Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Jol boıy kólik tizgindep otyrǵan Es-aǵań óziniń jaqsy kóretin aqyn aǵalary týraly kóp estelik aıtty. Tumanbaı men Almaty kóktemi, Saǵı Jıenbaevtyń óleńderi týraly da sol kisiniń aýzynan estidim. Sol qaıtalanbaıtyn áńgimelerdi nege dıktofonǵa jazyp almadym eken degen ókinish áli kúnge deıin mazalaıdy. Sol kúni aqyn kókemiz «Qazirgi jastar meni oqyǵansha, Ǵafekeńdi oqýy kerek» dep aıtyp edi. Osy sóz meniń qulaǵymda jattalyp qaldy. Árıne, bizdiń aldymyzdaǵy aǵa býyn aqyndarǵa aǵa bola bilgen Ǵafekeńniń poezııadaǵy orny, bedeli onyń esimin máńgi zaý bıikke kóterip tur emes pe?! Ádebıet aıdynynda Ǵafýdyń óleńi, Ǵafýdyń bıigi degen baǵalar onyń jyrdaǵy juldyzynyń tym bıikte janyp turǵanyn dáleldeıdi. Al siz «Ǵafý kóli» degendi estip pe edińiz? Biz sol kól týraly jáne oǵan arnalǵan óleń jóninde aıtpaqpyz.
Aqyndarǵa týǵan aýyly at mingizip, shapan jaýyp nemese basqalaı qurmet kórsetip jatady. Al bir ret týǵan aýylyna, anyǵynda Qostanaı oblysyna at basyn burǵan aqyn Ǵafý Qaıyrbekovke aýyldastary bir kóldi syıǵa tartady. Aqyn úshin bul syılyq tosyn ári maǵynaly bolsa kerek. Qasynda birge saparda júrgen aqyn inileri Ulyqbek Esdáýlet pen Aqylbek Shaıahmetter qýanyshty bólisip, Ǵafý kólin «jýyp», esten ketpes kesh jasaıdy. Aqynnyń kóli, Ǵafýdyń kóli mine osylaı Qazaq topyraǵynda, óziniń týǵan dalasynda aqyn esimimen atalady. Ǵafý Qaıyrbekovtiń atyna kól berilgende aqynnyń qasynda bolǵan aqyn Ulyqbek Esdáýlet bul týraly «Biraz ýaqyttan soń Ǵafý aǵamen birge qaıta oralǵan kezde álgi kól jaǵasyna aqboz úı tigilip qalǵanyn kórdik. Jaǵalaýǵa kelip, kóldi qyzyqtap qarap turmyz. Aıdyndaǵy appaq gúlderiniń túıetaban japyraqtary jelmen tóńkerilgende astary qyp-qyzyl bolyp, kózdiń jaýyn alady. Kóldi bári jamyraı maqtasyp jatyr. Aýyldyq keńes tóraǵasy qol qoıylyp, mór basylǵan qaýlysyn alyp shyǵyp, daýystap oqydy. Qatar turǵan soń kóz júgirtip qaradym. Orys mashınkasyna basylǵan, «i» árpiniń ornyna lep (!) belgileri qoıylǵan qazaq tilindegi qaýly eken. «Minekı, bul kól budan bylaı «Ǵafý kóli» atalady», – dedi ol qaǵazyn búktep jatyp. Bárimiz de qol shapalaqtap, Ǵafańdy qushaqtap, súıip, quttyqtastyq. Ǵafań óz kóline ózi ún-túnsiz qarap turdy», dep jazady. Ádebıet úshin de, óleń úshin de tarıhı ári taǵdyrly sát sol sát bolsa kerek. Al jaǵasynda quraǵy jaıqalǵan, aqqý-qazy asyr salǵan aıdyndy kólge aty berilgen aqyn úshin sol kúnnen asqan baqytty kún bolmasa kerek.
Ǵafý kóli. Al dál sol kúngi úlken qýanyshta osy kólge arnalǵan óleń de týypty. Ony Ǵafý aǵasymen birge kóldi tamashalap júrgen aqyn Aqylbek Shaıahmet jazypty. Bul haqynda da Ulyqbek Esdáýlettiń «Ábilhaıat» atty estelikter kitabynda aıtylady. «Men «sýly jerdiń balasy» ekenim esime túsip, tez sheshinip, kólge qoıyp kettim de qulashtaı júzip, aıdynda aǵarańdaǵan gúlderge jettim. Boılap baıqasam, kól tereń eken. Alaqandaı appaq gúldiń bireýin demim jetkenshe tereńirek súńgip baryp, sabaǵyn uzyndaý etip túbine jaqyn úzip, jaǵaǵa alyp shyqtym. Bádesh apaıǵa ákelip:
– Ǵafý kóliniń alǵashqy gúli ózińizge, apaı, – dep usynǵanymda tolqyǵannan jeńgemizdiń kózinen jas yrshyp ketti. Qolynda aıalaı ustap turǵan aq tostaǵan gúldiń sabaǵy telefonnyń «shnýryndaı» shubatyla súıretilip, sýdan shyǵyp bolmady. Bádesh apaı gúldiń atyn surady.
– Bizde muny tuńǵıyqgúl dep ataıdy, – dedim.
– Ásııagúl degen de aty bar, – dedi Ǵafý aǵa.
– Ásııagúl degen jaqsy eken! – destik bárimiz de biraýyzdan.
Jınalǵandar:
«Ǵafý kóldiń ásııagúli» degen óleń jazyńdar, – desip jatty.
– Jazamyz, jazamyz, – destik, úsh aqyn «Kim aldymen jazar eken?» degendeı bir-birimizge qarap qoıyp (aqyrynda Aqylbek jazdy)». Yńǵaı myqty aqyndar jınalsa, kólge aqynnyń aty berilse, oǵan arnap óleń jazbaý qylmys emes pe?! Aqylbek Shaıahmet Ǵafý kóli týraly bylaı tolǵapty:
«Oıǵa kelgen sózdiń nesin irkemin,
Otaýymda kútip seni tur tórim.
Dalamyzda kólder kóp qoı ádemi,
Ǵafý-kól dep atalady bir kólim.
Ásııa-gúl kól betinde tuńǵıyq,
Qaýyzyna alǵan-syndy nur quıyp.
Kólge qarap tebirenip, tolǵanyp,
Aqyn aǵa barlyǵynan tur bıik.
Er Tólegen jortyp ótken dalada,
Aqsulýlar óksip ótken dalada.
Aǵa, bir sát damyldaýǵa bola ma,
Qorjyn-kólge shomylmaýǵa
bola ma?!
Ǵafý dese kól túsedi esime,
Ǵafý dese el túsedi esime.
Osy kóldeı ortaımaıdy máńgilik,
Aqyn aǵa syılap ketken nesibe».
Qaı ǵasyrda, qaı zamanda da órkenıetti eldiń, ónegeli jurttyń qushaǵy aqyndarǵa ashyq bolǵan. Týǵan eliniń mańdaıyna syıǵan aqyndar keń júregine ulanǵaıyr dalasyn, tamasha tabıǵatyn, saf aýasyn, syndarly sátterin, tipti halqynyń qýanyshy men jaqsylyǵyn, muń-zaryn syıǵyzyp, ony aq qaǵaz betinde altyn belgi etip qaldyryp ketken. Bizdiń Ǵafý Qaıyrbekov te áne sondaı taǵdyrly, tulǵaly aqyn. Oǵan týǵan eliniń kól berip, qurmet tutýy da sodan.
