Almatynyń eń kókeıkesti máselesi
О́mir bir ornynda turmaıdy. Táýelsizdiktiń bederinde qalalyq jerlerge jumys izdep qonystanyp jatqan otbasylardyń kóbeıýi, oǵan keıingi jyldary turmysy túzelgen qala turǵyndarynyń qala syrtynda shańyraqtaryn keńeıtip, qurylysty qyzdyrýy ózimen birge birqatar ózekti máselelerdi týyndatty. Endigi tirshilikte týyndaǵan túıtkildiń biri – ýrbanızasııa men qalalyq aglomerasııa máselesi Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda tuńǵysh ret qozǵaldy.
Árıne, bul zańdy qubylys. Qoǵamnyń damýy, órkenıettiń kóshine ilesken halqymyz jaqsy ómirdi qaladan izdeıtini aıan. Osy turǵydan alǵanda, áý bastan-aq arman bolǵan Almaty ýrbanızasııa úderisiniń tap ortasynda tur. Áleýmettik damý barysyn zertteýshilerdiń boljamy boıynsha, 20-30 jyldan keıin Qazaqstandaǵy aýyl men qala turǵyndarynyń arasalmaǵy 65-35 paıyzdy quraıtyn kórinedi. Qazir bul kórsetkish Reseıde –72, Belarýs, Ýkraına, Armenııada – 70, Amerıkada 90 paıyzǵa teń eken.
Ásirese, sońǵy 15 jylda aýyl turǵyndarynyń qalalarǵa qaraı aǵylýy, mıgrasııa máselesi, kórshi elderden jumys izdep kelgen jandar «jalǵan ýrbanızasııa» máselesi bar ekendigin de kórsetip berdi. Máselen, Almatyda kóptegen jyldardan beri kún keship jatqan adamdardyń kópshiliginiń aýylda turmysy bar.
Sol sııaqty ýrbanızasııa máselesi ózimen birge túrli keleńsizdikterdi de ilestirip keledi. Turaqty mekenjaıy belgisiz, turaqty jumysy joq adamdardyń qylmystyq isterge, urlyq-qarlyqqa qatysy barlyǵyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Almaty, Astana, Shymkent, Aqtóbe sııaqty mańyzdy qalalarǵa kóship kelip, qonystanyp jatqandarda qısap joq. Jáne bul halyq sanyn esepteý men qala turǵyndarynyń dál statıstıkasyn jasaýǵa kóp kedergi bolyp tur.
Sol sııaqty Almatyda ýrbanızasııamen qatar sýbýrbanızasııa úrdisi qatar júrip jatqany aıtylýda. Iаǵnı aýqattylar, turmysy ortasha azamattar qalanyń syrtyna qaraı jappaı qonystanyp, Almatyda toqymdaı jerdiń quny adam aıtqysyz sharyqtaǵanyna da kýá boldyq. Sondyqtan dál qazirgi tańda elimizde, onyń ishinde Astana men Almatyda ýrbanızasııamen birge sýbýrbanızasııa úrdisi qatar júrip jatyr. Al Almatynyń syrtqy aýmaǵyna aýyldan qalaǵa aǵylǵan adamdar óz betinshe turaqtap, odan shyqqan shýdy el umyta qoıǵan joq. Sýbýrbanızasııany álemdegi megapolıs qalalardyń bári de bastan keshirgen. Sondyqtan bul qazir Almatynyń eń kókeıkesti máselesine aınalyp tur.
Almaty dál qazir shekarasyn ulǵaıtýǵa yqylasty emes, bul turǵyda konservatıvtik kózqaras ustanyp keledi. Ekinshiden, Almaty janyndaǵy eldi mekenderdiń esebinen úlkeıgisi kelmeıdi.1990 jyldan bastalǵan bul úrdis qalaǵa kezek-kezek úlken qıyndyq týdyryp keledi.
Joǵaryda atap ótkendeı, kóptegen zertteýler keleshekte, 2025 jylǵa qaraı jer beti turǵyndarynyń 60 paıyzy, qalalarda ómir súredi dep boljam jasaýda. Osy aralyqta 5 mıllıon halqy bar 90-ǵa jýyq sýpermegapolıs paıda bolady dep jobalanýda.
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, toqsanynshy jyldardan búginge deıin aýyldan qalaǵa 2,5 mıllıon halyq kóship kelgen. Onyń 1 mıllıony tek Almaty qalasyna kóship kelipti. Resmı derekter boıynsha, byltyr 40 myń otbasy turǵyn úıge qoldary jetse, 2011 jylǵy kórsetkish budan 10 paıyzǵa joǵary kórinedi. Al memleket tarapynan turǵyn úı baǵdarlamasy 2005 jyldan beri qolǵa alynyp kele jatqany belgili. Sodan beri suranysqa ıe barlyq azamattar baspanamen qamtylýy kerek edi ǵoı degen saýal týyndaıdy kókeıimizde. 2020 jylǵa deıin bir ǵana «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasy boıynsha 75 myńdaı otbasy páterli bolady eken.
Halyqtyń keleshegine qatysty osynaý kókeıkesti máselege oraı taıaý kúnderi Almatyda úlken jıyn bolyp ótti. Qala ákimi Ahmetjan Esimovtiń tóraǵalyq etýimen ótken basqosýda álemdik deńgeıdegi kreatıvti qala men joǵary sapaly turmys jaǵdaıy bar ortany qalyptastyratyn uzaq merzimge negizdelgen almatylyq aglomerasııanyń máseleleri talqylandy.
Qala ákimi aglomerasııaǵa qatysty qala mańyndaǵy aımaqqa kiretin óńirlerdiń megapolısti odan ári damytýǵa yqpaly jáne onyń Almatyǵa áserine qatysty máselelerdi anyqtaý qajettigin erekshe atap, biz bul máseleni jan-jaqty zerttep, qalaǵa enetin aýmaqtardy josparlaý men basqarý úshin almatylyq aglomerasııaǵa enetin qala qurylysy aýmaǵynyń keshendi júıesin jasap, ony Úkimetke usynýymyz qajet. Bekitilgen jospardy júzege asyrýǵa jumsalatyn qarjy kózderi men onyń kólemi О́ńirlik damý mınıstrliginde maquldanyp, bekitilgeni mańyzdy, dedi.
Jıynda qala ákimi almatylyq aglomerasııanyń polımagıstraldi jeliler negizinde kólik júıesin damytýdy jete zertteý qajettigin atap ótti. Ahmetjan Esimov qalanyń ınfraqurylymyn, ony aınala qorshaǵan tabıǵatty damytý jáne ınjenerlik kommýnıkasııalar men nysandar týraly naqtyly usynys berýdi tapsyryp otyr. Almaty shaharynyń basshysy aglomerasııa máselesin kontr-magnıtter qurý arqyly retteýge bolady dep oılaıdy.
– Almaty aınalasynda birneshe kontr-magnıtter qurý qajet. Bular qýatty ónerkásibi men áleýmettik ınfraqurylymy bar, turýǵa qolaıly ortalyqtar bolýy tıis. Olardyń maqsaty – qaladan keri mıgrasııa, – deıdi qala ákimi.
Qala basshysy qala ákimdigi men Almaty oblystyq ákimdiginiń birigip jumys isteýi úshin vedomstvoaralyq komıssııa qurý qajettigin aıtty.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
