Sóıtsek, bir qabyrǵasy artyq bitedi eken ǵoı. Ádette on eki qabyrǵa bolsa, artyq shyqqan shynashaqtaı on úshinshisi qanatqa sanalady. Eti qatyp, jaraǵan shaǵynda ekinshi tynysy ashylatyn álgindeı bir atty zamanynda mingende kózimiz jetken. Boıy qyzyp, ter shyǵyp, ózine ózi kelip, bir arnaǵa túskende, pyr-pyr etip júıtkı jóneletin. Shabysy jeńildep, aıaǵy jerge tımegendeı qalqıdy da otyrady, jaryqtyq janýar.
Jylqyǵa bitken qudiretti sonda sezgenbiz. Týra osy taqilettes jaǵdaıdy qazaq kúılerinen de ańǵarýǵa bolady. Bastapqy úniniń ózi baýrap ala jóneledi ǵoı kúıdiń. Ol óz aldyna, birazdan soń soǵan japsar nemese qaptal qosalqy ún estiledi. Birazdan soń qanat bitkendeı bir qudiret bıleı bastaıdy. Zar kúıine keledi bir ýaqta. Túısikpen ańǵaryp otyrsa, álgi kúıdirip-jandyryp bara jatqan áýelgi ún emes, sonyń aldy-artyn ustap turǵan álgi dybys jáne sol ókinish pe, muń ba, áldebir sezim birnesheý bolyp qubylyp shyǵady. Ana bastapqy áýen ádepki saryn ne sulba retinde qalady da, sol saryndy kóterip turǵan ekinshi, úshinshi dybys ekeni anyq baıqalady. Sondaı ǵajapqa qalyp otyrǵanyńyzda, negizgi maqamǵa qanat bolyp bitken jańaǵy sumdyq únder ishki kúıińmen úılesip, esińe áldeneler túsip, dybystyń túpki ǵajaptary arqyly óz kúıińizge eligip ketýińiz ábden múmkin. Tipti tyńdaı bastaǵan kúıińiz dalada qalýy kádik. Qulaǵyńa sonyń bastapqy bir saryndary ǵana estilip tur, biraq esildertiń basqada. О́ıtkeni álgi kórkem dybystar ishki kúıińmen sáıkesip, tym aýlaqqa alyp ketken janyńdy. Nemese soǵan oraılas áldebir shym-shytyryqtardyń sońyna túsip alyp «laǵyp» kettińiz. Bizdińshe, kúıdiń bir sıpaty osy bolsa kerek. Tyńdarmannyń ishki kúıi áýenmen úılesim taýyp, adamnyń óz ishi qobyz ne dombyra bolyp tartylǵanda baryp bir jasap qalmaı ma? Ishki kúılerdiń mundaı úılesimin Abaı «syldyrap óńkeı kelisim, tas bulaqtyń sýyndaı» deıdi. Joǵaryda biz jetkizýge tyrysqan ǵalamattyń bári kúı táńiri Ketbuqanyń «Aqsaq qulan» kúıinen týyp otyr. Ne ǵalamat, ne tylsym bul?! Biz buǵan deıin atalǵan kúıge nazar tiktemeppiz. Tek qana ańyzdaryn estip júre bergenbiz. «Aqsaq qulan, Joshy han» degen. Sóıtsek, kúıdiń ózindeı ańyzdarynyń ózi myń qubylady eken de. Jáne kóbi Joshy han ańǵa shyqqanda qulan qýyp júrip mert bolýymen, sol qaraly habardy Shyńǵys hanǵa Ketbuqanyń jetkizýimen sıpattalady. «Aqsaq qulandy» tyńdaýshylardyń deni osy mátinge baılanyp qalatyn sııaqty. Qulannyń shabysy men tekirektegeni, zaýlatyp atpen qýyp jetkeni, ádebir jantalastar, qarjysýlar, taǵysyn taǵy bir sumdyqtar eles beredi. Kúı qansha ekpindi bolǵanymen, sonsha kúıinish bar boıynda. Qulannyń, attyń shabysyna baılap qoıýǵa bolmaıtyn ózekti órtegen ókinish kúıdirip bara jatady bir qarasa. Bul úıirli qulan men Joshy hannyń arasyndaǵy áreket qana ma? Ony da joqqa shyǵarmaıdy. Shybyn janyń shyǵardaǵy ókinish pen dertti jannyń qapasyn ańǵarta ma, birese jylanǵa arbalyp, aýzyna túserde saıraǵan boztorǵaıdyń kúıin salǵandaı bola ma, qysqasy nebir sumdyqty syıdyrǵan ishti kúı. Sonymen qatar Deshti qypshaq dalasynda, Qazaq ulysy qurylarda, ult bolyp uıysa bastaǵanda týǵan eldik pen azanyń kúıi. Uly Shyńǵystyń quryltaıyna barmaı, Deshti qypshaq dalasyna «qazaq ketken» ulys ıesi Joshynyń ólimin estirtken tuńǵysh rekvıem! Odan keıingi barlyq qazaq kúılerine etalon bolǵan da osy mura. Sonyń biri – Joshynyń han aty qalǵan sońǵy urpaqtary Kenesary-Naýryzbaıdy joqtaǵan Táttimbettiń «Bes tóresi». Qazaq handarynyń aınalyp Ulytaýǵa soǵa beretininiń sımvolıkalyq bir máni sonda jatsa kerek. Olar tipti Ulytaýǵa ne úshin baratynyn túsinbeýi de múmkin, ári-beriden soń. Myna kúı sonyń bárin túsindiredi, qýaty odan da artyq bolmasa. Onyń ústine, bul shyǵarma – Joshy hannyń ólimin estirtý arqyly Shyńǵys hanǵa da ólimdi anyq sezdirgen nemese óletinin áıgilegen kúı. О́ıtpese bálen túrli ańyz ertip ǵasyrdanǵasyrǵa kóshpegen bolar edi.
Kúıdiń sońynan ergen ańyzdar da neshetúrli sumdyqqa jeteleıdi. Bir ǵulamanyń sózi bar edi. «Uzaq ýaqyt saqtalǵan shyǵarma sol ǵasyrlardan jetken tas sııaqty bar sumdyqty ishine búgip jatady» degen maǵynada. Ańyzdaryn oqyp, kúıdi tyńdaǵan saıyn áldebir jumbaqtardan habar bererdeı týyndy qupııasyn asha túsedi. Ushpaqqa jetelegen kúı týraly sondaı ańyzdardyń biri Aqseleý Seıdimbektiń «Kúı-shejire» kitabynan ushyrasady. Onda birden Ketbuqa barmaı, Shyńǵys hanǵa Joshynyń ólgen habaryn jetkizip, kóńil aıtqan sheshesi Bórteniń ózi bolady. Taǵy bir áńgimede Joshy ólerdiń aldynda Shyńǵys hannyń ózi attan qulap mertigip, jatyp qalatyny týraly hıkaıalar bar. Joshynyń qaraly habaryn sóıtip jatyp estip, qatty qapalanǵany sol deıdi. Osynyń báriniń basyn qaıyryp kelip, kúıdi tyńdaǵanda ózgeshe áser qaldyryp, áldebir tylsymdarǵa jeteleıdi. Jáne bul kúıdiń qupııasy barǵan saıyn tereńdeıdi. Kúıshi, professor Janǵalı Júzbaı jınaqtaǵan «Aqsaq qulannyń» 20 túri 20 túrli kóńil kúı syılap, shıryqtyrady.
