Bıýdjet qarjysyn tıimsiz jumsaý tyıylmaı tur

Qazir Ulttyq qor aktıvteriniń kólemi 53 mlrd dollarǵa jýyq­taıdy. Al memlekettik qaryz 47 mlrd dollar. Buǵan kvazı­mem­­lekettik sektordyń 40 mlrd dollar kólemindegi mindettemesin qossaq, 87 mlrd dollarǵa jetpek.

«Balans teris bolyp tur. Úkimettiń qaryzy kóp. Qaryzǵa alyn­ǵan aqshanyń 25 mlrd teń­gesi ıgerilmegen. 2021 jyly úki­mettik qaryz lımıti 470 mlrd teńgeden asyp ketti. Qa­ryzdy óteý men oǵan qyzmet kór­se­týge bıýdjettiń 16,5 paıyzy jum­salyp jatyr. Byltyr zań­namada syrtqy qaryzdardy tıim­siz josparlaǵany jáne paıda­lan­ǵany úshin memlekettik organnyń birinshi basshylaryn jaýapqa tartý kózdelgen edi. Osy normany tájirıbege engizetin kez keldi. Bıýdjet kirisin arttyrý boıynsha da júrgizilip jatqan jumystar tym solǵyn. Úkimet qosymsha kiris kózin izdeýge qulyqsyz, qıt etse, Ulttyq qordan ala salýǵa nemese jańa zaım resimdeı salýǵa úırengen. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, 2021 jyly salyq jáne kedendik ákimshilendirý esebinen bıýdjetke 684 mlrd teńge túsken. Alaıda aýdıt bul derekti nebári 55 paıyzǵa rastady. «3,9 mlrd teńge jumsalǵan «salyqtyq ákimshilendirý júıesin reformalaý» jobasynyń nátıjesi qaıda?» degen suraq týady», dep ashyna sóıleıdi A.Jamalov.

Depýtattyń aıtýynsha, byltyr IJО́-degi salyq úlesi 16,2 paıyzdy quraǵan, bul 2017 jylǵy kórsetkishten de tómen.

«Kvazımemlekettik sektordan qaıtarym bolyp jatqan joq. Úkimet – «Samuryq-Qazynanyń» jalǵyz aksıoneri. Soǵan qaramastan ony bıýdjetke dıvıdend tóleýge májbúrleı almaı otyr. 2020 jyly memlekettik qordyń taza tabysy 558 mlrd teńge bolǵan. Biraq bıýdjetke nebári 88 mlrd teńge, ıaǵnı 16 paıyz ǵana aqsha bergen», dep synǵa aldy.

Sondaı-aq ol bıýdjet aqshasyn paıdalaný turǵysynan da Úkimettiń eleýli qatelikterge jol berip otyrǵanyn, munyń sońy jaqsylyqqa soqpasyn aıtyp eskertedi. Sarapshynyń sózine qaraǵanda, bazalyq mólsherlemeniń tym joǵary bolýy sebepti de Úki­met bızneske sýbsıdııa berýge, jeńil­detil­gen nesıeleý baǵdarlamasyn shyǵarýǵa májbúr.

«Bıýdjet el ekonomıkasynyń bas­ty kredıtoryna aınaldy. Memleket­tik baǵdarlamalarǵa jyl saıyn mıl­lıardtaǵan teńge bólinedi. Alaıda sol baǵdarlamalardyń tıimdiligin baǵalap, dáleldep jatqan birde-bir biryńǵaı esepteý júıesi joq. Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemeni ázir tómendetkisi kelmeıtinin eskersek, jeńildetilgen qarjylandyrý áli uzaq jyl jalǵasady. Sondyqtan barlyq qoldaý sharasyn josparlaýdyń, esepke alýdyń jáne baqylaýdyń birligin qamtamasyz etý úshin bıznesti qarjylyq qoldaýdyń barlyq sharasyn bir baǵdarlama­ǵa nemese ulttyq jobaǵa biriktirgen jón. Onyń ústine osy qoldaý shara­larynyń barlyǵymen jumys isteı­tin «Báıterek» memlekettik holdıngi bar», dep óz usynysyn da bildiredi sarapshy.

Jalpy, bıýdjetti tıimdi josparlaý jáne bıýdjet kirisin arttyrý – bizdiń eń jandy jerimiz. Bir jyl buryn bul máselege Memleket basshysy da nazar aýdarǵan.

«Qaı joba elge paıda ákeledi, al qaısysyn keıinge qaldyramyz degen­di túsiný óte mańyzdy. Áleýmettik-ekono­mıkalyq effekt taldaýynyń nátı­­jesin paıdalana bilý kerek. Qazir­gi ýaqytta ony keshendi baǵalaý, baqy­laý jáne qoldanýdyń tıisti tetigi ázir­lenýde. Bıýdjetti qalyptastyrý kezin­degi qate basqarý prosesi ekonomı­kalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna ákelip soǵady. Sondyqtan Úkimetke bıýdjet qarajatyn ulttyq basymdyqtarǵa sáıkes paıdalanýǵa múmkindik beretin memlekettik shyǵystardy basqarýdyń keshendi júıesin qurýǵa týra keledi», degen edi Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­siniń kezekti otyrysynda.

Osyndaı taldaýshy tıimdi júıe qurylmaı, Ulttyq qorǵa súıengeni­miz súıengen sııaqty. A.Jamalovtyń sóziniń jany bar. Kez kelgen tyǵy­ryqqa tirelý jaǵdaıynda Ulttyq qor esigin qaqqanǵa ábden úırenip aldyq. Bıýdjetti paıdalaný prosesi barynsha ashyq ári sıfrly bolmaıynsha, tıimsiz jumsaý tyıylmaıtynyn Esep komıtetiniń basshysy Natalıa Go­dýnova da udaıy aıtyp keledi.

«2019 jyly 428 mlrd teńge tıimsiz jumsalǵan. 2018 jylmen salys­tyr­ǵanda úsh ese kóp. Buǵan jol berýge bolmaıdy», dep edi N.Godýnova. 

A.Jamalovtyń aıtýynsha, Úkimet 2009 jyldan beri bıýdjetti úsh jyldyq josparlaý júıesine kóshti. Alaıda áli kúnge tym qurysa bir jylǵa josparlaýdy meńgere alatyn emes. 2021 jyly respýblıkalyq bıýdjet 9 ret túzetilip, 19 paıyz shyǵys qaı­ta qaralǵan. Sonyń ózinde 68,8 mlrd teńge ıgerilmeı qaldy.

«Byltyr Úkimet memlekettik baǵ­dar­lamalardyń ornyna 10 ulttyq joba jasap, sony júzege asyrýdy bastady. Biraq josparlaýǵa qatysty jaǵdaıy áli jaqsarmaǵan. Memleket­tik baǵdarlamalar da, ulttyq jobalar da strategııalyq josparlaý qujaty bola alǵan joq. Bul ártúrli bıýdjet baǵdarlamalary ǵana. Sondyqtan ony memlekettik baǵdarlama dep atasań da, ulttyq joba dep atasań da báribir. Úkimet biraz jyldan beri jobalyq basqarý engizý týraly aıtyp kele jatyr. Al árbir bıýdjet baǵdarlamasyn­da ózindik maqsaty, mindeti, tikeleı nátıjelerdiń kórsetkishi, jetekshileri bolmaýshy ma edi. Sonda bul jobalyq basqarý emes pe?! Strategııalyq qujat – Memleket basshysynyń Joldaýy, ulttyq damý jospary, Parlamenttegi kópshilik partııanyń baǵdarlama­sy. Al shyǵystar túzilgen kese – ol strategııalyq qujat emes, ol jaı ǵana bıýdjettiń analıtıkalyq bólinisi», deıdi depýtat.

Senat depýtaty Dınara Núketaeva bıýdjet qarjysy bulaı ońdy-soldy shashyla berse, onda tekserý júrgizý qajet dep sanaıdy.

«Aýyldaǵy jumyspen qamtý deń­geıin kóterý úshin 2025 jylǵa deıin halyq tabysyn arttyrý baǵdarlamasy arqyly 5 jylǵa 190 mlrd teńge bólý qarastyrylǵan. Áńgime aýyl­dyń áleý­mettik-ekonomıkalyq beı­ne­sin, ma­man­danýyn, iskerlik áleýe­tin jáne koo­perasııa baǵyttaryn anyq­taý, teh­nologııalyq kartalaryn qa­lyp­tastyrý týraly bolyp otyr. Buryn júrgizilgen memlekettik baǵ­dar­lamalarda sonda mundaı analız bol­mady ma? Qandaı qujatqa súıenip memlekettiń asa iri kólemdegi qarjysy jumsalaıyn dep otyr? Eger bıýdjet aqshasyn jos­parlaý jáne jumsaý sapasy syn kótermeıtin bolsa, onda tekserý júrgizý qajet. 2025 jylǵa deıin 2 mln jumys ornyn qurý josparlanyp otyr. Sonyń 600 myńy ǵana turaqty bolmaq. Bul is-sharalar aýyldaǵy halyqtyń ómir sapasyn jaqsartyp, ál-aýqatyn arttyrý úshin jasalmaq. Biz azamattarymyzdy sapaly jumyspen qamtý máselesin túbegeıli sheshkende ǵana ol mejege jete alamyz», deıdi senator.

Sońǵy 10 jylda tek «Eńbek» baǵdarlamasynyń ózine 695 mlrd teńge baǵyttalǵan. Baǵdarlama ju­mys­­syzdyq problemasyn sheship, ál-aýqatty arttyrýǵa tıis bolǵan. D.Nú­ketaevanyń aıtýynsha, ýádeniń bári qaǵaz júzinde ǵana oryndalǵan. О́ıtkeni baǵdarlama aıasynda jumys tapty degen azamattardyń deni 3-4 aı ǵana jumys istegen. Muny olardyń zeınetaqy túsimderi men basqa da derekteri rastaıdy.

Taıaýda ǵana N.Godýnova taǵy bir daýdyń betin ashty. Aıtýynsha, 2021 jyly ártúrli ınstıtýttar arqyly 390 mlrd teńge ekonomıkany nesıe­leýge jumsaldy. Tıisinshe, basym bóligi bıýdjetke qaıtpaǵan. Komıtet basshysy jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamalaryn shyǵara bergenshe, nesıe stavkasyn sýbsıdııalaýdy qolǵa alý qajettigin jetkizdi.

Qalaı bolǵanda da bıýdjet qarjy­syn jumsaý jaǵynan uıatty bolyp turmyz. Úkimet músheleri ár alýan baǵdarlama ashyp, san túrli ınstı­týt quryp, qazynadan qarjy alyp shyǵý­dyń túrli nusqasyn meńgergen. Osy krıterıı boıynsha halyqaralyq reıtıng túzilse, Qazaqstannyń bas báıge alarynan záredeı kúmándanbaımyz. Prezıdent naýryzdaǵy Joldaýynda esep komıtetin Joǵary aýdıtorlyq palataǵa aınaldyrýdy usyndy. Onyń basshysy jylyna eki ret tómengi palata depýtattaryna esep bermek. Sózsiz, bul Májilistiń de pozısııasyn kúsheıtedi.

Jaqynda ótken referendým barysynda da Prezıdenttiń biraz ókilettiligi Parlamentke, onyń ishinde Májiliske aýysqany belgili. Joǵary aýdıtorlyq palata qurý jáne ony Májiliske «baǵy­nyshty» etý de ashyqtyqqa jol bas­taıtyn bastama. Endi bıýdjet qar­jysy qatań qadaǵalanyp, bir tıyn shashaý shyqpaıtyndaı baqylaý bolady degen úmit bar.

«Aıta, aıta Altaıdy, Jamal apam qartaıdy...» deýshi edik qoı. Bıýdjet zaryn aıta-aıta A.Jamalov ta shar­shaı­tyn boldy. Májilis quzyreti art­qan soń bálkim basqa da depýtattar bul má­selege ún qosar, kúrish arqy­ly jyl­­dar boıy sý iship kelgen kúr­mek­teı, shóli basylmaıtyn, keńirdegi keń toıym­syz­darǵa tosqaýyl qoıylar, bálkim...