Jylqyshy bıkesh salǵan sýretter

...Shildeniń shilińgir ystyǵy. Sý­ret­shi Tatıana qońyr salqyn bólmede keril­gen kenepke masatydaı qulpyrǵan tabı­ǵatty beınelep otyr. Bergi planda bó­rene, bórenede býryl saqaldy álde­bireý entigin basyp otyrǵandaı. Janyna bal­tasyn súıep qoıǵan. Anadaıdan kám­shat deı-tuǵyn sýdyń ańy jyltııady.

– Bul – Vydrıha aýylynyń quryl­ǵan­y týraly sýret. Ertede aýyly­myzdyń orny orman bolǵan. Alǵash qonys aýdarýshylar úılerin bóre­neden qıyp, osy Úbiniń jaǵalaýyna kóter­gen eken. Al «Vydrıha» dep atalýy­nyń sebebi, ózende kámshat óte kóp bo­lypty. Mine, kartına sol zamannyń kórinisi, – dep túsindirdi Tatıana Kotova.

Tarıhty paraqtasaq, Vydrıha aýy­lynyń irgesi 1763 jyly qala­nyp­ty. Al eski din ustaýshylardyń estelik­terinde bul aýylǵa XVI ǵasyrda-aq el qonystana bastaǵan dep kórsetilgen. Al­ǵash aǵaıyndy Kımasovtar kelip, úsh úı turǵyzypty. Endi bir derekterde el 1747-1748 jyldary kóship kelgen deıdi. Kim bilsin?! Bir aqıqaty 1970 jyldary uıymdastyrylǵan arheologııalyq qazba jumystary kezinde osy óńirden at ábzelderi, qarý-jaraq, turmystyq buıymdar tabylǵan. Ony tarıhshylar qımaqtarǵa tıesili dep topshylaǵan. Jaraıdy, tarıhty keıin tarqatarmyz.

Tatıananyń kenep betinde oınaqtaǵan qylqalamyna qarap otyryp tereń oıǵa shomyp ketkenimizdi baıqamappyz. Bir ýaqytta kóne saǵattyń dyń etken dybysy eleń etkizdi. Baǵana kireberis pen as úıde XVIII-XIX ǵasyrdyń taby qal­ǵan eski saǵattar ilýli turǵan. Solardyń biri eken. Tatıana baıaǵyda aýyl-aýyl­dan iske jaramsyz bolyp qalǵan kóne saǵattardy jınap alyp, jóndep, qabyrǵaǵa ilip qoıypty. Bári birdeı tyq-tyq etip, astanalyq ýaqytyn soǵyp tur. Anaý bir jyldary mundaı saǵat úshin qaltaly azamattar ájeptáýir baǵa usynǵanyn kórgenmin. Sonda quny tarıhpen ǵana ólshenbeıtinin túsingenmin... Al T.Kotovanyń úıinde ondaı antıkva­rıat dúnıelerdiń bir emes, birnesheýi bar. Olardy satý, aıyrbastaý týraly oılanyp ta kórmegen. Anda-sanda tapsyrys­pen portret jazǵany bolmasa, kóneniń kózinen tıyn tabýdy oılamaǵan da. Aıtýynsha, uzyn sany júzge jýyq kartına jazypty. Olardyń kóbi jergilik­ti mýzeıde tur. Bir qyzyǵy, T.Kotovany eshkim sýret salýǵa úıretpegen. О́ziniń qyzyǵýshylyǵy, umtylysynyń arqa­synda qoltańbasy qalyptasqan sýretshi bolyp shyǵa keldi. Jo-joq, sýretke degen mahabbatyn kishkentaı kezinen oıatqan jylqy janýary ǵoı deımin. Es bile kele sáıgúlikterge qumartyp, jaıylymda júrgen aýyldastarynyń atyn jaıdaq taqymdap alyp júrgen. Oǵan bola áýelde at ıeleri renjigenimen, keıin úırenisip ketken. «E, ózimizdiń Tanıa minip ketken shyǵar», dep alańdamaıtyn bolǵanǵa uqsaıdy. Kishkentaı Tanıa bolsa, shashyn jelge taratyp, aýyldy bir aınalyp kelmese, kóńili kónshimeıdi.

– Nege ekenin ózim de bilmeımin, at dese isher asymdy jerge qoıamyn. Kishkentaı kúnimnen solaı. On úsh jasymda ǵoı deımin, armanymdy qaǵazǵa túsire bastadym. Attyń sýretin ár qyrynan beıneleıtin boldym. О́se kele ákem at alyp berip, bala armanym oryndaldy. Biraq beıneleý ónerin tastaǵanym joq. Kerisinshe, qolyma maıly boıaý tıip, shabytym odan saıyn ashyldy, – dep bólme ishindegi nebir tulparlar beınelengen kartınalaryn «kórdiń be» degendeı kózben sholdy.

Ras, kenepke jylqylardy jazýdan jalyqpaǵan. О́zi minip júrgen Orlov tuqymdy janýardy da aınytpaı salypty. Kózderi ot shashyp, oınaqshyp tur. Tulparǵa tán minez bar. Sony qylqalamnyń qudiretimen bere bilgen Tatıana Kotovanyń sheberligine qalaı qaıran qalmaısyń. Súlikteı qara at minip, ańǵa shyqqan búrkitshini de kelistirip jazǵan. Keıbir kartınalarynan qazaqy qońyr kolorıt baıqalady. Ulty orys bolǵanymen, merekelerde qyz qýýǵa shyǵyp, ulttyq oıyndarǵa qa­tysyp júredi. Zińgitteı jigitterdiń jan alysyp, jan berisetin kókpar oıy­ny­na birneshe ret tóreshi bolǵanyn da bilemiz. Asaý úıretip júrip qanshama ret jaraqat aldy?! Sonda da qaıtpas qaısar minezi bar. Úıdiń ishki-syrtqy sharýasy da óz moınynda sııaqty. Joldasy Oleg kóbine tirshiliktiń qamymen syrtta júretin kórinedi. Ul-qyzy jetilip, jeke ketken. Tańmen talasa turyp sıyr saýý, ony tabynǵa qosý sekildi bitip bermeıtin kúıki tirliktiń sońynda júrip kúnin batyrady. Sóıtip júrip atqa da minedi, júgen de túıedi... Kerek bolsa, qaıystan taspa tilip, qamshy da órip beredi.

Qyzyq. Bul úıdegi janýar bitken adam tilin túsinetindeı. Janýar bitken dep otyrǵanym, bes-alty mysyq, tórt ıt, taýyq-qaz, qoı-eshki, jylqy-sıyrǵa deıin bar. Biraq mańaıy tap-tuınaqtaı, tap-taza. Tańǵalǵanym, oınaqtap júrgen qulyndary jat dese jatady, shap dese shabady. Bir ýaqytta jabyq qorasynan esik pen tórdeı Orlov tuqymdas minis atyn alyp shyǵyp, erttedi.

– Tabynǵa sıyr qosý, keshkisin kútip alý – men úshin bir demalys. Sebebi atpen serýendep qaıtamyn. Sonyń ózi ómirdiń bir raqaty, – deıdi jyly jymıyp.

Tabyn kelgenshe dep, aqboz atyn ózenge aparyp shomyldyrdy. Gúbir-gúbir etip, tulparyna áńgimesin aıtty. Bir-birin túsinetindeı. Qandaı atbegi­ler­den atqa degen mundaı mahabbatty baıqamappyn. Áı, biraq, sondaı sulý da kerbez janýarǵa qalaı ǵana meıirimińdi tókpeısiń. Bitimi bólek asyl tuqymdy bul jylqy XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, qazirgi Voronej oblysynda ósirilgen eken. Orlov jylqysynyń tuqymyn shyǵarýda graf A.Orlov jáne atbegi V.Shıkın kóp eńbek sińirgen desedi derekterde. Orlov jylqysyn alý úshin sol kezdegi jylqylardyń eń jaqsy degen tuqymdary paıdalanylǵan. Keıin tájirıbe júrgize otyryp, eń symbatty, jumysqa myqtysyn tańdaǵan. Synaq jumystaryn júrgizý úshin aýyr arbaǵa jegilip, alys shaqyrymdarǵa jolǵa shyqqan. Sol sııaqty ondaǵan synaqtardan ótkizip baryp, Orlov tu­qymyn shyǵarǵan eken. Sol zamannyń atbegileri ár kúngi jumystaryn qaǵaz­ǵa túsirip otyrǵan. Nátıjesinde, basy úlken, túgi taqyr, shoqtyǵy bıik, arqasy tegis, aıaq súıekteri jýan, aqqý moıyndy jylqy ósirip shyǵarǵan. Búginde tuqymy sırep bara jatqan kórinedi. Asyl tuqymdy saqtap qalý úshin Tatıana Kotova jyl saıyn tólin alyp, baǵyp-qaǵyp otyr. Alaıda jem-shóp, jaıy­lym jaǵynan qysylatyn sekildi. Nege degende, kóbeıtý ońaı, asyraý qıyn dep qaldy bir sózinde. Dese de, kóńil kúıi únemi kóterińki júretin Tatıana úshin alynbaıtyn qamal joqtaı kórindi. Názik jandy bolsa da sharýasyn dóńgele­tip, shyǵarmashylyǵyn aqsatpaı qońyr tir­lik keship júr. Aýdan, oblys deńge­ıin­de kóptegen kórmelerge qatysqan. ­Jeke kórmesin ótkizer kún de alys emes sııaqty.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Shemonaıha aýdany,

Vydrıha aýyly