Bolashaǵy zor Balqash kóli
Balqash kóli jaǵalaýynyń ınfraqurylymy jáne taý týrızmin damytý júıeli túrde qolǵa alynbaq. Topolevka aýylynan Jalańash kordonyna deıingi jol jóndelgen jaǵdaıda 4 uzaqmerzimdi joba júzege asyp, jańa jumys oryndary ashylady. Bul óz kezeginde taý týrızmin damytýǵa úlken septigin tıgizeri sózsiz. Týrbazaǵa arnalǵan úsh jospar bar. Birinshi joba – Úlken Basqan shatqalynda, ınvestor «Sadu Development» JShS, ınvestısııa kólemi 120 mln teńge. Ekinshisi – Jalańash shatqalynda, ınvestor «AQPANASSETS» JShS, ınvestısııa kólemi – 350 mln teńge. Úshinshi joba – Sholaq-jota shatqalynda, ınvestor «Sadu Development» JShS, ınvestısııa kólemi – 100 mln. teńge. Al tórtinshi joba boıynsha 50 mln teńge quraıtyn ınvestısııaǵa etnoaýyl ashylady.
Balqash kóli jaǵalaýynda uzyndyǵy 16,3 shaqyrym, jalpy aýdany 860 gektar jer ýchaskesine 7 demalys aımaǵyn salý qarastyrylǵan. Qazirgi ýaqytta ınjenerlik kommýnıkasııalar jelisine arnalǵan jobalyq-smetalyq qujattamasy daıyn. Jaǵalaýǵa elektr, aýyz sý, káriz jelisi tartylmaǵan. Balqash kólinde týrızmdi damytý úshin aldymen sý, elektr júıesin tartyp, jol salý qajet. Jobanyń quny 4,9 mlrd teńgeni quraıdy.
Atalǵan joba iske assa, ınvestorlar demalys oryndaryn, qonaqúı salýǵa daıyn. Nátıjesinde, otbasylyq demalys nysandary, emdeý-saýyqtyrý keshenderi ashylady. Erekshe jáne VIP demalys aımaqtary týrısterge qyzmet kórsetpek. Qurylys-montaj jumystary aıaqtalǵannan keıin, 13 mlrd teńgege ınvestısııa tartý jáne 7 myń adamǵa jańa maýsymdyq jumys oryndaryn ashý josparda bar.
Balqash kóliniń jaǵalaýynda qazirgi ýaqytta 18 demalys aımaǵy jumys isteıdi. Áıtse de áttegen-aı deıtin jeri de joq emes. О́kinishke qaraı, kól jaǵasynda sporttyq-buqaralyq oıyndar ótkizýge arnalǵan sporttyq alań salynbaǵan. Sonda da jyl saıyn shomylý maýsymy ashylǵanda jaǵajaı fýtboly men voleıboldan jarys ótip turady.
Bıylǵy shomylý maýsymynyń ashylýyna jaǵajaı voleıboly, arqan tartý, gir kóterý jáne armreslıng boıynsha saıystar ótkizý josparlanǵan. Odan bólek bul jaqta jol máselesi de áli ózekti. Aıtalyq, 2017-2020 jyldary bıýdjetten 10 mlrd teńgege jýyq qarjy shyǵyndanyp, «Almaty – О́skemen – Lepsi – Aqtoǵaı» avtomobıl jolynyń tek 35 shaqyrymy ǵana jasalǵan. Bas merdiger «Jol» JShS taqtaıdaı jol tósep, jobany sapaly atqaryp shyqty.
Byltyr «Almaty – О́skemen – Lepsi – Aqtoǵaı» avtojolynyń 35-110 shaqyrym aralyǵy qaıta eseptelip, jol qurylysy 1 3693,555 mln teńgeni qurady. 2023 jylǵa deıin tolyq aıaqtaý «Jol» JShS-ne tapsyrylǵan. Sondaı-aq Lepsiden kól jaǵalaýyna deıingi 27 shaqyrym jolǵa 2 955,334 mln teńge bólinip, qurylys jumysy bas merdiger «Kazs-troısentr» JShS-niń enshisine tıipti. Olar jobany kelesi jyldyń shomylý maýsymyna deıin aıaqtaıtynyna senimdi.
Qazir atalǵan aýmaqtarda topyraqtyń ósimdik qabatyn alý, aınalma joldy jaılastyrý, jer qazý, qubyrly jáne tıýbendi ótkelderdiń qurylysy, taǵy da basqa jumystar júrgizilýde. Degenmen kólge shomylýǵa baratyn júrginshiler 2017 jyldan beri jyl saıyn saǵyzsha sozylyp kele jatqan jol qurylysyna narazy. Osy jaǵdaı bıyl da qaıtalanǵaly tur. Sondyqtan Balqash kóline keletin demalýshylardyń qataryn kóbeıtý úshin avtojoldy tezdetip jóndegen jón.
Taǵy bir aıta keterligi, qazir demalýshylardyń talǵamy joǵary. Nege deseńiz, sheteldiń janǵa jaıly, demalysqa qolaıly jerlerine jıi baratyndar eldegi demalys aılaqtarynan da sondaı jaǵdaıdy talap etedi. Bul rette Sarqan aýdanyndaǵy týrızm men demalys oryndaryn damytý maqsatynda 2012 jyldan bastap «Balqash týrıstik-rekreasııalyq aımaǵyn» josparlaý jobasy qolǵa alyndy.
Tynymsyz jumystyń nátıjesinde memlekettik saraptamanyń jáne bas jospardyń oń qorytyndysymen 860 gektar aýmaqty quraıtyn bas jospardyń 560 gektarynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi ázirlengen. Onyń jobasyn «Kazgıprograd» jobalaý ınstıtýty» JShS 23 320 myń teńgege oryndapty. Bas jospar Sarqan aýdandyq máslıhatymen 2013 jylǵy 17 sáýirdegi №16-87 qaýlysymen bekitildi. Bas josparda balyq aýlaý jáne ańshylyq demalys aımaǵy, jastar aımaǵy, klımat, sý jáne balshyqpen emdeý aımaǵy, qys mezgilindegi demalys aımaǵy, balalar demalys aımaǵy, otbasylyq demalys aımaǵy, elıtalyq demalys aımaǵy men birneshe keshen qamtylǵan.
Eseptik merzimge jobalanǵan aýmaqtyń jalpy syıymdylyǵy shamamen 44,92 myń demalýshyny jáne rekreasııalyq salada 7,5 myń adamdy qamtıdy. Olar jaıly demalyp qaıtýy úshin taza aýyz sý jelisi men káriz júıesi tartylyp, sorǵy stansalary salynady. Elektrmen tolyq qamtamasyz etilip, kól jaǵasyna júrginshiler júretin trotýar, onyń boıyna jaryq shamdar ornatylmaq. Osy jumystar tolyq júzege assa, Balqash kóline baratyn demalýshylardyń qatary kóbeıe túspek.
Alakóldiń aıaq alysy jaman emes
Sózdiń shyny kerek, jetisýlyqtar úshin týrızm salasy eń tıimdi tabys kózi bolyp tabylady hám ekonomıkalyq negizgi salalardyń biri ekeni kópshilikke málim. Týrızm jalpy ulttyq ónimniń artýyna, qoǵamdy jańa jumys oryndarymen qamtamasyz etýge, saýda baılanysy jandandýyna úlken yqpal etedi. Osy rette Alakól kóli týraly aýyz toltyryp aıtýǵa bolady.
Bıyl Alakólge 1,5 mıllıon demalýshy kelip, aýdan ekonomıkasyna 9 mlrd teńge qarjy túsedi dep kútilýde. Degenmen úıge kelgen bir qonaqty jolǵa salý úshin biraz daıyndalatynymyzdy eskersek, 1,5 mıllıon adamdy laıyqty qarsy alyp, rızalyqpen attandyrý úshin de kóp eńbek kerek. Alaıda oǵan alakóldikter saqadaı saı.
Búginde Alakól demalys aımaǵynda kúnine 23 566 týrıske qyzmet kórsetetin 278 demalys orny bar, onyń ishinde 11 qonaqúı, 3 saýyqtyrý lageri, 44 demalys úıi jáne 64 demalys ortalyǵy, 1 ań aýlaý, 1 sanatorıı, 154 qonaqúı bar. Bir rettik syıymdylyǵy – 24 529 adam. Sonymen qatar, byltyr óz qarajaty esebinen 750 oryndy 14 nysan qoldanysqa berilip, aýdan ekonomıkasyna 2,2 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. Nátıjesinde, demalýshylardyń sany 1 mln 407 myń adamǵa jetip, 8 mlrd 437 mln teńgeniń qyzmeti kórsetilgen. Osyǵan qarap salystyrmaly túrde bıyl alǵa qoıǵan jospardyń oryndalatynyna kúmánsiz senýge bolady.
Sonymen qatar aǵymdaǵy jyly 1,4 mlrd teńgeniń 10 ınvestısııalyq jobasy paıdalanýǵa berilip, 97 jumys ornyn qurýǵa múmkindik týdy. Osylaısha, búginde Alakól jaǵalaýynyń turaqty damý tendensııasy jalǵasýda.
«Aýdandaǵy týrıstik nysandarǵa taldaý júrgize otyryp, týrızmdi damytý boıynsha is sharalar jospary ázirlenip, soǵan saı jumystar júrgizilýde. «Damý» AQ qory arqyly barlyǵy 2011-2022 jyldar aralyǵynda 143 joba 9 mlrd 26 mln teńgege iske asyryldy. Onyń ishinde BJK-2025 baǵdarlamasyn júzege asyrý kezeńinde 123 joba 8 mlrd 734,4 mln teńgege 506 jumys orny ashylyp, 86 jumys orny saqtaldy. «Jetisý» baǵdarlamasyn júzege asyrý kezinde 20 joba 350 mln teńgege 134 jumys ornymen iske asyryldy», deıdi Alakól aýdandyq kásipkerlik bóliminiń basshysy Dáýlet Jýandyqov.
Onyń aıtýynsha, kól jaǵalaýynda atalǵan baǵdarlamalar aıasynda 1,7 mlrd teńgege 28 týrızm nysany qoldanysqa berilgen. 2018 jyldan beri Aqshı aýylynda temirjol vokzaly jumys isteıdi. Kóldiń jaǵasynda 12 qoǵamdyq dárethana men qoqys alańdary ornatylǵan.
Demalýshylardyń sýdaǵy qaýipsizdigin uıymdastyrý maqsatynda Aqshı aýylynda Jetisý oblysynyń tótenshe jaǵdaılar jónindegi qutqarý qyzmetiniń brıgadasy qurylǵan, onda 13 adam jumys isteıdi. Odan bólek aýyldyq emhana, dárihana jáne týrıstik polısııa qyzmeti jandanǵan.
Taǵy bir qýantarlyq jaıt, jaqynda Úsharal áýejaıynyń aýqymy keńeımek. Atalǵan áýejaı kúnine 400 adam qabyldaýǵa qaýqarly. Alakól kóli jaǵalaýyn damytýdyń bas josparyna sáıkes sýmen, elektrmen qamtý, káriz júıesin júrgizý qolǵa alynǵan. Bıyl jaǵalaýda 3 iri ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp, iri demalys oryndary iske qosyldy. Byltyr jaǵalaýda 1 mln 400 myń adam demalyp, 8,5 mlrd teńgege qyzmet kórsetilgen.
«Áýejaı 2018 jyly ashylǵan. 2021 jyldan bastap ushý jolaǵyn qaıta jóndeý jumystary júrgizile bastady. Osy aıda jóndeý jumystary aıaqtalady dep josparlanýda. Tamyz aıynan bastap óz jumysyn jandandyrady», deıdi áýejaı basshysy Áshirbek Baqytjanov.
Jergilikti bılik ókilderiniń aıtýynsha, bıyl jaǵalaýdy qorshaý jumystary bastalǵan. Aqshı men Kóktuma aýyldyq okrýgterinde jalpy uzyndyǵy 13,4 shaqyrym jaǵalaý qorshalýǵa tıis. Jobanyń quny 6 mlrd teńge, qarjy kezeń-kezeńimen bólinedi.
Adamdar demalysqa jaıly jerdi tańdaıdy. Sondyqtan munymen toqtap qalmaı, Alakóldiń týrıstik áleýetin jaqsartý úshin áli de aldyǵa umtylý qajet. Ásirese, demalýshylardy taza aýyz sýmen qamtamasyz etýdi esten shyǵarmaý kerek sekildi. Osy maqsatta búginde quny 7,2 mlrd teńgeni quraıtyn qýattylyǵy 6,5 myń tekshe metr káriz tazartý nysanynyń qurylysy bastalǵan.
Kelesi kezekte qonaqtardy jıi tolǵandyratyny – avtokólik joly. Jalpy, aýdan aýmaǵynda respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq mańyzy bar 1 448,3 shaqyrym avtokólik joly qoldanysta. Birneshe jyldan beri aýdan aýmaǵynan ótetin Almaty – О́skemen avtokólik jolynyń 466-615 shaqyrymy qaıta salynýda. Búginde osy aýmaqtyń 128 shaqyrymy paıdalanýǵa berilgenimen, 21 shaqyrymynda «Sıtık konstrakshn» kompanııasynyń 3, 4, 5 ýchaskesi qyzý jumys júrgizýde. О́kinishke qaraı, qurylys materıaldarynyń qymbattaýy, jańǵyrtý jumysyna ázirlengen smetalyq qujattamanyń qaıta eseptelýine baılanysty jumys ýaqytsha toqtap tur. Jobany aıaqtaý qazan aıyna josparlanyp otyr.
Odan bólek Úsharal – Dostyq avtokólik jolynyń 0-60 shaqyrym aralyǵyna asfalt tóseý jumysynyń 90 paıyzy oryndalǵan. Úsharal – Dostyq baǵytyndaǵy 60-180 shaqyrym aralyǵyndaǵy avtojoldyń 87 shaqyrymy ǵana paıdalanýǵa berilip, qalǵan bóligi toqtap tur. Demek joldyń nasharlyǵy týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn tómendetýi de múmkin.
Osyǵan oraı alakóldikter qara joldyń qıyndyǵyn kóp kóretin týrısterdi temirjol jáne áýe reısteri arqyly tasymaldaýǵa da barynsha nazar aýdarýda. Osy maqsatta Almaty – Dostyq baǵytynda «Qazaqstan temirjoly» UK» AQ-nyń bılet quny qoljetimdi 12 «Talgo» vagony qatynaıdy.
Kól jaǵalaýynda týrısterge qolaıly jaǵdaı jasaý, bos ýaqytyn tıimdi paıdalaný maqsatynda voleıbol, fýtbol jaǵajaı sport alańdary men 10 gektardy quraıtyn «Táýelsizdik» saıabaǵy salynyp, týrısterge qyzmet etpek. Sondaı-aq sporttyq sharalar arqyly týrısterdiń nazaryn aýdarý úshin trıatlonnan respýblıkalyq chempıonat, «Alakól – 2022» jazǵy spartakıadasy, jaǵajaı voleıboly, fýtbol, bılıard týrnıri, respýblıkalyq «Alakól alaýlary» jaıdarman oıyndary, «Alakol Open» blogerler men jýrnalıster sleti ótken. Bul ıgi ister óz nátıjesin berip jatyr.
Osyndaı sharalar Jetisý óńiriniń týrıstik áleýetin jaqsartyp, qyzmet kórsetý sapasyn arttyra túspek. Tabıǵatymen talaıdy tańdaı qaqtyrǵan jer jánnatynyń bir utar tusy da osy. Eýropaǵa ýystap aqsha shashqansha ishki týrızmdi damytýǵa atsalysyńyz, qurmetti oqyrman!
Jetisý oblysy
