Jylý ortalyǵynyń taǵdyry qyl ústinde

Petropavldyń jolyn qushpasyn...

Ekibastuz jylý-elektr ortalyǵy – óńirdegi eń kóne energetıkalyq nysandardyń biri. Qurylysy osydan 70 jyl buryn Ekibastuz GÝLAG-ynda jazasyn ótegen «saıası qylmyskerlermen» qolǵa alynyp, 1962 jyly tolyq tapsyrylǵan. Alǵash qurylǵan ýaqytta da úlken kedergilerge kezigip, sý tapshylyǵyna tap kelgen. Kóp ýaqyt tehnıkalyq sýdy kádimgi sısternamen tasyp kelgen kásiporyn keıin Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasynyń salynýymen bul mashaqattan qutylady.

Táýelsizdik jyldary bul ortalyq birneshe ınvestordy aýystyryp úlgerdi. Qoldan-qolǵa ótip, aqyr aıaǵy «Ortalyq Azııa elektr energetıkalyq korporasııasy» quramyna enetin «Pavlodarenergo» AQ menshigine ótip tyndy. Alaıda óńirdiń energetıka salasyndaǵy bul alpaýyt kompanııa ekibastuzdyq jylý beretin kásiporyndy ońdyrmady. Negizinen bul stansa jylý men elektr energııasyn óndiredi. Odan shyǵatyn barlyq qýat qala qajettiligi úshin jumsalatynyn aıtý kerek. Jeke tutynýshylar men zańdy tulǵalardan jylý men elektr jaryǵy úshin túsetin tólemaqy, tólemaqy bolǵanda aı saıynǵy mıllıondaǵan qarajat aksıonerlik qoǵamnyń qaltasyna quıylady. О́kinishke qaraı, ol somany eshkim tap basyp aıtyp bere almaıdy. Jeke kompanııanyń basshylyǵy bul qarajattyń kólemin qupııa túrde ustap, syr shashqysy kelmeıtininde de bir gáp jatqan syńaıly.

Búginde Ekibastuz JEO-da aldaǵy qysqa qazandyqtar men týrbınalardy, tehnologııalyq jelilerdi daıyndaý jumystary júrgizilip jatyr-mys. Alaıda jaqynda oǵan arnaıy barǵan jergilikti máslıhattyń depýtattary jaǵasyn ustap qaıtypty. Jaı kisi bosaǵasyn attap basa almaıtyn strategııalyq nysannyń ishi shynymen kóńil qulazytarlyqtaı desedi. Ondaǵy qaýsap turǵan qazandyqtar, ıterip qalsa qulaıtyndaı jaǵdaıǵa jetken ishki tehnologııalyq jeliler, halyq qalaýlylarynyń báteńkesine jabysqan shań-tozań barǵandardy qatty shoshytypty.

Ekibastuz qalalyq máslıhatynyń depýtaty Arman Ámirǵalınovtiń sózine súıensek, «Kásiporyn tozýdyń eń sońǵy sheginde tur. Eger jaǵdaı qazirgi turǵydan ózgermese, bizdiń JEO Petropavl­-
daǵy JEO-2-niń kebin qushatyny
anyq».

– Bul ortalyqtyń ishki tirshiligine qaty­sty kúmándarym rastaldy. Kásip­oryn­da aǵymdaǵy jóndeý jumystary óte baıaý, josparlanǵan sharalardyń nebári 20 paıyzy oryndalǵanyn estip bildik. Ekinshiden, jóndeý jumystaryn júrgizetin merdigerlerdiń barlyǵy anyq­tal­maǵan. Sebebi kompanııalardyń kóbi atqarǵan jumysy men kórsetken qyzmeti úshin buǵan deıin jylý ortaly­ǵy­nan aqshasyn ala almaı, sarsańǵa salynypty. Odan myqtap sabaq alǵan jergilikti qurylys-montajdaý fırmalary endi ol jaqqa attap basqysy kelmeı otyrǵanǵa uqsaıdy. Tipti barlyq josparlanǵan jóndeý jumysy tolyq atqarylǵan kún­niń ózinde de qysqa nebári 7 qazandyq daıyn bolatyn kórinedi. Qys sýyq bolsa, bul kólemdegi qazandyqtardyń shamasy qalany jylýmen durys qamtýǵa jet­peı­di, – deıdi A.Ámirǵalınov.

Onyń ústine, shahardaǵy jylý jeli­le­riniń jaǵdaıy da tym aıanyshty. Bar­­lyq jylý qubyrynyń 89 paıyzy tozyp, shirip tur. Qudaı betin aýlaq qylsyn, aldaǵy qysta qys kárine minip, saqyrlaǵan sary aıaz aptalap turyp alsa, kónergen qubyrlardyń shydas beretinine eshkim kepil emes. Osy ýaqytqa deıin nebári 500 metr qubyr aýystyrylyp, 3 myń metrge jýyq jeli aǵymdaǵy jón­deýden ótken. Aǵymdaǵy jóndeý qu­byr­dy jańartý degen sóz emes, eskisin jamap-jasqaý ekenin zeıindi adam birden túsi­ner. Al onsyz da ishi-syrty totyǵyp, ıne­­niń ushyna iligip turǵan jeliler sál múm­­kindik berilse sańylaý tabýǵa daıar tu­ra­tyny aıdan anyq.

«Ekibastuzjylýenergo» JShS-nyń bas dırektory Pavel Melnıchýk bý jáne sý jylytý qazandyqtaryn jón­deý shynymen nashar júrip jatqa­nyn mo­ıyndaıdy. Máselen, №12 qazan­dyq­ta­ǵy jumystar nebári 46 paıyzdy, №13 qazandyqta 39 paıyzdy qurasa, №6 qazandyq boıynsha belgilengen sha­ra­larǵa merdiger múlde kirispepti. Taǵy bir qazandyq boıynsha merdiger tabylmaı otyr. Jumystardyń kesteden keshigýiniń sebepteri ártúrli deıdi. Iаǵnı qajetti qural-jabdyqtar der kezinde jetkizilmegen, materıaldar baǵasy únemi qubylyp turatyndyqtan, kelisimsharttardy qaıta-qaıta buzýǵa týra kelip tur. Aldaǵy qysqa joǵaryda atalǵan qazandyqtardan bólek taǵy 3 qazandyqty talapqa saı etý kerek. Alaıda bul nysandarda jumystyń qashan bastalatynyn bas dırektordyń ózi tap basyp aıta almaıdy. Anyǵy, kásiporyn basshysynyń ózi qysqa ázirlik sapasy ótken jylǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen bolaryn moıyndap otyr. «Pavlodarenergo» AQ-nyń ekibastuzdyq enshiles kompanııaǵa múlde janashyrlyq tanytpaıtynyn da emeý­rin­men jetkizdi. Mysal úshin, eńbek uıy­my qazirgi ýaqytta qyzmetkerlerine avans berýge jáne salyqtardy tóleýge 75 mln teńge taba almaı, sharq uryp otyr.

Baıtal túgil, bas qaıǵy

Eń soraqysy, kásiporynnyń ózge eń­bek uıymdary aldyndaǵy qaryzy da qor­­dalanyp, jyldan-jylǵa ulǵaıýda. «Gorvodokanal» men «Bogatyr Kómir» kásiporyndaryna júzdegen mln teńge bere­shek eken. Kásiporynnyń kórsetken qyzmeti úshin bıýdjettik uıymdar men tuty­nýshylar jalpy somasy 500 mln teń­gege jýyq qaryz bolyp shyqty. Biraq onyń jýyr ýaqytta qaıta qoıýy da kú­mándi.

Shahardaǵy «Otarqa» gazetiniń jazýynsha, taıaýda qalalyq máslıhat depýtattary kezekti ret kásiporynǵa baryp, ujymmen kezdesý ótkizgende qarapaıym jumyskerlerdiń shaǵymy aıtylǵan. «Qubyr qaptaýshy Raıgúl Ýmıeva eńbek etýge jaǵdaı jasalmaǵanyna, eńbek­aqy­nyń tómendigine shaǵyndy. Taǵy bir jumysker jumys ornynyń lastyǵyn, shań-tozań jutyp ázer tynystaıtyndaryn aıtty. «Baqsaq, baqa eken» degendeı, zııandylyǵy úshin beriletin sút 2 aıdan beri qolǵa tımepti, jeke qorǵanysh quraldaryn kórýden qalǵan. Amaldyń joqtyǵynan paıdalanylǵan quraldardy jýyp, qaıta kıedi eken. Muny estigen halyq qalaýlylary bas shaıqasa, depýtat Serik Makarov: «Eńbekti qorǵaýǵa jaýapty adam jumysty toqtatpaı qaıda qarap júr?» dep suraý salyp edi, Marına Rýsı­no­va: «Aıtylǵan sózdiń bári aqıqat. Mun­daı­da jumys toqtatylýǵa tıis. Alaı­da oǵan basshylar ruqsat bermeıdi», de­di», dep jazady qalalyq gazet.

Osyndaıda halqymyzdyń «Baıtal túgil, bas qaıǵy» degen naqyly eriksizden eske túsedi. Jumyskerlerin qarapaıym qorǵanysh quraldarymen qamtamasyz ete almaı otyrǵan kásiporyn basshylyǵyna «óndiristi jańartyńdar» dep talap qoıý qanshalyqty qısyndy?

Bilgenimizdeı, búginde jylý ortaly­ǵyn­daǵy eńbekaqynyń azdyǵynan ju­mys­kerler de kóp turaqtamaıdy eken. Al kompanııa basshylyǵy bul tyǵyryqtan shyǵý úshin qoldanystaǵy jylý jáne jaryq tarıfterin kótereıik dep usynys tastaǵan. Bul usynysty qalalyq más­lı­hattyń depýtattary qabyldamapty. Onsyz da kópshilik tutynatyn taýarlar ústi-ústine qymbattap, keıbir qyz­met túrleri aspandap bara jatqan ýa­qyt­ta tarıfti ósirý qısynǵa kelmeıtin, jurt­shy­lyqtyń ashý-yzasyn týdyratyn qu­by­lys ekenin halyq qalaýlylary jaqsy túsinip otyrǵanǵa uqsaıdy.

Eń utymdysy – memleketke ótkizý

Osy kúrdeli másele boıynsha oblystyq máslıhat depýtaty, «Atameken» óńirlik kásipkerler palatasynyń dırektory Serik Sádýqasovty áńgimege tarttyq. Serik Telmanuly jaqynda Ekibastuzǵa ba­ryp, ortalyqtaǵy jaǵdaıdy óz kózimen kórip qaıtqan.

– Shynyn aıtaıyn, jaǵdaı óte alań­da­tarlyq. Maman retinde baıqaǵanym, Ekibastuzdaǵy JEO qysqa ázirge da­ıyn emes. Ondaǵy jóndeý jumystary qarjynyń nemese qajet bólshekterdiń joqtyǵynan toqtap tur. Kezinde men kóp jyl Ekibastuz qalasynda turdym. Dál osyndaı kúrdeli jaǵdaı birinshi ret kezdesip otyr. Kásiporyn jergilikti bıýdjetten jyl saıyn mıllıondaǵan sýbsıdııa alatynyn burynnan bile­tin­min. Alaıda dál osyndaı kúıge tú­sedi dep kim oılaǵan. О́ndiristegi 10 qa­zandyqtyń nebári 7-eýi ǵana bıyl qysqa daıyn bolady delindi. Ol qalany jetkilikti jylý parametrlerimen qam­tý­ǵa jetpeıtini belgili. Seriktestik dırektory Karl Veberdiń pikirinshe, bul tyǵyryqtan shyǵýdyń birneshe joly bar. Birinshisi, «Ortalyq Azııa elektr energetıkalyq korporasııasy» mıllıardtap qarajat tógip, óndiris tehnologııasyn tolyq jańartýy kerek. Ekinshi joly – memleket menshigine qaıtarý. «Pavlodarenergo» AQ kásiporynnyń aktıvterin nólge baǵalap, ony qazir tegin bere salýǵa daıar tur. Menińshe, memleket balansyna berilgen kúnniń ózinde de jaǵdaı birden ońalyp ketpeıdi. Aıaqqa turǵyzý úshin keminde 3 jyl ýaqyt kerek. Al JEO-ny jańartýǵa jumsalatyn qarajatty Ekibastuz qalasy túgili, ob­lystyq bıýdjet te taýyp bere almaıdy, – deıdi S.Sádýaqasov.

Sondyqtan eń durys joly bul máse­le­ge Energetıka mınıstrligi aralasyp, nysandy tolyqtaı «Samuryq-Qazyna» ıeligine berý kerek dep sanaıdy depýtat.

Al dırektor K.Veberdiń ózi JEO 2022-2023 jylǵy jylytý maýsymyn bir­deńe qylyp atqaryp shyǵar, al kelesi jyly nysan jumys isteıdi degenge senimdi emes ekenin ashyq túrde jetkizdi.

О́tken aptada oblystyq tabı­ǵı monopolııalardy retteý komıteti departa­men­tiniń basshysy Ibragım Tangıev­pen kezdesýde «Ekibas­tuz­jy­lý­energo» JShS-nyń basshylyǵy qojaıyndary ortalyqty basy bútin tegin bere salýǵa kelisetinderin taǵy bir márte rastady. Buǵan deıin qala bıligi kásiporyndy ózgege satý týraly usynyspen birneshe márte shyqqan. О́z aktıvterin 11 mlrd teńgege baǵalap kelgen seriktestik búginde shynaıy qu­ny­myz 500 mln teńge dep moıyndap otyr. Aýdıttik tekseris júrgizilip, naqty quny belgilener bolsa, bul baǵa odan saıyn tómendep ketpesine kim kepil? Sebebi onda tehnologııalyq turǵydan baǵa­­laı­tyn óndiristik qun­dylyq qalma­ǵan deıdi mamandar.

Bir qyzyǵy, osy aptanyń seısenbi kúni Pavlodar oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq basqarmasynyń basshysy Erjan Salhanov: «Pavlodarenergo» AQ aqpa­ra­tyna sáıkes, Ekibastuz jylý-elektr ortalyǵyn satý kásiporyn josparyn­da joq. Ekibastuz qalasy ákimdiginiń Eki­bas­tuz jylý elektr ortalyǵyn sa­typ alý jáne tehnıkalyq aýdıt­ júr­gi­zý máse­lesi de qarastyrylmaǵan», dep má­limdedi. Basqarmanyń resmı aqpa­ra­tynda aıtylǵandaı, qazirgi ýaqytta kásip­orynda №6, 12 qazandyqtar jáne №1 týrbına jóndelýde. Budan bas­qa №13 qazan­dyq jospardan tys aǵym­daǵy jóndeýge jatq­yzylypty. «Elektr ener­getıkasy týraly» Qazaqstan za­ńy­­na sáı­kes elektr stansalarynyń, elektr jeli­leriniń, tutyný­shylardyń elektr qon­dyr­ǵylarynyń energetıkalyq jab­dyq­ta­rynyń paıdalanylýy men teh­nıkalyq jaı-kúıin baqylaýdy mem­le­kettik ener­getı­kalyq qadaǵalaý men baqylaý jó­nin­de­gi organ, ıaǵnı Energetıka mınıstrligi aty­nan Atomdyq jáne ener­ge­tıkalyq qada­­ǵalaý men baqylaý komı­te­ti júzege asyrady.

Túıindeı aıtqanda, kómirli qaladaǵy jylý-elektr ortalyǵynyń qazirgi ahýaly alańdatarlyq. Energetıka sala­synyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken ma­mandar bul qıyndyqtan qutylýdyń joly ká­siporyndy qala bıligine tapsyrý eke­nin aıtady. Jekemenshik kompanııa tur­ǵyn­dar­dyń qysqy qaýipsizdigin oılap, óz betimen utymdy usynystar oılap tabatyny kúmándi. Monopolıster bizdi bul tyǵyryqtan memleket qana qutqarady degen baıaǵy ánine taǵy basty. Jýyqta másele oblystyq más­lıhattyń kezekti sessııasynda tal­qy­­lanyp, ortalyqtyń taǵdyry she­shiledi dep kútilýde. Bizdiń tilegimiz, sha­har jurtshylyǵy úshin tıimdi sheshim qa­byldansa eken. El bıligi Ekibastuzdaı kenge baı qalanyń halqyn jaýapsyz monopolıstiń qolynda qaldyryp qoımaıdy dep senemiz.

Murat QAPANULY,

«Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy,

Ekibastuz qalasy