Kıberqylmys: Abaılańyz, alaıaq telefon shalyp tur...

«Jalǵan» polıseıler

Elimizde osy jyldyń 6 aıynda ınternet alaıaqtyq boıynsha 10 myńǵa jýyq qylmys tirkelgen. Kı­ber­­qylmysqa qarsy kúres orta­ly­­ǵy mamandarynyń aıtýynsha, ınternet arqyly aldaýdyń eń kóp taralǵan túri onlaın saýda bolyp otyr. Bıylǵy jartyjyldyqta atalǵan baǵyt boıynsha 3,5 myńnan astam alaıaqtyq jasalǵan. Bankter men mıkrokredıttik uıymdarda jalǵan onlaın zaım resimdeýge qatysty 1,5 myńǵa jýyq fakti anyqtalypty.

Tyǵyryqqa tirelgenderdi áńgi­me­ge tartsań, kóbiniń máselesi sha­ǵyn qarjy uıymdarymen baılanysty. Alaıaqtar birneshe nesıe re­simdep, qolyna ustap kórmegen aqshany moınyna ilip bergen. Áıtpese, naryq qyspaqqa alǵanda ekiniń biriniń esepshotynda mıllıondap qarajat jatqan joq. Mundaı jaǵdaıǵa kóbine zeınetkerler tap bolady. Alaıaqtar ózderin bank qyz­­metkerleri retinde tanystyryp, «esepshotyńyzdaǵy qarajatty alaıaq­­tar sheship alaıyn dep jatyr» dep qara bultty tóndirip, qarttardy qa­py qaldyryp jatady. Jastardyń ózi áp-sátte aldanyp, san soǵýda.

Osyndaı oqıǵalardyń aldyn alý maqsatynda áleýmettik jeli­ler­de posttar jıi jarııalanady. Adam­dardyń kóbi «О́zi kináli. Qa­laı al­da­nyp qalady eken?» degen mándegi pikir qaldyryp jatady. Keshirińiz, turǵyndardyń bar­ly­ǵynyń birdeı quqyqtyq saýaty joǵary emes. Keıbireýi sengish keledi. Jaratylysy sol. Ádet­te alaıaqtardyń quryǵyna tú­sip jatatyn sondaı sanattaǵy adam­dar. Alaıaqtar da túrli aıla-amal qoldanyp, tipti sońǵy kezde qu­qyq qorǵaý organdarynyń aty­nan habarlasatyn bolypty. Qa­laı senip qalǵanyńdy sezbeısiń. Se­be­bi sóıleý máneri, termınderdi qoldanýy, ózin-ózi ustaýy polısııa qyzmetkerlerine uqsas. «Jalǵan» polıseıler azamattarǵa habarlasyp, olarǵa jyljymaıtyn múlik kepildigimen nesıe resimdelip jatqa­nyn aıtady. Alaıaqtardy ustaý úshin jyljymaıtyn múlikti shuǵyl túrde tómen baǵamen satýdy usynady, al aqshany saqtaý úshin «saqtandyrý shotyna» aýdarýǵa keńes beredi eken.

Tú­sinikti bolý úshin naqty my­sal­­darǵa toqtalǵan durys shyǵar. Qa­zirgi ýaqytta turǵyndardyń kóbi kez kelgen zatty satý nemese alý úshin arnaıy saıttardy paıdalanatyny belgili. Sondaı saıttardyń birinde bir turǵyn óziniń avtokóligin satý úshin habarlandyrý beredi. Kóp ótpeı oǵan bireý habarlasyp: «Maǵan sizdiń kóligińiz unap tur. Satyp alaıyn dep edim», – deıdi. «Jaqsy, kelip kórýińizge bolady», – deıdi bul. Biraq anaý: «Men barǵansha satyp jibermeısiz be? Men Reseıde edim. Sizge baram degenshe 2-3 kún ótedi. Sondyqtan sizge 100 myń teńge kepilaqy berip qoıaıyn. Sóıtip, men alyp ketkenshe satpaı ustap tursańyz», dep senimge kire bastaıdy. Klıenttiń tabyla ketkenine qýanǵan bul adam da kóp oılanbastan oǵan bank kartasynyń nómirin beredi. Sál ýaqyttan keıin qaıta telefon shalǵan satyp alýshy: «Men sizge aqsha aýdardym. Qazir sizge bir habarlama kelýge tıis. Sol habarlamadaǵy sandardy ma­ǵan aıtyp jiberseńiz, sizge aqsha túsedi», – deıdi. Negizi, ınternet-bank­ıngti paıdalanatyn adamdar biledi, ol jerde túrli operasııalardy oryndaǵanda, bank kod jiberedi de, astynda «Eshkimge bermeńizder» dep jazyp qoıady. Biraq bul kisi bolsa kelgen kodty aıta salyp, alaıaqqa aldanyp, san soǵyp qaldy. О́ıtkeni osy kod arqyly álgi adamnyń ın­ter­net-bankıngine kirip, onyń esep­shoty boıynsha kez kelgen ope­ra­sııany jasaı berýge bolady.

Bıyl mamyr aıynda Nur-Sultan qalasyndaǵy Polısııa departamentiniń jedel tergeý tobynyń qyzmetkerleri astanalyq turǵynnyń esepshotynan 137 mln teńge qarjy urlaǵan 7 adamnan turatyn qylmystyq topty áshke­re­ledi. Tekserý barysynda bul toptyń quramynda Qazaqstan men shetel azamattarynyń bar ekeni anyqtalǵan. Tintý kezinde 8 mıllıonnan astam aqsha, qalta telefondary, SIM kartalar, 20-dan astam tólem kartasy, sondaı-aq bank kartalarynyń ataýlary men qupııa kodtardyń jazbalary tabylǵan.

Azamattardyń jeke derekterin paıdalana otyryp alaıaqtyq jasaý faktileri de azaımaı tur. Ja­qynda Pavlodar oblysynyń polı­seıleri Aqsý qalasynyń 23 jas­ta­ǵy turǵynyn ustady. Tergeý anyqtaǵandaı, shilde aıynyń bir kúninde jas jigit dosymen kezdesip, túrli syltaýlar aıtyp, jeke derek­te­rin alady. Olardy paıdalana otyryp, mıkroqarjy uıymynyń aq­parattyq saıtynda dosynyń atyna uıaly telefon satyp alýǵa jalpy somasy 1 252 130 teńge onlaın nesıe resimdeıdi. Ustalǵan azamatqa qatysty Qazaqstan Respýblıkasy QK-niń 190-baby 2-bóligi 4-tarmaǵy boıynsha sotqa deıingi tergeý amaldary júrgizilýde. Dosym degen aza­mat­tyń ózi mundaı áreketke barsa, sizdi tanymaıtyn adamnan aıaý­shy­lyq kútpeńiz. Bul rette polıseıler alaıaqtardyń tuzaǵyna tús­peý úshin eshqashan ózińizdiń jeke derekterińizdi, plastıkalyq kar­ta­lar­dyń derektemelerin, tipti bank nemese quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetkerleri bolyp taby­la­tyn adamdarǵa da jeke aqparat­tar­dy habarlamaýdy eskertedi.

«Taza» bolmaǵandarǵa jaza bar

Alaıaqtyq qylmys jasaǵan adamnyń múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan úsh jylǵa shektetiledi. Tórt myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salý nemese sol mólsherde túzeý jumystaryna tartý, tipti tórt jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteý nemese sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.

Al eger asa iri mólsherde qylmys jasaǵan bolsa, múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp nemese bes jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.

О́tkenge kóz júgirtsek, alaıaqtyq baǵzy zamannan beri adamzat balasymen birge jasap kele jatqan qylmystardyń túri. Aqparattyq qoǵam qalyptasqan saıyn bul qyl­mys ta túrli sıpat alyp, «damyp» keledi. О́kinishtisi sol, ınter­net alaıaqtardy jedel quryqtaý qıyn­ǵa soǵýda. Sebebi álemniń kez kelgen buryshynda otyryp-aq jy­mys­qy áreketterin jasaýda. Iá, ǵalamtordy torýyldaıtyn alaıaqtar dástúrli aldaý qaǵıdalaryn ustan­ǵa­nymen, olardyń erekshe sıpat­ta­ry da bar. Olar ınternetti paı­da­lanatyndyqtan, halyqaralyq deńgeıde taralýymen erekshelenedi. Iаǵnı bir elde otyryp, ekinshi el­de­gi adamdardy aldap-arbaı bere­tin shekara talǵamaý sıpaty bar. Ekinshiden, ınternet-alaıaqtar jasyryn bolyp keledi. Iаǵnı olar jalǵan jeke jáne zańdy tulǵalardyń atynan jıi áreket etedi.

Tártip saqshylarynyń aıtýynsha, ómirde bolyp jatqan ınter­net alaıaqtyq jaǵdaılary bizdiń sta­tıstıkada tirkelgen kórset­kish­ten áldeqaıda kóp eken. Máse­len, sizdiń kompıýterińizge nemese smart­fonyńyzǵa vırýs kiredi de, braý­ze­rińizdi buǵattap tastap, ol jerge óziniń braýzerin júktep qoıady. Siz oǵan kirgende baǵdarlamalardyń bári tolyqtaı isten shyǵady da, ekranǵa: «Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrligi habarlaıdy. Siz osyndaı zańsyz saıtqa kirgenińizge baılanysty kompıýterińiz buǵattaldy. Sol úshin aıyppul tóleısiz (10-15 myń teńge), sonda sizdi buǵattaýdan shyǵaramyz», dep jazylady. Osy­ǵan kóp adamdar, ásirese, ınter­net­tegi ár saıtqa qyzyǵyp kire be­re­tin jasóspirimder tap bolyp qa­lady da, úıindegilerge aıtpaý úshin kórsetilgen shotqa aqsha tólep jatady. Esterińizde bolsyn, mem­le­­kettik organdar kompıýterdi ne smartfondy buǵattamaıdy. Ishki ister mı­nıs­tr­liginiń mundaı habarla­ma­lar­ǵa qatysy joq.

Quryqqa túspeı, qutylýdyń joly qaısy?

Jasyratyny joq, ınternette jarnamasy jarqyn taýarlardy kórgende, qaı-qaısymyz da ony satyp alýǵa qulshynamyz. Mundaı jaǵdaıda, eń birinshiden, sol taýar alatyn saıt qandaı saıt, jalǵan emes pe, sony anyqtaýǵa tyrysýymyz kerek. Onyń mekenjaıy, telefondary bar ma, soǵan qaraımyz. Eger bolyp jatsa, oǵan habarlasyp, satýshysymen sóılesýimiz qajet. Osy saıtta bul taýardy buryn alǵan adamdardyń pikirleri bar ma, olar ne deıdi, osyǵan da nazar aýdarǵan artyq etpeıdi. Osyndaı jan-jaqty aqparattardy anyqtap alǵannan keıin ǵana aqshany tóleýimizge bolady.

Taǵy aıta ketetin mańyzdy má­se­le – árbir ınternetke qosylǵan kom­pıý­terde, planshette vırýsqa qarsy baǵdarlamalar mindetti túrde bolǵany durys. О́ıtkeni ol sizge qajetsiz, kúmándi, sizdiń baǵ­dar­la­ma­laryńyzǵa tikeleı zııan kel­ti­re­tin bóten faıldardy tez anyq­tap, bárin ózi-aq joıyp otyrady nemese sizden surap otyrady.

Esterińizge sala keteıik, bankter bolsyn, quqyq qorǵaý oryndary bolsyn, esh ýaqytta sizge telefonmen habarlasyp nemese messendjermen jazyp, logın, parol sekildi qupııa málimetterdi suramaıdy. Tip­­ten qajet bolǵan jaǵdaıda, bank qyzmetkeri sizge habarlasyp, bar máseleni naqtylaý úshin «bizdiń kez kelgen bólimshemizge kelip keti­ńiz» dep ótinýi múmkin. Sebebi tele­fon arqyly ondaı máseleler sheshil­meı­di. Osyny umytpaıyq.

Internet alaıaqtardyń quryǵyna túspeý úshin jeke qujattaǵy máli­met­ter men bank kartasyndaǵy má­li­metterdi aýdarymdar týraly kvı­tansııalardy, kodtar men kod sóz­derdi ońdy-soldy taratýǵa jol bermeý kerek. Jeke derekterdi tek­serilmegen saıttar men basqa da jelilerdegi «karta engizińiz» degen oryndarǵa jazýǵa bolmaıdy. Internetten qosymshalardy júkteý úshin tek App Store men Play Market-ti paıdalaný kerek, kúmándi silte­melerdi basyp, telefonǵa qo­sym­sha júkteýden saq bolý qajet. Tólem jasaý úshin kartanyń 16 sany jetkilikti. Al CVV-kod, kod sóz, JSN jáne basqa da derekterdi surap jatsa, alaıaqtar bolýy múmkin.

Búginde alaıaqtar qoldanatyn áleýmettik jeliler arasynda Qazaq­s­tan­da Telegram messendjeri aldyń­ǵy qatarǵa shyqqan. Iá, sońǵy ýaqytta ózge adamnyń áleýmettik jelidegi akkaýntyn paıdalanyp, qarjylaı kómek suraıtyn alaıaq­tar­dyń áreketi kúsheıip ketti. Mundaı alaıaqtyqtyń qurbandary kóbeıgen. Buǵan deıin tanymal tulǵalardyń, áleýmettik jeli belsendileriniń jal­ǵan akkaýnttaryn jasaý arqyly aza­mattardan aqsha suraý jıi kez­desetin bolsa, endi alaıaqtar qara­pa­ıym azamattarǵa da kóshken. Alaıaq­tyq shemasy qarapaıym: kez kelgen adamanyń áleýmettik jelidegi jalǵan akkaýnty jasalady. Sol ar­qyly onyń jaqyn týystaryna, dostaryna ne ózge tanystaryna hat jazý arqyly belgili bir bank kartasyna aqsha aýdarý suralady. Mundaı derekter ásirese Telegram messendjerin paıdalanýshylar arasynda jıilegen.

KZ-CERT kompıýterlik ınsı­dent­terge áreket etý qyzme­ti­niń ma­mandary shabýylǵa ushyra­ǵan­dar­dyń áleýmettik jelilerde baılanys derekteriniń derbestigin saqtamaǵanyn, sondaı-aq baılanys derekteriniń erkin taralyp ketkenin aıtyp otyr. Osy oraıda ınternet alaıaqtarynan saqtaný úshin KZ-CERT qyzmeti kelesi keńesterdi usy­nady:

- Internet júıesi arqyly kelgen silteme boıynsha ótken kezde mekenjaı jolyna, ıaǵnı domenniń durystyǵyna, aksııa júrgizetin uıymnyń ne kompanııanyń resmı ataýyndaǵy artyq sımvoldarǵa nazar aýdarý kerek.

- Áleýmettik jelilerdegi óz pro­fı­lińizdiń derbestigin bap­taý­lar­da baılanys derekterin (qyz­mettik jáne jeke telefon nómi­ri) kópshilikke qoljetimdi etpegen durys. Mobıldik nómirdi (bıznes-akkaýnt) kórsetý qajet bol­ǵan jaǵdaıda, jeke jáne jumys nómir­le­rin bólý qajet, ıaǵnı jeke nómirdi týystarmen jáne jaqyndarmen baılanysý úshin ǵana paıdalanǵan durys.

- Eseptik derekterińizdi únemi tek­serip, kóp faktorly aýtentıfı­ka­sııa paıdalanylatyn senimdi pa­rol­derdi qoldanyńyz.

- Braýzerde, operasııalyq júıede jáne mobıldik qurylǵylarda paıda bolatyn túrli terezeler men ha­bar­­lamalarǵa qatysty abaı boly­ńyz­dar.

- Bank kartańyzdyń derekterin saqtap, kartanyń syrtqy jaǵyndaǵy 3 sandy CVV/CVC-kodyn eshkimge aıtpańyz. Sondaı-aq bankten kelip túsetin SMS-kodty eshbir jaǵdaıda beıtanys jandarǵa habarlamańyz.

- Internetke qol jetkizýdiń ashyq qoǵamdyq Wi-Fi-núktelerine senbeńiz, sonymen qatar óz aýten­tı­­fıkasııalyq derekterińizdi qorǵal­ma­ǵan symsyz jeliler arqyly engiz­beý­ge tyrysyńyz.

- Bopsalaýshylardyń telefon boıynsha talaptaryn oryndamańyz, al eger Siz ınternet-alaıaqtardyń qur­bany bolsańyz eń jaqyn polısııa bólimine nemese 102 telefony arqyly dereý júginińiz.

Qoryta aıtsaq, ınternet alaıaq­taryna aldaný-aldanbaý óz qoly­ńyz­da. Qurdymǵa ketpeý úshin qu­qyq­tyq saýatyńyzdy arttyryp qoı­ǵanyńyz da artyq etpeıdi.