Maman tapshy ma?
Jıyn barysyndaǵy sózinde Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasy, Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Aıda Balaeva atalǵan másele aldyn alý sharalary keshenin qalyptastyrýdyń jańa tásilderin izdeýdi, sondaı-aq ýákiletti organdardyń balalar sýısıdiniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-qımyldaryndaǵy problemaly baǵyttardy anyqtaýdy jáne sheshýdi talap etetinin atap ótti. Osy oraıda otyrysqa qatysqan quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi men sarapshylar kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý sharalaryn nyǵaıtatyn birneshe usynys jasady.
Kóptegen sarapshynyń pikirinshe, sýısıdtiń ósýine psıhologterdiń, táýekel tobyndaǵy balalarmen jumys jasaıtyn mamandardyń biliktiligi men daıyndyq deńgeıiniń jetkiliksizdigi yqpal etedi. Bas Prokýrordyń orynbasary Jandos О́mirálıev eldegi psıhologterdiń jaǵdaıyna toqtaldy.
«2021 jyly Aqmola oblysynda táýekel tobyndaǵy kámeletke tolmaǵan 5 bala ózine qol jumsaǵan. Pedagog-psıhologter qaıtys bolǵan balalarǵa qatysty dıagnostıkalyq jáne keńes berý sharalaryn qabyldamaǵan. Al Batys Qazaqstan oblysynda ógeı ákesinen zorlyq kórgen boıjetken 2021 jyldyń sáýir aıynda ózine qol jumsamaq bolǵan. Ol da psıhologterdiń baqylaýyna alynbaǵan, qajetti jumys júrgizilmegen. Saldarynan bala týra bir jyldan keıin – 2022 jyldyń sáýirinde ekinshi ret óz-ózine qol jumsaý áreketin jasady. Basqa oblystarda da osyndaı mysaldar jeterlik.
Bul rette psıhologterdiń úlken júktemesin atap ótpeý múmkin emes. Elimizde bir psıhologke orta eseppen 700-ge jýyq baladan keledi. Keıbir mektepterde bir psıhologke júkteme 1500 baladan nemese odan da kóp. Máselen, Almaty qalasyndaǵy №157 mektepte 5600 oqýshy oqıtyn 100 synyp bar. Búkil mektepte tek 2 psıholog jumys isteıdi. Bul árıne jetkiliksiz. Úkimet bilim berý uıymdary qyzmetkerleriniń Úlgilik shtatyn bekitkeni belgili. Onda 30 synyptan az mektepterde 1 psıholog, al 30-dan astam synyp bar mektepterde (synypta 30-40 oqýshydan) eń kóbi 2 psıholog bolýy múmkin delingen. Biz bul standarttardy qaıta qaraý qajet dep sanaımyz», dedi J.О́mirálıev.
Sonymen qatar Bas Prokýrordyń orynbasary kóbine psıhologter mindetin biliktilik talaptaryna sáıkes kelmeıtin adamdar atqaratynyn basa aıtty. Máselen, Semeı qalasyndaǵy №25 mektep pen Prırechensk mektebinde eńbek pániniń muǵalimi psıholog bolyp jumys istegen.
«Balalarmen jumys kóp jaǵdaıda úlgilik júıe boıynsha júzege asyrylady, ár balaǵa jeke kózqaras qoldanylmaıdy. Kóptegen mektep psıhologterinde oqýshylarmen jeke túzetý jumystaryn júrgizýge jaǵdaı jasalmaǵan. Kabınetter, materıaldyq-tehnıkalyq baza joq. Munyń bári balalardyń psıhologterge senimin tómendetedi. Bizdiń oıymyzsha, jyl saıyn qomaqty qarjy bólinetin psıholog mamandarynyń biliktiligin arttyrý máselesine úlken mán berý kerek. Máselen, Bilim Foundation qorynyń kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alý jónindegi 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 1,3 mlrd teńge kóleminde qarajat bólingen. Úkimettiń málimetinshe, baǵdarlamany iske asyrýdyń tıimdiligi 55,2%-dy qurady. Baǵdarlamany júzege asyrý barysynda «táýekel» tobyna jatatyn 43 myńǵa jýyq jasóspirim anyqtaldy.
Biraq osy sanattaǵy adamdarmen jumys isteýde qoldanylatyn ádisterdiń tıimdiligine monıtorıng júrgizilmeıdi. Psıhologterdiń daıyndyǵy jetkiliksiz ekeni týraly derek te bar. Máselen, Qyzylorda oblysy prokýratýrasynyń tapsyrmasy boıynsha Ishki memlekettik aýdıt departamenti tekserý júrgizip, 2017 jyly 5 272 muǵalimniń oqýdan ótpegeni anyqtaldy. Olardyń bilim alýyna 5 mıllıon teńgeden astam qarajat qoǵamdyq qorǵa aýdaryldy», dedi J.О́mirálıev.
Sondaı-aq ol kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi komıssııalardyń jumysyna da kóńili tolmaıtynyn aıtty. Mysaly, Nur-Sultan qalasynda Komıssııanyń 2020 jylǵa bekitilgen jumys jospary tolyq oryndalmaǵan. Al 2021 jylǵa múldem ázirlenbegen.
«Sol sııaqty Almaty, Mańǵystaý, Atyraý, Túrkistan jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda 2021 jylǵa jospar bolmaǵan. Barlyq óńirde komıssııalardyń quramy ýaqtyly jańartylmaıdy, olar osy aımaqta jumys istemeıtin adamdardan da turady. Sonymen qatar 2021 jyly mektep ınspektorlary ınstıtýty joıylyp, qazir mektepterde kezekshilik joq ekeni belgili. Jumys aımaqtyq negizde júrgiziledi. Ýákiletti organdardyń durys jumys istemeýi balalardyń óz qıyndyqtarymen betpe-bet qalýyna jáne problemalardy sheshýdiń jolyn tappaı qınalýyna sebep bolady. Kóbine olar óz suraqtaryna ınternetten jaýap izdeıdi.
Ýákiletti organdar jyl saıyn zańsyz mazmundaǵy, onyń ishinde sýısıdtik baǵyttaǵy paraqshalar men saıttardy anyqtap, buǵattaıdy. Tek jyl basynan beri 1160 saıt anyqtalyp, jabylǵan. Bul baǵyttaǵy belsendi jumysty jalǵastyrý qajet. Aıta ketý kerek, buǵan deıin Bas prokýratýra osyǵan qatysty Úkimet pen ýákiletti organdarǵa birqatar usynys engizgen bolatyn. Olardyń keıbireýleri ishinara júzege asyryldy. Máselen, buryn psıhologter ár aımaqtyń ákimdikteri bekitetin erejeler negizinde jumys istegendikten, mektepterdegi psıhologııalyq qyzmetterdiń jumys isteýiniń biryńǵaı erejelerin qabyldaý qajettigi usynyldy.
Oqý-aǵartý mınıstrligine Erejeni ázirleýdi jedeldetip, sondaı-aq psıhologterdiń qyzmetin tıisti dárejede rettep, olardyń quqyqtyq mártebesin, ókilettikterin, sonyń ishinde zorlyq-zombylyq qurbandaryn, sondaı-aq ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalardy anyqtaý mindetin belgileý qajet dep sanaımyz. Sondaı-aq pedagogterge, psıhologterge, tárbıeshiler men bilim berý uıymdarynyń qyzmetkerlerine, oqýshylardyń ata-analaryna ınternette taralatyn teris aqparattyń áserinen kórinetin kámeletke tolmaǵandardyń minez-qulqyn erte anyqtaý jáne áser etý ádistemesin nemese is-áreket algorıtmin ázirleý tıimdi bolar edi. «Psıhologııa» jáne «Otbasy psıhologııasy» mamandyqtary boıynsha «bakalavrıat» nemese «magıstr» dárejesin bere otyryp, mamandar daıarlaýǵa arnalǵan bilim berý granttarynyń sanyn kóbeıtý qajet. Sonymen qatar bilim berý uıymdarynyń reıtıngin saqtaý úshin psıhologterdiń balalardy esepke almaýyna yqpal etetin erejelerdi qaıta qaraýdy talap etemiz», dedi J.О́mirálıev.
Bas prokýratýranyń málimetine sáıkes 2021 jyly kámeletke tolmaǵandar arasynda ózine qol jumsaý jáne sýısıdke oqtalý 21,5%-ǵa ósken. Osy jyldyń 6 aıynda kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıd 38,1%-ǵa jáne sýısıdke oqtalý 5,7%-ǵa azaıǵan. Qurylymdyq taldaý kórsetkendeı, sýısıdke beıim keletin kezeń – 13-17 jas aralyǵy. Balalar kóbine dál osy jasta óz-ózine qol jumsaıdy. Ásirese ózine qol jumsaýdy mektep oqýshylary jasaıdy. Sýısıdke barǵandardyń 70 paıyzdan astamy tolyq otbasynda tárbıelengen. Ásirese mundaı faktiler aýyldyq jerlerde jıi kezdesedi.
Zorlyq-zombylyq saldary...
Ishki ister mınıstrligi balalardyń ózine qol jumsaýynyń ár faktisin jeke tragedııa retinde qarastyrady. Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Atyǵaı Arystanov keltirgen derekterge súıensek, bıylǵy 6 aıdyń qorytyndysy boıynsha elimizde kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdten 64 jasóspirim qaıtys bolyp, 155-i ózine túrli zaqym keltirgen.
«Árbir osyndaı fakti boıynsha ishki ister organdary balalardy ózine qol jumsaýǵa ıtermelegen sebepterdi jáne oǵan qatysy bar adamdardy anyqtaý turǵysynan sotqa deıingi tergeý-tekserý júrgizedi. Kámeletke tolmaǵandardy ózine qol jumsaýǵa jetkizý faktilerin tergeý sapasyn arttyrý úshin jańa tásilder men ádistemelik usynymdar ázirlendi. Qazirgi tańda tergeýshiler tergeý áreketteriniń negizgi kesheninen basqa, oqıǵa bolǵan jerdi tekserý, oqıǵanyń mán-jaıyn anyqtaý, balanyń jeke basyn, onyń ómirlik belsendiligin, qarym-qatynas sheńberi men múddelerin qosymsha zertteıdi. Jeke gadjetter, kompıýterlik tehnıka tekseriledi, áleýmettik jeliler men messendjerlerdegi qarym-qatynas sheńberi zertteledi. Sot kompıýterlik-tehnıkalyq saraptamalar taǵaıyndaıdy.
Budan basqa, balanyń psıhıkalyq jaı-kúıi jáne sýısıdtik minez-qulyqtyń damý sebepteri týraly máselelerdi sheshý úshin keshendi sot psıhologııalyq-psıhıatrııalyq saraptama, onyń ishinde qaıtys bolǵannan keıingi saraptama júrgiziledi. Alynǵan ólim týraly jazbalarǵa sáıkes ony jazý kezinde avtorlyqty jáne psıhologııalyq jáne emosıonaldy jaǵdaıdy anyqtaý úshin sot-qoljazba saraptamalary taǵaıyndalady. 14 jasqa tolmaǵan kámeletke tolmaǵan adamnyń qatysýymen bolǵan barlyq tergeý áreketterine mindetti túrde psıholog tartylady. Kórsetilgen jastan joǵary mundaı mamandardy shaqyrtý tergeýshiniń qalaýy boıynsha júzege asyrylady. Biz is júrgizýdegi barlyq osyndaı qylmystyq ister boıynsha psıhologterdi mindetti túrde tartýǵa tapsyrma berdik», dedi A.Arystanov.
Spıker óz sózinde tergeý barysynda anyqtalǵan málimettermen bólisti. Soǵan sáıkes balalar sýısıdiniń negizgi sebepteri mynalar. Otbasynda ata-analarymen, týystarymen janjal – 13 (6,2%), jalǵyzdyq sezimi – 5 (2,4%), oqý ornyndaǵy janjal – 6 (2,9%), jaqyn adamyn joǵaltýy – 1 (0,5%), ózge de – 150 (jaýapsyz mahabbat, nashar úlgerim, aýrý) oqıǵa tirkelgen. Al 34 (16,3%) jaǵdaıda sýısıd sebepteri anyqtalmaǵan. Biraq quqyq qorǵaýshylar bul áreketter qylmystyq jazalanatyn áreket belgisi emes, otbasylyq jáne jeke qarym-qatynastyń áleýmettik-psıhologııalyq aspektisine ıe ekenin aıtady. Tergeý nátıjeleri boıynsha Qylmystyq kodekstiń 105-baby 3-bóligi boıynsha tirkelgen qylmystyq isterdiń 89 paıyzy qylmystyq quqyq buzýshylyq quramynyń bolmaýyna baılanysty is toqtatylǵan.
Osy oraıda Ulttyq komıssııanyń múshesi, advokat, quqyq qorǵaýshy, AU onlaın-quqyqtyq mektebiniń negizin qalaýshy Aıman Omarova Ishki ister mınıstrliginiń osy máseledegi atqaryp jatqan jumysyna syn aıtty. Onyń pikirine súıensek, quqyq qorǵaý organdary jasóspirimderdi qylmystyq turǵydan tergep, qajetti psıholog mamannyń qyzmetin durys baǵytta qoldana almaı otyr.
«Bul turǵydan alǵanda jaı ǵana psıhologtiń kómegi men qyzmeti jaramaıdy, jetkiliksiz. Naǵyz sot psıhologteri qajet», deıdi ol. Sondaı-aq Aıman Omarova bastaýysh synyptardan bastap balalar úshin «Meniń qaýipsizdigim» pánin, al ata-analar men muǵalimder úshin arnaıy baǵdarlamalar engizýdi usyndy.
«Birinshiden, ózine qol jumsaýdy basqa qyrynan qaraýymyz kerek. Áıtpese, balalardyń sýısıdiniń ósýin tómendetýge baǵyttalǵan barlyq shara oń nátıjege ákelmeıdi. Uzaq jyldar boıy zorlyq-zombylyq máselelerimen aınalysa otyryp, ózine qol jumsaý zorlyq-zombylyqtyń saldary degen qorytyndyǵa keldim. Osyǵan baılanysty ózine qol jumsaýdy zorlyq-zombylyqtan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bul máselege júıeli, strategııalyq kózqaraspen kelýimiz qajet. Zorlyq-zombylyq kóbinese oqý oryndary men úılerde kóp jasalady.
Sondyqtan oqý oryndarynda, ata-analarmen jumys isteý kerek. Qalaı? Aqparattyq-quqyqtyq kómek kórsetý jáne balalardyń «jedel jelilerin» qurý qajet. Munda bastaýysh mektepten bastap balalarǵa, ata-analar men muǵalimderge arnalǵan «Meniń qaýipsizdigim» sııaqty pándi engizýge bolady. Teledıdarda jynystyq zorlyq-zombylyqqa, qorqytýǵa jáne basqa da qubylystarǵa kóz jumýǵa bolmaıtynyn nasıhattap qana qoımaı, mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek ekenin de aıtýymyz qajet.
Is-sharalar jan-jaqty, júıeli, tıimdi jáne naqty nátıjelerge baǵyttalǵan bolýy kerek. Árbir bala, árbir ata-ana jáne muǵalim zorlyq-zombylyq kórinisteri (sonyń ishinde psıhologııalyq, emosıonaldyq, qorlaý, kıberqorqytý jáne basqa da zorlyq-zombylyq túrleri), sondaı-aq jasyryný jáne basqa da teris qylyqtar úshin jaýapkershilikti bilýi men sezinýi kerek. Balany búkil problemamen betpe-bet qaldyrýǵa bolmaıdy», dedi A.Omarova.
Psıhologııa ınstıtýtyn qurý qajet
Oqý-aǵartý mınıstrligi memlekettik organdardyń, jergilikti atqarýshy organdardyń jáne barlyq steıkholderlerdiń problemalardy sheshýdegi kúsh-jigerin biriktirýdi usyndy. «Mınıstrlik áleýmettik jelilerdiń ashyq jarııalanymdarynda depressııanyń belgilerin anyqtaıtyn jasandy ıntellektini paıdalanatyn pılottyq jobany iske qosýdy josparlap otyr», dep atap ótti Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Ǵanı Beısembaev.
Sonymen qatar qazirde aýtodestrýktıvti minez-qulyq belgileri bar balalardy anyqtaý jáne olarǵa kómek kórsetý úshin bilim berý júıesinde 8 myńnan astam pedagog-psıholog jáne 4 myńnan asa áleýmettik pedagog jumys isteıdi. Mektep psıhologteriniń qyzmetin ońtaılandyrý úshin mınıstrlik ata-anasynyń nemese zańdy ókilderiniń kelisimin eskere otyryp, bilim alýshynyń jaǵdaıyn psıhologııalyq-pedagogıkalyq dıagnostıkalaýdy kózdeıtin bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq qyzmet erejeleri jobasyn ázirleýge kirisken. Atalǵan is-sharalar COVID-19 pandemııasy kezeńinde tirkelgen balalar sýısıdteriniń ósýin toqtatýǵa jáne qysqartýǵa múmkindik bergen. Alǵash ret balalardyń quqyqtary men múddelerine júıeli monıtorıng júrgizýge jol ashqan, sonyń ishinde psıhologııalyq ál-aýqatty qamtıtyn Balalardyń hal-ahýal ındeksi qabyldanǵan. 61 joǵary oqý orny «Pedagog-psıholog», «Psıholog» mamandyqtary boıynsha maman daıar-
laıdy. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bazasynda psıhologııalyq qyzmet zerthanasy qurylǵan.
«Júıeli jumys júrgizilip jatyr, bul jalǵasa beredi. Biraq nátıjelerdi jaqsartý úshin ǵylymı tásildi tolyqtaı engizý qajet. Máselen, emhanalarda ata-analardyń baqylaýymen jasóspirimderge mindetti skrınıng (15 jas) jasaıtyn dıagnostıkalyq jáne psıhoterapııalyq qyzmet kórsetetin medısınalyq kabınetter jelisin keńeıtý qajet. О́zine qol jumsaý qaýpi bar balalarǵa kómek kórsetýdi bilikti medısınalyq mamandar – psıhıatrlar men sýısıdologter ǵana júzege asyrýy tıis ekenin naqty belgileý qajet.
Sonymen qatar ózin óltirý jaǵdaılaryn BAQ pen áleýmettik jelilerde jarııalaýda jaýapkershilik máselesin sheshý qajet. О́skeleń urpaqtyń depressııalyq kóńil kúıin anyqtaý boıynsha áleýmettik jelilerdegi jumysty kúsheıtý qajet. Osy maqsatta Ǵylym komıtetiniń granty aıasynda mınıstrlik áleýmettik jelilerdiń ashyq jarııalanymdaryndaǵy depressııa belgilerin anyqtaýda jasandy ıntellektini qoldanatyn pılottyq jobany iske qosýy kerek. Sondaı-aq EYDU jetekshi ınstıtýttary úlgisinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi janynan jeke Psıhologııa ınstıtýtyn qurý týraly máseleni qarastyrý qajet dep sanaımyz», dedi Ǵanı Beısembaev.
Sarapshylar elimizde balalardyń qıyn ómirlik jáne otbasylyq problemalarǵa tótep bere almaıtyn strestik jaǵdaılarǵa daıyn emes ekenin aıtady. Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha ózine qol jumsaǵan balalardyń 69 paıyzy (144 jaǵdaı) tolyq otbasynda tárbıelengen. Shyn máninde, kámeletke tolmaǵandar ózine qol jumsaýǵa beıim, óıtkeni problemalaryn sheshýde qoldaýshysyz qalatynyn aıtady sarapshylar. Ǵalym, eńbek quqyǵy salasynyń sarapshysy Bıbigúl Nurasheva aldymen ata-analar balalardyń tárbıesine jaýapty bolýy qajet deıdi. Osy oraıda kúndelikti ýaqytynyń kóp bóligin jumysta ótkizetin ata-analardyń balalary qaraýsyz qalyp, ózderimen ózderi ómir súrip jatqanyn alǵa tartyp, jumys ýaqytyn qysqartýdy usyndy.
«Men 8 saǵattyq jumys kestesin qysqartý qajet dep sanaımyn. Qazir Qazaqstanda ata-analardyń kóbi 12-14 saǵattan jumys isteıdi. Sondyqtan balalaryna ýaqyt taba almaı, tárbıesine kóńil bólmeıdi. Eger jumys ýaqytyn 5 saǵatqa deıin qysqartsaq, balalarǵa ýaqyt tabylar edi. Sýısıd máselesi de sheshiler edi. Pandemııa kezinde bárimiz úıde otyryp jumys istep, bárine úlgerdik. Jumys ta oryndaldy, úıdiń tirligi de bitti, balalarǵa da ýaqyt tabyldy», dedi B.Nurasheva.
Ata-analarǵa balalarmen senimdi qarym-qatynas ornatý qajettigin jetkizý, balanyń depressııaǵa ushyraýynyń nemese qıyn ómirlik jaǵdaıdyń alǵashqy belgileri týraly habarlaý erekshe mańyzdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, tek ata-ananyń nazary, qoldaýy jáne qamqorlyǵy balalardyń psıhologııalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa, daǵdarystyq jaǵdaıdan shyǵýǵa kómektesedi.
Sondaı-aq spıkerler dıagnostıkalyq jáne psıhoterapııalyq qyzmetter kórsetetin medısınalyq kabınetter jelisin keńeıtýdi, jergilikti atqarýshy organdarǵa bilim berý uıymdarynyń qyzmetin baǵalaýdyń krıterıılerin psıhologterdiń tıimdi qyzmetine áser etetindeı etip qaıta qaraýdy usyndy. Otyrysta Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes alǵash ret Balany qýdalaýdyń (býllıngtiń) aldyn alý qaǵıdalary ázirlenip, ınternet jelisindegi zańsyz kontentke qarsy is-qımyl jónindegi normalar engizilgeni atap ótildi. Balalar amandyǵynyń ındeksi qabyldandy. Bul balalardyń quqyqtary men múddelerine, onyń ishinde psıhologııalyq saýlyǵyna júıeli monıtorıng júrgizýge múmkindik beredi.
Otyrys sońynda Ulttyq komıssııa tóraıymy Aıda Balaeva óńirlik quzyrly organdardyń bul máselege qulyqsyz ekenin atap ótip, eskertý jasady. Osy oraıda, memlekettik organdarǵa birqatar tapsyrma berdi.
«Tolyq emes jáne kópbalaly otbasyndaǵy balalardy áleýmettik turǵyda mektep bolyp, qoǵam bolyp qoldaý qajet. Túrli úıirmelerge qatysýdy qamtamasyz etý – eń aldymen bilim berý uıymdarynyń, jergilikti atqarýshy organdardyń basty mindeti. Mektep psıhologteriniń qyzmetin ońtaılandyrý maqsatynda Oqý-aǵartý mınıstrliginiń daıyndap jatqan psıhologııalyq qyzmet erejelerin talqylaý jumysyna ata-analar qaýymdastyǵyn keńinen tartý qajet», dedi A.Balaeva.
