Tarıh • 03 Shilde, 2022

Joǵalǵan soldat

44 ret kórsetildi

Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta I.V.Stalın 6 mıllıon adamnan aıyryldyq dese, N.S.Hrýshev AQSh Prezıdenti Dýaıt Eızenhaýermen kezdesken kezde 12 mıllıon shyǵyn boldy dep kórsetedi. Al L.I. Brejnev 1975 jyly Uly Jeńisti toılaǵanda keńes halqy 20 mıllıon adamynan aıyryldy degen bolatyn. Soǵystan qaıtpaǵan soldattar týraly aqparat 1985 jylǵy «betburys» saıasatynan keıin ǵana ashyq aıtyla bastady. 1991 jylǵy KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń resmı aqparaty boıynsha Keńes Odaǵy 28 600 myńdaı adamnan aıyrylǵan eken. Surapyl soǵysqa attanyp, súıegi jat jerde qalǵan qazaq jaýyngerleriniń taǵdyry týraly kóptep mysal keltirýge bolady. Týǵan topyraqtan jyraq ketip, iz-túzsiz joǵalyp ketken qyzyl áskerdiń biri – Qasym Aıaǵanov.

Sol surapyl soǵys bastalǵanda bizdiń aýylda kóp bolsa 15-20 otbasy bolǵan. Al tek Aqtastan 58 adam soǵysqa attanǵan eken. Arasynda Eńbek armııasyna alynǵandar da bar. Sanasaq, ár úıden 3-4 adam maıdanǵa ketken eken. Al 1945 jyldary týǵan jerine oralǵandary nebári – 16 adam.

Bizdiń úıde Aıaǵan atamyzdyń úlken uly Qasymdy jıi eske alatyn. Qasym atamyz 1898 jyly ne 1902 jyly týǵan. Ol kisi soǵysqa alyn­ǵanda artynda 80-nen asqan ákesi, kári anasy, 9 já­ne 5 jastaǵy qyzdary, jórgekten shyqpaǵan kishkentaı uly Sálem qalady.

Sýsar tátemniń aıtýy boıynsha ákesin sýyq kúzde «Balqaı shoq» pen «Teten shoq» arasynda ar­naıy kelgen áskerı «polýtorka» kólikke tıep alyp ketken. «Barlyǵymyz jylap qala berdik» deý­shi edi tátem. Sol «grýzovık» aýyl azamatta­ryn Aqtas – Qaraǵaı – Bulaq arqyly qalaǵa áketedi.

1942 jyly Lenın aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly 17 jastaǵy ákem Ǵelman Aıaǵanov, Shyńǵys Nurmaǵambetov, Batyrbaı Aıapbergenov úsheýin soǵysqa shaqyrtady. Biraq Allanyń nury tústi me, álde bireý aıady ma, áıteýir úsheýin de tikeleı soǵysqa aıdamaı, Shyńǵys aǵamyzdy áskerı qaraýylǵa, ákemdi Chıta jaǵyna «rezervke» jiberedi. «Rezerv armııasy» degeni Japon áskerine qarsy qoıǵan tosqaýyl. Ol jaqtan ákem 1947 jyldyń aıaǵynda demobılızasııamen elge qaıtyp keldi.

Ákemiz de, basqa týystarymyz da Qasym atamyzdy jıi eske alyp, alysta qaldy ǵoı dep otyratyn. «Qaıtpady ǵoı, súıegi qaıda qaldy eken?!», dep jylap ta alatyn. Qasym atamyzdan habar bolmaǵanyna qaraǵanda, tóte jazýdy ıgergenimen orysshaǵa shorqaq bolǵan sııaqty. Sondyqtan bolar elge hat jazbaǵan, ne bolmasa aýylǵa maıdannan hat jetpegen. Sol uly qyrǵyn tusynda atamyz iz-túzsiz joǵaldy. Soǵystan aman qaıtqan týysymyz Máken Beısenovtiń aıtýynsha, jeńil jaraqattanǵan Qasymdy Stalıngrad maıdanynda kórgen. Ol Mákenge: «Endi sen elge qaıtasyń, inilerim Hamıtke, qaryndastaryma kóz qyryn salyp júr», dep ótingen eken. Aqyry Qasym atamyz soǵystan qaıtpady. «Maıdannan aman oralǵan Máken atamyz baýyryn eske alyp uzaq jylady» deıtin kózin kórgender.

Men 1973-1975 jyldary ásker qatarynda Ýkraına, Moldavııada boldym. Ol jaqta soǵystan qalǵan transheıa, blındaj, okoptar jıi kezdesetin. Sol kezde atamyz osynda soǵyspady ma eken degen oı maǵan jıi keletin.

Keıin tarıh fakýltetin támamdaǵan soń, soǵys taqyrybyn qaıta oqı bastadym. Sosyn aǵamyz Sálem ekeýmiz atamyzdy izdep Stalıngrad, Lenıngrad áskerı gospıtaldarynda qaza tapqandardyń tizimin suratyp hat jazdyq. Olar tizimde mundaı famılııa kezdespedi dep jaýap beretin. Keıin men suratqan Qorǵanys mınıstrligi aqparatynda bes Aıaǵanov Kasım, Kasen degen azamattardyń deregi shyqty. Tórteýiniń múldem ne týǵan jyly, ne týǵan jeri dál kelmedi. Tek bireýiniń ǵana 1944 jyly «propal bez vestı» dep kórsetilgen málimeti uqsańqyrady. Al atamyzdy kezdestirgen adam Stalıngrad mańaıynda kórgenin aıtady. Stalıngrad shaıqasy 1943 jyly aqpan aıynda aıaqtalǵany taǵy belgili.

Sodan qaıtadan arhıvterge hat joldadym. Maǵan Qazaqstan Prezıdenti arhıvi qyzmetkerleri kóp kómek kórsetti. Atamyzdy tutqyndar arasynan da izdedim. Osy arada soǵys týraly biraz kitaptyń avtory bolyp ta úlgerdim. Onyń arasynda «Qazaq tutqyny» degen qyzylordalyq jaýynger Súleımen Bekenov aǵamyzdyń esteligi de boldy. Bulardyń arasyndaǵy eń kólemdi de sapalysy 2015 jyly shyqqan «Abyroı men paryz» monografııasy edi. Munda Memleket tarıhy ınstıtýty ǵalymdary áriptesterimen birlese otyryp, Qazaqstanda jınaqtalǵan iri áskerı polk pen dıvızııalardy, olardyń áskerı joldaryn kórsetken bolatyn.

2008 jyly «Aqtas degen aýyl bar» degen jı­naqty el bolyp daıyndaǵan bolatynbyz. Sonyń 3-taraýy «Aqtas aýyly Uly Otan soǵysy jyl­darynda» dep atalady. Birshama derek aýyl­dan tabylyp, jaýyngerler aty eskertkish tas­qa basyldy. Al «Qazaq ensıklopedııasy» shy­ǵar­­ǵan «Bozdaqtar» men aýdan eltanýshysy M.P.Klıý­cherovtiń kitabynda baıqaǵanym soǵysqa attan­­ǵan jaýyngerlerdiń kóbi «propal bez vestı» delinedi.

О́kinishtisi, Qasym atamyzdyń sýretteri de qalmaǵan. Tek kórgender atamyzdyń túri Sálem aǵamyzdyń balasy Anarhanǵa keledi desetin. Atamyzdyń artynda Saqan men Qarbalas atty eki qaryndasy qaldy. Ol qaryndastary «Jańalyq» aýylyna turmysqa shyqqan bolatyn.

Sonymen 2021 jyldyń naýryz aıynda alynǵan qujattarda mynadaı anyqtama beriledi: «Krasnoarmees Alıaganov Kasım propal bez ves­tı, ranen 15.01 1945 g. ýmer ot ran 10.02.1945 g. Izveshenıe otpravleno 14.02.45 g. Pohoronen Vengrıı g. Hatvan, voennoe kladbııshe n.10».Bul anyqtamadaǵy qate bir-aq áripten ketip tur, «Aıaganov» degenniń ornyna «Alıaganov» dep jazylǵan. Qalǵan málimetter – týǵan jeri, áıe­liniń aty – Bıkamal, tipti «Týngýıýkskıı» selsovet degeni bári kelip tur. Shaqyrylǵan jeri – «Lenınskıı raıvoenkomat». Tek shtabtaǵy bireýdiń jibergen qatesi – «l» árpi jáne 1944 jyly «propal bez vestı» degenderi shatastyryp tur.

Biraq qalaı degende de, 1945 jyly atamyz Qyzyl ásker qatarynda Majarstan jerinde artıllerııa polkinde soǵysqan. 15 qańtarda alǵan jaraqatynan 10 aqpanda qaıtys bolyp, basqa da qyzyl áskerlermen birge «Madıar» zıratynda jerlengen. Jaýynger Qasym Aıaǵanov osylaısha erlikpen qaza tapqan.

Qasym Aıaǵanov qarasha aıynda Petropavl qalasynan maıdanǵa attanǵan. Biraq ol qaladan shyqqan 314-dıvızııa qatarynda bolmaǵan sııaqty. Mysaly, sol dıvızııada bolǵan Esqalı Ramazanov Lenıngrad túbindegi maıdanda qaza tabady. Iаǵnı atamyz basqa «áskerı bólimge» túsken degen oı týyndaıdy.

Qasym atamyzdy jerlesteri 1942/1943 jyldary qysta Stalıngrad túbinde kórgenin aıtady. Jeńil jaraqatty bolǵan atamyzdy shıtteı úsh balasy bolsa da úıge qaıtarmaı qaıta maıdanǵa jiberedi. Qorshaýǵa túskenimen ol tutqynda bolmaǵan, áıtpese 1947 jyly onyń otbasyna járdemaqy berilmes edi. Árıne, Qyzyl áskerdiń «Lıchnyı lıstogi», ne gospıtaldaǵy qaǵazdary tabylsa biraz másele anyqtalar edi. Bálkim bolashaqta olar da tabylar.

О́zekti órteıtini – bir áripten ketken qateden atamyz týraly derektiń joǵalýy jáne Keńes ókimetiniń sońǵy kezge deıin arhıvterdi jabyq ustaýy, elden aqparatty jasyrýy.

Soǵystan aman-esen elge qaıtyp oralǵan Ámirjan Amanjolov, Áblın Qarataı, Seken Aısın, Máken atalardy óz kózimizben kórdik. Olar maıdanǵa  osy aýyldan attanyp, attary eskertkish tasqa altyn árippen jazylǵan. Endi biz sol tasqa qyzyl ásker Qasym Aıaǵanovty osy aýylda týyp, 1945 jyly Majarstan jerinde 10 aqpanda kóz jumyp, «Madıar» zıratyna jerlengen dep kórsetip jazǵymyz keledi...

 

Búrkitbaı AIаǴAN,

professor

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar