«Freedom Holding» quryltaıshysy Tımýr Týrlov AHQO-da ashylatyn jańa alań reseılik aksıonerler men brokerleri úshin qoljetimdi bolmaıtynyn, Reseı Federasııasynyń baǵaly qaǵazdarymen saýda jasalmaıtynyn ashyp aıtyp, «hab reseılikter úshin ǵana ashylady» degen áńgimege núkte qoıdy.
T.Týrlov aıtyp ótkendeı, bul jerde basymdyq Sankt-Peterbýrg bırjasyna (SPB) emes, onyń tehnologııasymen jumys isteıtin jańa alańǵa basymdyq berilmek. Al onyń jańa bırjaǵa nemese ınvestısııalyq habqa aınalýy ýaqyttyń enshisindegi másele. Ázirshe joba kúıinde talqylanyp jatqan qurylymnyń tabıǵaty bırjaǵa emes, ınvestısııalyq habqa jaqyndaý. Bırjadan aýysatyn jalǵyz faktor – tehnologııasy ǵana.
T.Týrlovtyń baıandaýynsha, SPB tehnologııasymen jumys isteıtin alańda Reseıdiń emes, AQSh, Eýropa, QHR kompanııalary baǵaly qaǵazdarmen jumys isteıdi. «Eger basqasha bolsa, biz onyń jumysyna qatyspaımyz. Biz tek qana sheteldik (reseılik emes) kompanııalardyń baǵaly qaǵazymen jumys isteýge múmkindik beretin bırjalyq tehnologııany qoldanýǵa múddelimiz», dedi ol.
Al Freedom Finance holdıngi basqarma tóraǵasy Sergeı Lýkıanovtiń aıtýynsha, ashylady dep boljanǵan bırjadaǵy sheteldik baǵaly qaǵazdardyń saýda-sattyǵy bırjalyq quraldar boıynsha biryńǵaı pozısııany usynýǵa jáne táýekelderdi tıimdi basqarýǵa múmkindik beredi, saýda-klırıngtik IT-platformasynda ótedi.
Sarapshylar SPB bırjasynyń (Sankt-Peterbýrg bırja) qoldanysqa engen tehnologııasy mańyzdy ekenin aıtyp otyr. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha sheteldik baǵaly qaǵazdar boıynsha mámileler kólemi shamamen 394 mlrd dollarǵa jetti, bul 2020 jylǵa qaraǵanda 135,29 paıyzǵa kóp. Al reseılik kompanııalardyń sany 13 myńnan asady. Finprom.kz jarııalaǵan derekke saı, eldegi sheteldik kompanııalardyń ósýi 2022 jyldyń naýryzynda bastalǵan. Naýryzdaǵy ósim – 3,3 paıyz, sáýirde – 4 paıyz, mamyrda 4 paıyz boldy. Sarapshylar geosaıası jaǵdaı kúrdelengen saıyn reseılik kompanııalardyń aǵyny jalǵasa beredi degen pikirde. Qarjyger Beısenbek Zııabekovtyń sózine den qoısaq, Qazaqstanda jeke bırja nemese ınvestısııalyq hab qurý ıdeıasyn qazir reseılik qarjygerler, brokerler kópten beri talqylap jatyr. Olardyń ınfraqurylymdyq shekteýlerdi aınalyp ótý joldaryn izdestirýi – aldyn ala boljanǵan qubylys. Sebebi kórshi eldiń sheteldik ınvestısııa tartý múmkindigi shektelip keledi. Biraq sarapshy aıtyp ótkendeı, reseılikter bul jobany naryq kózi retinde qarastyrǵysy keletini anyq.
«Sankt-Peterbýrg bırjasynyń Qazaqstanda qonys aýdaratyny týraly aqparat mamyr aıynyń basynan aıtyla bastady. Investorlarǵa sheteldik baǵaly qaǵazdarǵa, al kompanııalarǵa sheteldik qarjylandyrýǵa qol jetkizý mańyzdy bolǵandyqtan bizdiń eldiń naryǵyna kóz salyp otyr. Qazaq naryǵynyń reseılik kompanııalarǵa jan-jaqty qolaıly bolǵany úshin ǵana jańa ınvest alań ashýdyń qajeti joq. Basy artyq qarjyń bolsa, Almatydaǵy páterińde otyryp, London men Shanhaı bırjalarynda saýda jasaýǵa bolady», deıdi B.Zııabekov.
Sarapshynyń aıtýyna qaraǵanda, bul alań Reseıge sheteldik kapıtaldy tartý úshin, al jeke ınvestorlarǵa sanksııalar jaǵdaıynda sheteldik baǵaly qaǵazdardy satý úshin qajet. Kórshi elge buǵattalyp úlgermegen baǵaly qaǵazdardy aınalymǵa salatyn, Reseıden ózge elde ornalasqan jańa orta bolýy mańyzdy.
Qarjyger aıtyp ótkendeı, saıasatta máńgilik eshteńe joq. Búgin bir-birine qyryn qarap otyrǵan elder kúni erteń kelisimge keledi. Mundaı jaǵdaıda bizdi eki ssenarıı kútip tur. Biri MosBırja nemese SPB (Sankt-Peterbýrg) bırjasy qalypty jaǵdaıǵa kóshken kezde bizdegi úshinshi bırjanyń alańdary qańtarylyp qalady. «Ekinshi másele – SPB AHQO alańynda ınvestısııalyq hab retinde jumysyn jalǵastyra beredi. Men ekinshi ssenarııge basymdyq beremin. Osyǵan deıin 2012 jyly MosBırja Almaty qor bırjasynyń 3,2 paıyz aksııasyn satyp alǵan. Qazir Qazaqstan qor bırjasyndaǵy reseılik kompanııalardyń úlesi 13 paıyzǵa jetti. Kúni erteń bul kórsetkish eselep ósýi múmkin. Sebebi qazirgi jaǵdaı keıingi tarıhta «Reseıden kósh keledi» degen atpen tańbalanyp qalary anyq», deıdi qarjyger.
Qor bırjasynyń, qundy qaǵazdar naryǵynyń jaǵdaıy – áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıimizdiń ındıkatory. Ekeýin bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Qundy qaǵazdar – abstraktili dúnıe emes, kompanııanyń aktıvi. Qor naryǵyn jumys istetemiz desek, bizge óndiristi damytyp, shaǵyn kásipkerlikti jolǵa qoıý kerek. Halyqtyń qundy qaǵazdar naryǵyna bet burýǵa shamasy joq. Qor naryǵyna qatysýǵa nıet bildirgender 1 paıyzdan aspaıdy. Halyqtyń qoldaýynsyz jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe bola almasy anyq. Bes-alty ulttyq kompanııany qor naryǵyna shyǵaryp, ony damytamyz deý de, dál osyndaı jaǵdaıda úshinshi bırjany ashamyz deý de basy artyq shyǵyn, deıdi sarapshylar.
«Sarapshy retinde Sankt-Peterbýrg bırjasynyń tehnologııalaryn Qazaqstandaǵy bırjalarda qoldanýdy qoldaımyn. Sebebi SPB-da halyqty ózine jumyldyrýdyń tetikteri qalyptasqan. Al bizde Qazaqstan qor bırjasy (KASE) ishki naryqqa, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń baǵyty Anglııa men Ýels quqyǵynyń prınsıpterine, normalary men presedentterine jáne jetekshi álemdik qarjy ortalyqtarynyń standarttaryna negizdelgen. Onyń ortalyq bazasynda jeke bırjasynda (AIX) 85 emıtenttiń baǵaly qaǵazdarynyń 127 shyǵarylymy saýdalanady. Ortalyq depozıtarııinde ınvestorlardyń 308 myńnan astam shoty ashyldy. Mamyr aıynyń sońynda AIX-te úlestik quraldar lıstıngi bar kompanııalardyń jalpy naryqtyq kapıtaldandyrylýy 21,6 mlrd dollardan asty, saýda-sattyq kólemi bir aıda 7,3 mln-dy qurady. Reseıde tirkelgen kompanııalardyń bári AHQO qabyrǵasynda AIX bırjasyna kirýge múmkindik bar. Reseılikter muny bilip otyr. Biraq olarǵa jańa alań tıimdirek bolyp tur. Sońǵy sheshim bizdiń jaqtan qabyldanyp, sońǵy núkteni biz qoıýymyz kerek. SPB-da tirkelgen sheteldik kompanııalardyń kómegimen Ortalyq Azııadaǵy eń iri ınvestısııalyq ortalyqqa aınalýǵa múmkindik týyp tur. Reseıde tirkelgen sheteldik kompanııalar bizge kelgisi kelse, ony ózderi sheshe alady, olarǵa ara-aǵaıynnyń qajeti joq», deıdi B.Zııabekov.
Bizdiń naryq úshin RF bırjalary jańalyq emes. 2018 jyly qazan aıynda KASE jáne Máskeý bırjasy strategııalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyp, 3,32 paıyz aksııa reseılikterdiń qanjyǵasynda ketti. Sol jylǵy derekterde osy bırjada 30 reseılik kompanııanyń tirkelgeni aıtylady. Bıylǵy naýryz aıynda 13 reseılik kompanııanyń bırjadaǵy saýda-sattyqtan shyǵarylǵany aıtylǵan. Taratyp aıtqanda, «Sberbank», «Lýkoıl», «Aeroflat», «Gazprom» jáne taǵy basqa emıtentterdiń aksııalary bizdiń naryqta satylmaıtyn boldy. Buǵan Reseıdiń ortalyq banki óz baǵaly qaǵazdarynyń shetelde satylýyna shekteý engizgeni sebep bolǵan. KASE ókilderi aıtyp ótkendeı, bul kompanııalardyń lıstıngten shyǵarylýy bizdiń naryqqa asa áser etpeıdi.
Sarapshy Aıbar Oljaevtyń baıandaýynsha, reseılikterge KASE-degi 13 paıyzdyq úles emes, qazaq jerinen ınvestısııalyq hab ashqan mańyzdy. Tipti ony uıymdastyrý, qajet bolsa kóshirip alýdyń qarjylyq shyǵynyn da ózderi kóterýge daıyn kórinedi. «Reseılikterdiń qatysýymen ashylatyn ınvestısııalyq hab tek reseılikterge ǵana tıimdi, al biz úshin báseke ekenin baǵamdaý úshin maman bolýdyń qajeti joq. Al AHQO men Almaty qarjy ortalyǵy barlyq qajettiligimizdi qamtamasyz etip otyr. Ár oblysqa, ár aımaqqa, tipti Qazaqstanǵa kelgen árbir sheteldik kompanııaǵa jeke bırjanyń qajeti joq. Nıet bolsa Londonda otyryp ta AHQO nemese KASE-daǵy oıyn erejesine qatysa alasyń.
«Dál qazir bul joba bizdiń josparymyzǵa sáıkes kelmeıdi, bul sheshimge qadaǵalaýshy oryndar ruqsat bermeıtin shyǵar dep úmittenemin. Bul sheshimniń táýekelderi bar. Reseıden aýysyp kelgen kompanııalardyń aksııasy kimge tartymdy degen máseleni talqylap alý qajet. Reseıde tirkelgen sheteldik kompanııalar bırjalyq emıgrasııa jolymen bizge aýysa alady. Qazaqstan qor bırjasynyń reseılik kompanııalarǵa esigi burynnan ashyq, Reseılikterdiń qatysýymen jańa ınvestısııalyq hab ashýǵa ne sebepten qyzyǵyp otyrǵany maǵan túsiniksiz», dep sózin túıindedi A.Oljaev.
Apta basynan jańa bırjanyń reseılik kompanııalarǵa jol ashatyn múmkindikterin tizbelep bergen saraptamalar reseılik basylymdarda jıirek jarııalana bastady. BFM.ru aqparattyq portaly 7 shildedegi shyǵarylymynda qazaq jerinen ashylatyn ınvesthabtyń jańa naryqqa shyǵýǵa jol ashatyn ınfraqurylymdyq táýekelderdiń qandaı deńgeıde bolatyny áli túsiniksiz ekenin aıtypty. Olardyń habarlaýynsha, uıymdastyrý jumystarynda aıqyndylyq joq. Iri kompanııalar onsyz da álemdik naryqqa shyǵýdyń joldaryn biledi, al shaǵyn bızneske Reseıdiń ishki naryǵy da jetedi.Olarǵa bola kúmándi táýekel úshin shetelge shyǵýdyń qajeti joq.
Reseıdegi «Shyǵys qaqpasy» qarjy naryqtaryn taldaý jáne makroekonomıka jónindegi dırektory Aleksandr Tımofeev jýrnalıstermen kezdesken kezde bul jobaǵa kúmánmen qaraıtynyn, Qazaqstan, Armenııada, Grýzııada shaǵyn bolsa da jeke naryqtary qalyptasqanyn, biraq Reseı azamattarymen bir rettik operasııalar úshin táýekelge bara almaıtynyn aıtypty. «Batys elderi men AQSh sanksııalardy aınalyp ótýge tyrysqandar úshin qatań sharalar qabyldaıdy. Qazaqstannyń ortalyq bankteri jaǵdaıdyń qanshalyqty salmaqty ekenin túsinip otyr. Sebebi paıda kólemi belgisiz, táýekel deńgeıi joǵary. Bırjada nemese saýda alańdaryndaǵy árbir áreket batys elderiniń baqylaýynda. Bul jerde aksııany satý nemese ınvestısııalyq qarjy tartý týraly áńgime qısynsyz», deıdi A.Tımofeev.
ALMATY
