Iri kompanııa aksııalaryn qalaı satyp alýǵa bolady?

QazaqGaz – qaýqarsyz

Aldyn ala jospar boıynsha bıyl qor bırjalarynda «Eır Astana» AQ jáne «QazMunaıGaz» UK» AQ, 2023 jyly – «KEGOC» AQ jáne «QazaqGaz» UK AQ aksııalaryn ornalastyrý josparlanǵan. Osylardyń ishinen jyl sońyna deıin «QazMunaıGaz» aksııalary IPO-ǵa shyǵarylady. Bul týraly birer apta buryn resmı túrde jarııalandy. Endi naqty qashan jáne kompanııanyń qansha paıyz aksııasy jeke ınvestorlarǵa usynylatyny aldaǵy ýaqytta qosymsha habarlanbaq. Al «Eır Astananyń» IPO-ǵa bıyl shyǵýy tıimsiz bolmaq. Muny «Samuryq-Qazyna» basqarma tóraǵasy Almasadam Satqalıev aıtty.

«Portfeldi kompanııalar ishinde bárinen buryn Air Astana IPO-ǵa daıyn. Biraq qurlyqtyń eýropalyq bóligindegi qaqtyǵystarǵa baılanysty týyndaǵan jaǵdaıdy baqylaı otyryp, ekinshi aksıoner – BAE Systems-pen birge Air Astana-ny IPO-ǵa bıyl shyǵarýdyń tıimdi bola qoımasyn túsindik. Biz kelesi ınvestısııalyq terezeni kútemiz», deıdi A.Satqalıev.

IPO-ǵa 2023 jyly shyǵarylýǵa tıis bolǵan QazaqGaz kompanııasy da atalǵan merzimge úlgermeıtin túri bar. Ulttyq kompanııanyń basqarma tóraǵasy Sanjar Jarkeshov ınvestorlarǵa baǵaly qaǵazdardy usynbas buryn, áýeli ózimiz daǵdarystan shyǵyp alaıyq deıdi. Onyń sózinshe, kompanııa qazir defolt jaǵdaıynda.

«QazaqGaz-dyń barlyq baǵyty boıynsha daǵdarysqa qarsy sharalar júrgizilýde. Qazir 22 mlrd teńgege artyq shyǵystar anyqtaldy. Kún tártibindegi eń basty másele – taýarlyq gazǵa baǵa belgileý jaıy. Qazir onyń baǵasy tym qatty tómendetilgen, soǵan baılanysty óndirýshiler gaz óndirýge qulyqsyz bolyp otyr. Buryn Qytaıǵa gaz eksporttap paıda taýyp, halyq úshin arnaıy baǵany ustap otyrsaq, qazir eksporttaıtyn da gaz qalmady. Bul jaǵdaı eldegi gaz tapshylyǵyna alyp keldi. Árbir teksheden biz 11 teńge joǵaltyp otyrmyz. Sońǵy bes jylda 587 mlrd teńge kóleminde shyǵyn jınaqtalǵan. Budan ári osylaı jalǵasa berer bolsa, 3 jyldan soń shyǵynymyz 1 trln teńgege jetedi. Ony qalaı jabamyz? Respýblıkalyq bıýdjetten kómek suraýǵa týra keledi. IPO-ǵa qolaıly jaǵdaılar týyndaǵan kezde jáne kapıtaldy tartý tıimdirek bolatyn ýaqytta shyǵý kerek. 2023 jyl búkil álemdegi qarjy naryqtary úshin jaqsy jyl bolady degenge senimdi emespiz», deıdi S.Jarkeshov.

KEGOC keler jyly shyǵady

Sóıtip, eki kompanııanyń jýan beli­nen qoıý qara qalamsappen syzyp tastadyq. Úshinshisi – «KEGOC» AQ. Elektr jelisin basqaratyn iri kompanııa IPO-ǵa sonaý 2014 jyly alǵash ret shyǵyp, bir aksııasy 505 teńgege satylǵan. Atalǵan kom­panııanyń endigi IPO-sy 2023 jylǵa belgi­lengen. Kompanııa sol merzimnen keshik­peı, aksııalaryn satylymǵa shyǵara­tyn sııaqty. О́ıtkeni qarjy jáne esep bo­ıynsha basqarýshy dırektor Aıgúl Ákim­baevanyń aıtýynsha, 2014 jyldan beri kompanııanyń bir aksııasynyń quny 3,7 ese – 505-ten 1 870 teńgege deıin qymbat­taǵan.

«Sońǵy úsh jylda óndiristik jáne qar­jylyq kórsetkishterdiń ósimi baıqalady. 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha taza tabys 52,6 mlrd teńgeni qurady. Kompanııa aksııalarynyń jıyntyq naryqtyq quny 370 paıyzǵa, 131 mlrd-tan 486 mlrd teńgege deıin ósip, aksıonerler tabysyn arttyrdy. Aksııalar qunyn esepke ala otyryp, aksıonerlerdiń jalpy kiristiligin qaraıtyn bolsaq, ósim 4,7 paıyzǵa joǵary. Iаǵnı aksııalarymyzdyń ósim qarqyny ınflıasııa men dollar kýrsynan da joǵary», deıdi A.Ákimbaeva.

2014 jyldan beri kompanııa jalpy somasy 188 mlrd teńge dıvıdend tólese, byltyrdyń ózinde qarapaıym aksıonerler qaltasyna 41,5 mlrd teńge túsken. Osyǵan qarap kompanııa keler jyly IPO-ǵa esh qıyndyqsyz shyǵady degen úmit bar.

Air Astana IPO-sy kerek pe?

IPO arqyly jerlesterimizdiń qar­jylyq saýaty kóteriledi, qor bırja­synyń qyr-syryn tanı túsedi. Inves­tısııamen mindetti túrde kostıým-shalbar kıip, portfel ustaǵan myrzalardyń ǵana emes, mekteptegi ustazdyń da, ýnıversıtettegi stýdenttiń de, demalysqa shyqqan zeınetkerdiń de aınalysa alaryn uǵynady. Muny bıyl Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta tapsyryp edi.

«Elimizdiń qarapaıym azamattarynda ulttyq kompanııalardyń aksııalaryn satyp alyp jáne sodan dıvıdend alyp otyratyndaı múmkindik bolýǵa tıis. Tek osyndaı tásilmen ǵana halyqtyń ınvestısııalyq mádenıeti qalyptasady. IPO-ǵa qatysý Qazaqstannyń barlyq turǵyny úshin qoljetimdi bolǵany jón. Al bul úshin jańa sıfrlyq sheshimder kerek», degen edi Memleket basshysy.

IPO – ınvestısııalyq mádenıetti ǵana qalyptastyryp qoımaıdy, sonymen birge ulttyq kompanııalardyń jaýapkershiligin kúsheıtetin qural. Bulaı deýimizge sebep – kvazımemlekettik sektordyń sońǵy jyldary tym erkinsip ketkendigi, ondaǵy basy artyq shyǵyndardyń kóbeıýi, bútin ulttyń baılyǵyn óz menshigindeı kórý psıhologııasynyń shekten tys taralýy edi. Prezıdenttiń ózi ulttyq kompanııalar tıimdiligine kúmánmen qarap, olarda úlken kólemde ákimshilik shyǵyndar jınalyp qalǵanyn, bul – «Samuryq-Qazyna» basshylyǵynyń qateligi ekenin aıtqan bolatyn. 

«Tıimdi operasııalyq orta men korporatıvtik basqarýdy qurýdyń ornyna «Samuryq-Qazyna» portfeldik kompanııalardyń operasııalyq jáne satyp alý qyzmetine jáne kadr saıasatyna tikeleı aralasýdy jalǵastyrýda. Bul jaǵdaıda qandaı korporatıvtik basqarý, qandaı IPO týraly aıtýǵa bolady?», dep qatań synaǵan-dy.

Mine, osydan soń «Samuryq-Qazyna» portfeldik kompanııalarynyń óre túregelip, IPO týraly aıta bastaǵany. Sonyń ózinde kóbi daıyn emes. Qol sozym jerge aspandaǵy baǵany qoıyp otyrǵan «Eır Astana» áli kúnge júreksinedi. Onyń loýkosteri Fly Arystan-nyń baǵasy da, servısi de kóptiń kóńilinen shyqpaıdy. Soǵan qaramastan bıletiniń quny sharyqtap tur. Qaıtkende de upaıy túgel. Biraq elge qaraıyq, jurt aldyndaǵy jaýapkershilikti sezineıik dep jatqanyn baıqamaısyń. «Samuryq-Qazyna» da olardy álpeshteýin doǵarmaıdy. Aksıonerdiń osynshama aıaýshylyǵyn týǵyzǵan «Eır Astananyń» nendeı qudireti bar? Ári-beriden soń tap osy kompanııa IPO-ǵa shyǵa qalǵan kúnde onyń aksııasy bizge qajet pe? Qazaqstan áýe naryǵyndaǵy maıly súıekti esh básekesiz jalǵyz ózi mújip otyrǵan kompanııanyń aksııasyn satyp alyp, ne qyzyq kórmekpiz? Aksııadan paıda tabý úshin, kompanııa jumysynyń alǵa basýyn tileý kerek qoı. Azamattarynyń taǵdyry men talap-tilegine máý dep qaıyrylmaıtyn kompanııa aksııasynan paıda tabý – seniń de sol kompanııa soıylyn qosyla soqqanyńdy ańǵartsa kerek (olar naryqtaǵy básekeni jeńip, jolaýshylar kóńilinen shyǵyp, sosyn baryp bırjaǵa kelse bir sári). Árıne, áýe kompanııasy IPO-syna qatysý árkimniń óz sharýasy, biraq munyń da osyndaı eki qyry bar ekenin ańǵarý artyq bolmas. Bul bir oı. Ekinshi oı – ıá, dál osy kompanııanyń aksııasyn satyp alý qajet eken. Sebebi sol – aksııasyn ıelený arqyly siz sol kompanııanyń aksıoneri bolasyz. Tıisinshe, aksıoner retinde talap etýge tolyq quqylysyz. Bálkim, osy IPO-dan keıin «Eır Astananyń» uıaty oıanar, jaýapkershiligi joǵarylar... 

Munaı baǵasy túspesin dep tile

IPO-ǵa bıyl senimdi túrde aıaq basqaly otyrǵan kompanııa – «QazMunaıGaz». Kompanııa aksııalaryn bastapqy jarııa ornalastyrý KASE jáne AIX bırjalarynda júzege asyrylady. Bul – qarapaıym azamattar úshin tamasha múmkindik. «QazMunaıGaz» basqarma tóraǵasynyń oryn­basary Dáýren Qarabaevtyń sózinshe, aksııalardy ornalastyrý ınvestı­sııalyq bankterdiń usynystary jáne «Qaz­Munaı­Gaz» ben satýshy aksıonerler arasyndaǵy talqylaýlar negizinde júzege asyrylady.

«Bólý kezinde barlyq múddeli tarap­tardyń múddeleriniń teńgerimin saqtaýdy eskere otyryp, bólshek ınvestorlarǵa basymdyq berý josparlanýda. «Qaz­MunaıGaz» ben «Samuryq-Qazyna» joǵary sapaly, ártaraptandyrylǵan ınves­torlyq bazany qurýǵa múddeli jáne Qazaqstannyń qarqyndy damyp kele jatqan qor naryǵynda uzaq merzimdi qaty­sýdy maqsat etedi», deıdi D. Qarabaev.

Kompanııanyń bedeli men jıǵan-ter­genine kúmán keltirmeımiz. 2021 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha shoǵyr­landyrylǵan aktıvi 31,6 mlrd dollarǵa jetti. 21,7 mln tonna munaı men gaz kon­densatyn óndirdi. Bul – eldegi munaı men gaz óndirisiniń 25 pa­ıyzy. Dese de alýan túrli táýekel bolmaı turmaıdy. Pandemııa nemese geosaıası ahýalǵa baılanysty munaı baǵasy kúrt quldyrap ketýi yqtımal. Ne bolmasa, KTK mysaly sekildi, munaı eksporttaý máselesinde kóldeneń kedergige tap bolamyz. Ondaı jaǵdaıda kompanııa aksııalarynyń quldyrap ketý qaýpi bar. Biraq «QazMunaıGaz» ókilderi barlyq táýekeldi aldyn ala zerdeleımiz, transporttyq marshrýttardy jetildirip, damytamyz dep otyr.

Qaıtkende de jeke ınvestorlardyń «QazMunaıGaz» aksııasynan zııan shegýi ekitalaı dep qorytaıyq. О́ıtkeni munaı baǵasy turaqtaldy, ósim bar. KTK táýekelin joqqa shyǵarmaımyz, biraq Qazaqstan munaı eksporttaý baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa belsendi kiristi jáne osy rette Transkaspıı marshrýtyn jolǵa qoıýǵa kúsh salyp jatyr. Demek uzaq-merzimdi perspektıvada kompanııa aksııa­syn ıelený paıdaly bolmaq.

Aksııa satyp alý úshin ne isteý kerek?

Onyń esh qıyndyǵy joq. Bilýińiz kerek negizgi úsh tásil bar. Ádepkisi – kádimgi brokerlik shot ashý arqyly ınvestor ataný. Ol úshin qor naryǵynda jumys isteýge resmı ruqsaty (lısenzııasy) bar brokerlik kompanııamen kelisimshart jasaısyz, olar arnaıy brokerlik shot ashady, sóıtip, siz bırja oıynshysy atanasyz. Kompanııa aksııalaryn satyp alýdy sizdiń atyńyzdan sol brokerler júzege asyrady. Ekinshisi – «Qazposhta» kómegimen ınvestor ataný úshin ótinim bere alasyz. Kez kelgen azamat 721 nómirine qońyraý shalyp nemese ózine jaqyn jerdegi «Qazposhta» bólimshesine baryp, aksııa alý úshin tikeleı jazylym jasaýy qajet. Úshinshisi, tıisinshe eń ońtaılysy – Tabys mobıldi qosymshasyn júktep alyp, tirkelý. Iаǵnı sizge brokerdiń de, «Qazposhtanyń» da kómegi qajet bolmaıdy, derekterińizdi (aty-jónińiz, jeke kýálik pen bank kartochkasy málimetteri) engizesiz. Sóıtip, tikeleı jazylyp, emıtenttiń (qundy qaǵaz shyǵaratyn uıym – red.) nemese aksıonerdiń tikeleı ózinen aksııa satyp alasyz.

Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmam­be­tovtyń aıtýynsha, aksııa satyp alý kezinde muqııat bolǵan jón jáne bir ǵana aksııany satyp alýdyń ózi sizge jetki­likti bolýy múmkin. О́ıtkeni qor naryǵy tosynsyılaryn boljap bilý múmkin emes. Bir aksııanyń ózi-aq sharyqtap ósip, paıda astynda qaldyrýy bek múm­kin. Sarapshylardyń aıtýynsha, «Qaz­MunaıGaz» naryqqa óz aksııasynyń shamamen 5 paıyzdaı mólsherin shyǵarmaq. Osynyń ózi jeke ınvestorlar úshin tym úlken kólem bolmaq. Ekonomıst Merýert Mahmutovanyń esepteýinshe, qazir KASE júıesinde 132 myń qatysýshy tirkelgen. Bul – eldegi eńbekke qabiletti azamattardyń 2 paıyzy. Eger IPO sátti ótkerilse, atalǵan kórsetkishti 10 paıyzǵa jetkizýge bolady.

«IPO – abyroı ótkeli» dep beker ata­madyq. Bir qaraǵanda jaı ǵana qarjylyq qubylys, qor naryǵynyń kezekti sharasy sekildi kórinýi múmkin. Shyndap kelgende, bul – ulttyq kompanııalardyń etek-jeńin jıyp, el aldyndaǵy maqsaty men múddesin esine túsirer, qur túsirip qoımaı, sony oryndaýǵa kúsh salar sáti. Al qarapaıym azamatqa aksııa satyp almas buryn, satyp alý kezinde jáne satyp alýdan keıin «óziniń ınvestısııalyq, qarjylyq saýatyn udaıy arttyryp otyrý» deıtin erekshe mindet júkteledi. Qor naryǵy kiristilikke eshqashan kepildik bermeıdi. Siz aıryqsha ańǵarympazdyq, saýatty bilim jáne senimdi mamandardyń keńesimen ǵana tabysty bola alasyz. Demek bul siz úshin de abyroı ótkeli bolmaq.