kókiregin óksik qysqan Baǵıla ata sózinen attaı almaı, amalsyz kózin súrtip kete barady. Sherli arý týǵan jerden attanarda eline, ákesine degen ókinishke toly bir aýyz óleń jolyn máńgilikke el aýzynda qaldyrdy:

Jaz jaılaýym –

 Qarasaz, Muzbel, Tatan

Keshir jurtym isimde

bolsa qatam.

Ápekem alys jerge bermes edi,

Atastyryp ketipti

qajy atam.

Muzbeldiń muzartynan

shań turmaǵan,

Qolyma suńqar

qonǵan sańqyldaǵan.

Sol suńqarym qapyda

ushyp ketip,

Ápeke, men boldym

qaz qańqyldaǵan.

Aıta almaımyn ózgege

syrymdy ashyp.

Jaqsyǵa bolǵan edi

kóńil ǵashyq.

Tym názik, úkili úmit

artta qalyp,

Baramyn qımastyqpen

men qoshtasyp,

dep zar eńireıdi. Ba­ǵı­lanyń bul jerdegi ánge qos­qan, zarǵa qosqan suńqary – Sul­tanmahmut edi.

Armanda ketken aqyn

Mundaı qaıǵyǵa shydaı alma­ǵan aqynnyń názik jany muń jamylyp Baǵıla uzatylysymen-aq Shyńǵystaıdy tastap, basy aýǵan jaqqa bet burady. Kitap toly qor­jy­nyn arqalap, Zaısandy ja­ǵa­laıdy. 1915 jyldyń kúzinde Zaısan qalasyna kelgen ony dosy Máýlet Shamsýtdınov qarsy alyp, tórin usynady. Osy úıde jatyp aqyn áıgili «Kim jazyqty?» romanyn jazady. «Qamar sulýdyń» týýyna da aqyn basynan keshken osy jaǵdaı tikeleı túrtki bolady. Keıinirek elge oralyp, ómiriniń sońynda Baıanaýyldaǵy qazaq áıelderiniń arasynan shyq­qan alǵashqy muǵalıma Málı­ke Imanbaevamen kóńil jaras­tyrǵanymen, asqynǵan aýrý aqyn­dy armanyna jetkizbedi.

Al ata-ana qalaýymen eriksiz jat elge uzatylyp ketken boıjetken Baǵıla da baqytsyz bolyp, kóp uzamaı qusadan kóz jumady. 1920 jyly ekinshi perzentin ómirge ákelý ústinde qaıtys bolǵan Baǵı­lanyń súıgenine arnaǵan sońǵy haty:

Keshirer sertten taısam,

aqyn aǵa,

Bodaýǵa baılanyp tur basym,

 aǵa.

Iletin aq suńqarǵa qaz tabylar,

Qanatym qaıyryldy dep

jasyma, aǵa.

Kóz jasyn aǵaıynnyń

attaı almaı,

Altynǵa baqyr basty

saqtaı almaı.

Kóz jumyp kórmegenge

ketip baram,

Topyraǵyn týǵan jerdiń

dattaı almaı.

Jetkenshe basym jerge

saǵynarmyn,

Myń márte sýretińe

tabynarmyn.

Arshyǵan jumyrtqadan

arym taza,

Aldyńnan tańda maqshar

tabylarmyn, – bolypty.

Derti asqynǵan Sultanmahmut ta Baǵıla qaıtys bolǵannan keıin kóp uzamaı máńgilikke bet burady. Al «Qamar sulý» romany baıansyz mahabbatqa qoıylǵan eskertkish bolyp ádebıet áleminen máńgilik óz ornyn aldy.