Italııansha oryndalǵan opera

Jaqynda «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatry kórermenin taǵy bir tyń qoıylymmen qýantty. Bul – ıtalııalyq kompozıtor Djakomo Pýchchınıdiń «Bogema» operasy. Esimderi elordalyq teatrǵa etene tanys Sankt-Peterbýrgtik qos maıtalman – Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreattary, Reseıdiń halyq ártisi Iýrıı Aleksandrov pen Reseıdiń halyq sýretshisi Vıacheslav Okýnevtiń shyǵarmashylyq birigýimen jańasha sahnalanǵan spektakl o basta jaryqqa shyqqaly 120 jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Ǵasyrdan astam ómir súrip kele jatqan bul týyndynyń osynshama jyldar boıy álemdi keń sharlap ketý syry nede? Ol úshin aldymen operanyń jazylý tarıhyn bilip alǵan abzal. Operaǵa degen qushtarlyq sezimi boıyn kernegen kompozıtor mýzykalyq shyǵarmaǵa laıyq arqaý izdeıdi. Kóz maıyn taýysyp shyǵarmalar shyńyraýyna tereń úńiledi. Tabady. Birde fransýz jazýshysy Anrı Mıýrjeniń «Bogema ómirinen kórinister» romanyn oqyp otyryp, uly kompozıtor qýanyshtan shattanyp: «Men ózim unatqan sıýjetimdi taptym» dep moıyndaıdy. Osy bir aýyz sóz kúni búginge deıin qoıylymǵa berilgen alǵashqy baǵa retinde qabyldanady. Al endi týyndygerdiń bul sheshimge toqtalýyna ne sebep? Talant, daryn sııaqty Qudaıdyń erekshe syıyna qoǵamnyń kóz­qarasy nege sonshama jutań, kereǵar soǵa beredi. Talanttardy qaıshylyqtar týǵyza ma dep qalasyń. Bar men joqtyń aıqasy bitpeıdi. Baılyq pen kedeıliktiń adamǵa zalaly birdeı sııaqty. Barǵa baqyt baıyptap qona bermeıdi, joqshylyqtan da jurt estimegen sumdyq oqıǵalar týyndaıdy. Qoǵamdaǵy ádiletsizdikten daryn ıeleri kóbirek japa shege me deısiń. Mıýrje romanynda Parıjdiń Latyn kvartalynda turatyn daryndy, biraq kedeı jas ártister, aqyndar, sýretshiler, mýzykanttar ómiri beınelense, jastyq shaǵynda kedeılik pen muqtajdyqtyń zardabyn bir kisideı tartqan kompozıtorǵa bul eshqandaı da tańsyq taqyryp emes edi. 1893 jyly Djýzeppe Djakoza men Lýıdjı Illıka roman boıynsha lıbrettony jazýǵa kirisip ketedi. Eki jyl degende eńbek tııanaqtalady. «Bogemanyń» mýzykasyn kompozıtor bas kótermeı otyryp segiz aıda jazyp bitiredi. Eń bastysy, Pýchchınıdiń operasy adamnyń jeke dramasyna negizdelýimen erekshelendi. Stıli men rýhy jaǵynan fransýzdyq bola turǵanmen ıtalııalyq opera óziniń názik sezimimen, adamgershilik qundylyqtarymen álem sahnalaryna erkin syıyp kete aldy. Avtor tiginshi Mımı men kedeı aqyn Rýdolf arasyndaǵy mahabbat sazyn adamzatqa ortaq shermen tolǵaıdy. Jylylyq, jumsaq ázil, tereń oıly lırızm tán operada ǵashyqtar muńy jan rýhymen jyrlanady. Bul áýenniń bizge de jat sezilmeı, jaqyndaı túsetini sondyqtan bolsa kerek. Tórt bólimdi shyǵarma jalyqtyrmaı, jabyqtyrmaı aıaqtalady. Bul taza Iý.Aleksandrovtyń eńbe­giniń arqasy. Alǵashqy perdede aqyn men sýretshiniń qa­sań da kúıbeń tirshiligi bir saryn­da órbise, ekinshi perde sy­rylǵan shaqta qobaljı bastaǵan kóńildi jarqyldaǵan ashyq boıaý­lar tez kóterip áketedi. Bir mezgilde birneshe oqıǵany qam­tý arqyly sahnalyq kórinis saltanaty artady. Kóne Parıj kóshelerindegi qyzǵan ómirdiń ishinde óziń birge qydyryp júr­gendeı sergek áserge bólenesiń. Rýdolf, Mımı, Marsel, Shonar men Kollen qaljyńdary jarasyp, dastarqan basyna jaıǵasady. Áskerı marshpen qyzyl kıimdi qyzdar saltanatty sherýmen qalyń topty jaryp ótedi. Sırk saıqymazaqtary, saýdagerler, balalar, barlyǵy kóshe aıshyqtarynyń shýaǵyn molaıtady. Otyrystyń sharyqtaǵan sátinde Marseldiń burynǵy ǵa­shyǵy Mıýzetta qylyǵy qylań beredi. Sylqym bıkeshke ta­bynýshy tákappar shal – Al­sındor qosyla kirgen sáttegi kórinisti oınaýda ulttyq ujym fransýz mádenıetiniń tyny­syn tap basyp bere aldy deý lazym. Kezbe ómirden áb­den qaljyraǵan Mıýzetta súıik­­ti­sinen alystaǵanmen, ony eshqa­shan jadynan shyǵarǵan emes. Alsındordan amalyn taýyp qutylǵan qyz sońynda kózdegen túpki maqsatyna jetedi. Oqıǵa shıyrlana bergende qyzmetshi esepshotty ákelip kórsetedi. Munshama aqshany olar qaıdan tappaq? Shonardyń qaltasy tesik. Joly tez tabyla ketedi. Aılasyn asyrǵan jastar muny Mıýzettanyń tabynýshysy tóleıtinin aıtyp, kózden lezde ǵaıyp bolady. Spektakldiń orta shenine qaraıǵy bul oqıǵa eki jaǵymen erekshelenedi. Birinshiden, operanyń mýzykalyq kúshi basym bolyp ketpeýi úshin qımylǵa, dramaǵa jetkilikti kóńil bólingeni baıqalady. Ekinshiden, avtor oıyn jetkizýdegi negizgi qural til men mýzyka dep eseptegenimizben, qatysýshylardyń artıstızmi mańyzdy ról atqaratyny seziledi. Bet-álpet pen kózge deıin beınege qyzmet etedi. Teatr jastary osy eki qanatty teń ustap qaǵýda aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizip júrgenin ańǵartty. Keıipkerlerdiń daýysy men qımyl-qozǵalysynyń qabysa órilýi sonyń aıqyn dáleli. Parıj kórinisi Eıfel muna­­rasymen ajarlanaryn sýret­shi V.Okýnev qaperden shyǵar­­mapty. Qala boıaýy qýatty rýh­t­yń qııalynyń jemisi ekenin kórsetedi. Muny tamashalaǵan ár adam sýretshi V.Okýnevtiń álemdik deńgeıdegi sheberligine taǵy bir márte rıza bolady. Qazaqstan tarapynan dırıjer Abzal Muhıtdınov, «Astana Opera» teatrynyń sımfonııalyq orkestri men opera juldyzdary, balalar stýdııasy horynyń balǵyn daýystary tolyqtyra kelgende ujymdyq úlken jumys atqarylǵany aıqyndalady. Jalpy «Bogema» operasynyń Eýropa teatrlaryndaǵy qaısybir nusqasynyń jetistigi týraly sóz etilmesin, aldymen onyń sıntezdik týyndy ekenin alǵa tartýshylar kóp. Barlyq óner túri, onyń ishinde mýzyka, drama, opera, plastıkalyq qımyl, kostıýmder men sýretshiniń qııal sheksizdigi, t.t. sol sııaqty basqa da kórkemdikti toltyratyn nárseler túgel spektakldiń tabysy úshin jumyla qyzmet etkende baryp naqty nátıjege qol jetetini talaı ret dáleldengen tujyrym. Álemdik deńgeıdegi klassıkalyq týyndylardy ıgerý otandyq opera sańlaqtary úshin túpsiz tereń muhıt desek, «Bogemany» tólnusqa tilinde erkin shalqytý arqyly qazaq ulttyq opera óneri osy týyndysymen óziniń ejelgi dástúri men mashyq mektebin bıik satyǵa kótere aldy dep sanaımyz. «Nege Aleksandrov, nege Okýnev? Klassıkalyq shyǵar­­­­­malardy otandyq mamandardyń ózi qoıatyn kez áldeqashan jetken joq pa?» degen syńaıdaǵy synı oılardyń syrǵı aıtylǵanmen, shyndyq ekenin moıyndaý kerek. Bul arada taǵy eki másele turady. Birinshiden, mundaı sheteldik teatrlarmen rýhanı qarym-qatynas ózara tájirıbe almasýda burynnan bar dástúr desek, al ekinshiden, ulttyq rejısserlerdi daıarlaý máselesi búgingi tańdaǵy basty problemanyń biri bolyp sanalady. Aýys-túıis barlyq teatrlardyń arasynda bar úrdis. Táýbe dep aıtqan jón bolar, mysaly, Nurjamal Úsenbaeva, Maıra Muhammedqyzy izimen búginde qazaqtyń sandaǵan talantty jas­tary Eýropanyń kóptegen iri sahnalaryn baǵyndyra bastady. Spektakldegi basty keıipkerler Rýdolfti somdaǵan Medet Shotabaevqa, sýretshi Marsel beınesindegi Talǵat Musabaevqa, sonymen qatar, Mımı rólindegi Aıgúl Nııazova men Mıýzettany oınaǵan Saltanat Ahmetovaǵa aǵa býynnyń keń dıapazondy daýysy men ártistik kelbetindegi dástúrdi jańasha sıpatta jalǵastyra alǵan izdenisteri úshin jurttyń qurmeti aıryqsha. «Astana Opera» tea­tr­ynda álem teatrlarynda án shyr­qaıtyn qazaqtyń qanshama úzdik daýystary ósip shyǵýda. Daladaı keń shalqar, kósile samǵaıtyn qońyr ún klassıkalyq qaı beınemen de tonnyń ishki baýyndaı tez jymdasyp, jyldam qabysyp, ishki rýhymen úndesýi operalyq týyndynyń baıyrǵy tamyry osy baıtaq jermen egiz be eken degen oıǵa jeteleıdi. Sonaý 1851 jyly dúnıege kelgen shyǵarmanyń arada 45 jyl ótkende uly kompozıtordyń júregine «Bogema» shyraǵyn tutatýy Fransııa mádenıetindegi operalyq dástúrdiń tamasha úlgisi bolyp qalyptasty. «Bo­gema» spektaklindegi ártisterge negizgi obrazdardyń sezim-kúı­in, tabıǵatyn, bolmysyn baǵ­zy dástúrmen úılesimdi qabys­tyryp, kózge shalyna bermes ıirimdermen ılandyra oryndaý asqan jaýapkershilik júktese, mine, sol synnan ujym nyq basyp oıdaǵydaı ótken sııaqty. Sheksiz, shetsiz «Bogema» sahna aıdynyndaǵy barlyq adam aınalyp soǵyp turatyn jasyl jaǵalaý ispetti. Sol sheksizdiktiń kiltin elordalyq ujym taba aldy ma, joq pa muny bir kórgende aıta salý durys emes. Bul tek sahnada ǵana ómir súretin ǵumyr. Áýeli tamyr jaıady, tabanynan nyq turady, tolyǵady. Ázirge jańadan táı-táı basqan sábıge syn aıtyp nege kerek? Alaıda, astanalyq teatrdyń «Bogema» operasyn ıtalııansha, tólnusqa túrinde qoıý arqyly ozyq teatr­larmen terezesin teńestirgeni túımedeı qatesi joq tujyrym. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». –––––––––– Sýretterde: «Bogema» operasynan kórinister.