Bul másele áýeli bıylǵy mamyr aıynda baıqalǵanyn aıtyp óteıik. Pavlodar aýdanyna qarasty Jańaqala, Naberejnoe, Chernoıarka, Mıchýrın, Chernoresk jáne taǵy basqa aýyldar mańynda sol ýaqytta jibek qurttary paıda bolyp, aýyl turǵyndary dabyl qaqqan. Ertis ózeni jaıylmasyndaǵy ormandar men jol shetinde talasa ósken tal-terekterge qurt túsip, japyraqtaryn túk qaldyrmaı jep ketken edi. Jándikter, tipti, úılerdiń aýlalaryna deıin kirip, jergilikti halyq biraz alańdap qaldy. Osy jaǵdaıdy jiti zerttegen Pavlodar orman qorǵaý mekemesiniń mamandary onyń aýylsharýashylyq daqyldary otyrǵyzylǵan alqaptarǵa esh zııany joq ekenin, al aǵashtardyń japyraǵy kóp uzamaı qalpyna keletinin aıtyp jurtty tynyshtandyrǵany da esimizde. О́tken qys jyly bolýy sebepti, jupsyz jibek kóbelekteri tym erte oıanyp, óte belsendi bolyp ketken-mys. Mamandar túsindirip bergendeı, kóbelek qurttary eseıgen saıyn aǵashtyń ushar basyna órmeleı bastaıdy. Jándikter tek aǵash japyraqtarymen qorektenedi.
Keıingi kúnderi jupsyz jibek kóbeleginiń óńirimizdegi jasyl jelekke tıgizip jatqan zııany tym zoraıyp barady. Resmı derekterge súıensek, jándikter orman sharýashylyqtarynda jalpy aýmaǵy 32 myń gektar jerde ósip turǵan aǵashtardyń japyraǵyn typ-tıpyl etken. Búginde túkti jorǵalaǵyshtar Pavlodar aýdanynan bólek, Aqqýly, Tereńkól, Ertis, Jelezın aýdandary men Baıanaýyldaǵy ulttyq park aýmaǵynan anyqtalyp otyr. Kóbelek qurttary qylqan japyraqtylardan ózge aǵashtardyń barlyǵyna jabysyp, jasyl jamylǵysyn otap jatyr. Bıologterdiń sózine sensek, aǵash japyraqtary bir-eki aıda-aq qalpyna keledi. Alaıda jibek qurttarynyń joryǵy álgi aǵashqa kelesi jyldary da jalǵassa, ol álsizdenip, sýsyzdanýy saldarynan ósýin toqtatýy ǵajap emes.
Buǵan deıin Pavlodar oblystyq jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy: «Qazirgi ýaqytta orman kúzetimen orman aǵashtaryna monıtorıng jasaldy. Materıaldar respýblıkalyq orman seleksııalyq-tuqym ortalyǵyna jiberildi. Ormannyń osy zııankesterimen kúresý úshin qandaı sharalar qoldaný kerektigin anyqtaý jáne respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý kólemin belgileý úshin orman patologi mamanymen ýchaskelerdi zertteý jumystary josparlanýda» degen aqparat taratqan edi. Sońynan anyqtalǵandaı, bizdiń oblystyń orman sharýashylyqtarynda orman patologi degen maman atymen joq eken. Amalsyzdan ol kórshi Shyǵys Qazaqstannan shaqyrtyldy. Semeı orman sharýashylyǵynan kelgen arnaıy mamandar «Ertis ormany» rezervatynda jumys júrgizip, qurttyń túrin anyqtap, zertteýlerin júrgizýde.
Injener-orman patologi Qarshyǵa Turlybekovtiń aıtýynsha, mamandar ázirshe jupsyz jibek kóbeleginiń bul túri qandaı tıpke jatatynyn bilmeı álek. Aǵashtarda saýmalap turǵan jibek qurttarynyń «karantındik azııalyq túri» nemese «eýropalyq karantınge jatpaıtyn túri» bolady. Azııalyq túri asa qomaǵaı ári ósimtal bolǵandyqtan, ol birden karantınge jatqyzylady. Al eýropalyq túriniń zııany az, ol kóp uzamaı qýyrshaqqa aınalyp, uıqyǵa ketedi ári ushyp ketý qabiletine ıe.
– Pavlodar ormandaryndaǵy zııankesterdiń qaı túrge jatatynyn ázirge bilmeımiz. Respýblıkalyq orman seleksııalyq-tuqym ortalyǵynyń mamandary barlyq oshaqty baqylaýǵa alǵan. Karantındik zerthananyń qorytyndysy shyqqanyn kútýimiz kerek. Eger ol eýropalyq túri ekeni anyqtalsa, onda sáıkesinshe oblys boıynsha tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, jándikterdi óńdeýge qarajat qarastyrylýy kerek. Jupsyz kóbelektiń eýropalyq túri orman zııankesteriniń aıryqsha qaýipti túrlerine jatpaıdy. Sondyqtan oǵan respýblıkadan qarjy da bólinbeıdi. Al azııalyq túri taralsa, onda óńdeý sharalarymen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıteti shuǵyldanady, – dep málimdedi orman patologi.
Maman óńdeý sharalaryn jedel ýaqytta qolǵa alý kerek ekenin eskertti. Sebebi zııankesterdiń taralý aýmaǵy tym keńeıip ketken.
Aımaq jurtshylyǵyn alańdatqan máselege oraı bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Toraıǵyrov ýnıversıtetindegi hımııalyq tehnologııalar jáne jaratylystaný fakýltetiniń dekany Qanat Ahmetovtiń pikirin surap bildik.
– Jupsyz jibek kóbeleginiń basqynshylyǵy – oblysta mezgil saıyn qaıtalanyp turatyn tabıǵı úrdis. Bul másele sonaý Keńes zamanynda da kezdesetin. Aǵashtyń 300-den asa túrine zııanyn tıgize alady. Negizinen jalpaq japyraqty aǵashtardyń jaýy. Aǵashqa tússe, jasyl jelegin túk qaldyrmaı jep qoıady. Ásirese qaıyń japyraǵynyń shyrynyn unatatyny baıqalady. Qazir Pavlodar oblysynda mundaı másele bary ras. Buǵan bıylǵy kóktemniń shamadan tys ystyq bolǵany sebep dep oılaımyz. Ádette, sáýir-mamyr aılary óńirde jańbyrly keletin. Bıyl kerisinshe mamyr aıynyń basynan ystyq aptalap turyp alǵanyn kórdińizder ǵoı. Iаǵnı aýa raıy býnaqdeneli jándiktiń kúrt kóbeıip ketýine jol ashyp berip otyr. Temperatýranyń ádettegiden joǵary bolýy saldarynan ósimdikterdiń ımmýnıteti de nasharlady. Negizi jupsyz jibek kóbelegi kún ysymasa, qýyrshaqta oralyp jata beredi. Bilýimshe, aımaǵymyzda onyń túrleri birnesheý. Al jándiktiń karantındik tıpke jatatynyn nemese ol tizimge enbeıtinin arnaıy mekemeler men ormanshylar anyqtaýy kerek, – deıdi Qanat Qambaruly.
Bıologtiń aıtýynsha, ormandy jerde álgindeı zııankesterdiń kózin qurtý úshin eki birdeı ádis keńinen qoldanylady. Hımııalyq óńdeýdiń qorshaǵan ortaǵa zııany joǵary. Sondyqtan jaýapty mamandar óńdeýdiń ekinshi joly bıologııalyq ádisterge nazar aýdarsa abzal. Jupsyz jibek kóbeleginiń DNQ-synan alynǵan mıkrobtan jasalatyn «lepıdosıd» (aýdarmasy – «kóbelekti joıý») dep atalatyn bıologııalyq preparat bar. Ony qoldansa, qorshaǵan ortaǵa kóp zııan kelmeıdi. Baǵasy da hımııalyq preparatqa qaraǵanda qymbat emes eken. Eýrazııa qurlyǵynyń Azııa aýmaǵynda bul dárimen aýylsharýashylyq jáne ormandy jerlerin óńdeý tájirıbege keńinen engizilgen dep atap ótti ǵalym.
Bir qyzyǵy, jergilikti aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy karantın máselelerine jaýapty memlekettik organdardyń ókilderi jupsyz jibek kóbeleginiń bul túri jergilikti orman qoryna asa qaýipti emes dep sanaıdy.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń Pavlodar oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Arman Shúıkenovtiń sózine súıensek, óńirde taralǵan jupsyz jibek kóbelegin syrttaı baqylaǵan mamandar ony ázirshe eýropalyq túrge balap otyr. Sol sebepti jándik karantınge jatqyzylǵan joq. Deı turǵanmen, ınspeksııa ábden kóz jetkizý úshin kóbelekterdiń synamasyn Almaty qalasyndaǵy zerthanalardyń birine mıkrobıologııalyq zertteý jasatýǵa jibergen.
– Syrttaı qaraǵanda azııalyq jáne eýropalyq tıpterdi ajyratý múmkin emes. Ormanshylar men jergilikti mamandardyń pikir-usynystaryn eskere otyryp, kóbelekterdi mıkrobıologııalyq turǵydan tekserýdi uıǵardyq. Bizdiń aımaǵymyzdaǵy fıtosanıtarlyq mekemeler mundaı kúrdeli zertteýdi júrgize almaıtyny anyq boldy. Dál osyndaı zertteý 2019 jyly respýblıkalyq ortalyǵymyzdyń qoldaýymen Reseıdiń Máskeý qalasynda jasalyp, pavlodarlyq jupsyz jibek kóbelegi eýropalyq dep tanylǵan. Qazir de biz ony sol toptan bolar dep shamalap otyrmyz. Sebebi onyń minez-qulqy sol jyldardaǵy tıptesterine dál keledi. Almatylyq zerthananyń qorytyndysyna oraı óńirdegi zııankester boıynsha sheshim qabyldanady, – dep jaýap qaıtardy Arman Baǵdatuly.
Osy tusta bizben kórshiles jatqan Reseıdiń Omby oblysy da jibek qurtynan zııan shegip jatqanyn aıtýymyz kerek. Maýsym aıynda atalǵan aımaqta 30 myńǵa jýyq gektardan zııankes tabylyp, ormanshylar ony óńdeý sharalaryna maýsym aıynyń alǵashqy aptasynan-aq kirisip ketken. Qurtqa qarsy «Defılıgným» dep atalatyn bıologııalyq preparat keńinen qoldanylady. Hımııalyq dárileýge qaraǵanda ol arzan turady ári ózge jándikterge, aralar men qustarǵa, jyrtqysh ańdarǵa, ósimdikter men aǵash-butalarǵa esh zııany joq eken. Omby oblysyndaǵy orman sharýashylyǵy bas basqarmasynyń ókili Mıhaıl Leshın bıologııalyq preparattyń áseri jupsyz jibek kóbeleginiń as qorytý júıesine baǵyttalǵanyn, onymen óńdelgen japyraqty jegen qurttyń birden ólip qalatynyn aıtady. Iаǵnı túkti qurt kóbelekke aınalyp úlgermeıdi.
Ekinshiden, Omby oblysy bizdegideı azııalyq nemese eýropalyq túr dep bólmeıdi. Aǵashtarǵa qurt órmeleı bastasa, ormanshylar birden karantın sharalaryna júginýdi ádet qylǵan. Bul ádisti bizdiń orman qoryna jaýapty memlekettik mekemeler de úırense deımiz.
Aıtpaqshy, bıyl jibek kóbelekteriniń aǵashtarǵa salyp ketetin dernásilderi de jyldaǵydan kóp bolady dep boljanyp otyr. Endeshe, keler jazda ahýal qazirgiden de kúrdelenip ketýi yqtımal. Jibek kóbeleginiń dernásili sýyqqa óte shydamdy, -42 gradýs aıazǵa deıin ómirsheńdigin saqtap qalady. Ormanshylar bul máseleni de eskeredi dep úmittenemiz.
О́tken apta jaýyn-shashyndy bolyp, óńirdegi jándikterdiń «joryǵyn» biraz toqtatqan syńaıly. Sınoptıkter osy aptanyń ortasynan bastap kún qaıta ysyp, kúndizgi ýaqyttarda +38 gradýsqa jetetinin aıtyp otyr. Endeshe, óńirde jupsyz jibek kóbeleginiń álegi áli de tolastamaıdy degen sóz.
Murat QAPANULY,
jýrnalıst
Pavlodar oblysy
