...taǵy da Hem aǵaı

Iá, taǵy da Hem aǵaı... Ol týraly myń-san sóz ótken ǵasyrdan beri aıtylyp keledi, áli de jazylar. Onyń túr-turpaty, júris-turysy, kıim kıisi, stıli – bári-bári erekshe-tin. Qoljazbasyn qoltyǵyna qysyp, kózildiriginiń qyryna qaǵaz qystyryp, ylǵı júnnen toqylǵan jempir kıip júrýshi edi. Qaýǵadaı saqaly da ózine jarasatyn. Álemniń ár túk­pirindegi oqyrman onyń osy dı­daryna tabynyp, sýretin qabyr­ǵalaryna japa-tarmaǵaı ilip jatty. Ádebı ortada elikteý seli qat­ty júrdi. Jas romantıkter «uly Hem aǵaısha» ómir súrýdi qalady. Hemıngýeıge eliktegenderdiń bári Hemıngýeıshe jazǵysy keldi. Alaıda eshqaısysy Hemıngýeı bola almady. Bul – aqıqat.

Onyń ómiri qym-qýyt baqytty-baqytsyz oqıǵalarǵa toly. Jeti roman jazyp, úsh soǵysty kórgen, eki ret qaterli ushaq apatynan aman qalǵan jazýshy otbasynyń ortanshysy edi. Ákesi Klarens – shıpager, sheshesi Greıs kompozıtor bolatyn. Ol baqýatty otbasynda erjetti. Ulynyń oıyn-saýyqqa asa úıir emestigin baıqaǵan ákesi oǵan ańǵa shyǵýdy, balyq aýlaýdy, orman aralap, taý kezýdi úıretedi. Ońtústik Mıchıgannyń baıtaq dalasyn kezip ósken bolashaq jazýshy tabıǵatpen óte jaqyn boldy. Shyń-quzdyń bıigi, ózen-sýdyń gúrili men qustardyń ánine elitip ósti. Sodan bolar, Hemıngýeı týraly estelikterde zamandastary onyń adamdardan góri ańdarmen kóbirek til tabysa alatynyn jazady. Iá, jazýshy Afrıkada talaı arystandy atyp óltirdi, muhıtta alyp balyqtardy aýlady. Kýba men AQSh-ta záýlim úılerge, ıahtalarǵa ıelik etti.

Bir qaraǵanda, Hem aǵaı adam qyzyǵarlyq ómir súrgendeı kó­rinýi múmkin. Degenmen onyń Birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystarǵa qatysqanyn, Ispa­nııada bombanyń astynda qal­ǵa­nyn, Germanııany bombala­ǵan ushaq­tarda bolǵanyn, al amerı­ka­­lyq ásker Normandııaǵa ba­syp kirgende, fransýz partızan­darynyń tobyn basqaryp, Parıj­di azat etýge qatysqanyn umyt­paıyq.

Hemıngýeıdiń «Amerıkasyn» qazaq oqyrmanynan buryn Más­keý tanydy. «Amerıkasyn» dep senimdi aıta almaıtynymyz – ol Amerıkada týyp, ósse de, Amerıka týraly kóp eshteńe jazbaǵan. Birshama jyldar Gavanada tur­ǵan hám úlken shaharlarda jıi saıa­hattaǵan jazýshy Nıý-Iorkti «aldamshy qala» dep sanap, tipten unatpapty. Al Parıjdi erekshe jaqsy kórdi. Júrgen-turǵanyn jurtqa jarııa etkisi kelmeıtin, ózi qalamaıtyn adamdarǵa bir mınýt ýaqytyn qımaıtyn ol birde sáti túsip, jazýshy Lılııan Rospen kezdeskende: «Parıjge qaıta-qaıta oralǵandy jaqsy kóremin. Ol jaqta eshkimniń suraǵyna jaýap bermeımin. Ári men jóninde eshkim eshnárse bilmeıdi de. Baıaǵy bir kezderdegideı, shashyńdy bir ret te qıdyrmaı, alqam-salqam júre beresiń. Ol qalada belgisiz bir kafelerge baryp júrýdi kóńilim qalaıdy. Ondaǵy bar tanysym – ofısıant pen kezekshi ǵana. Árqashan ózimniń táýir kóretin tamaqtarym daıar turatyn, ári jaq­sy, ári arzan meıramhanalar ta­ýyp alamyn. Qalanyń o sheti men bu shetin jaıaý aralap júrgendi janym qalaıdy. О́ıtkeni onyń ana bir jerinde basyńnan qatelik ótken bolsa, myna bir shetinde basyńa nebir jaqsy oılar oralady», deıdi.

Shyǵarmadaǵy basty keıip­ker­leri amerıkalyqtar bolǵany­men, oqıǵalyq keńistik ózge óńir­lerde órbıdi. Onyń F.Kýper, M.Tven, T.Draızer, O’Genrı, sondaı-aq zamandastary F.Skott Fısdjerald, Ý.Folknerlerden ózgesheligi de osynda.

Al qazaq tiline «Kılımand­jaro – qarly taý» povester men áńgimeler jınaǵyn Nábıden Ábýtalıev, «Shal men teńiz» pove­sin Nyǵmet Ǵabdýllın, «Qosh bol, maıdan!» romanyn Qurmanǵazy Qaramanuly, «Úndis aýyly» áńgi­mesin Nurjan Qýantaıuly aýdardy.

Oqyrman Hem aǵaıdyń al­ǵash­­qy áńgimelerin erekshe una­­ta­dy. Árıne, onda adam jany­na áser etetin kirshiksiz taza sezim bar. Al kemeldikke jet­ken shaq­taǵy «Frensıs Makombera­nyń uzaqqa sozylmaǵan baqyty», ıakı «Kılımandjaro taýynyń qar­lary» áńgimelerinde jazý­shy­nyń tásildi kóp qoldanatyny baı­qalady. Aqıqatynda, Amerı­kada Hemıngýeıden áldeqaıda myqty jazýshylar az emes. Máse­len, Shervýd Andersen. Birinen soń biri Nobel syılyǵyn ıelengen Hemıngýeı men Folkner jazýy­na Andersen shyǵarmalary kóp áser etti.

Sóıtken Hemıngýeı shy­ǵar­ma­­la­rynyń qazaq prozasy­na tıgizgen yqpaly kúshti boldy. Ásirese, alpysynshy jyldary ádebıetimizge kelgen talantty býyn Ábish Kekilbaıuly, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın, Tólen Ábdikuly, Dýlat Isabekovterdiń qalamy­nan kórinedi. Al sýretkerdiń «Shal men teńiz» áńgimesi men Shyń­ǵys Aıtmatovtyń «Teńiz jaǵa­laı júgirgen tarǵyl tóbet» týyn­dy­larynan adam rýhynyń myq­tylyǵyn kózdegen ıdeıanyń úndestigin baıqamaý múmkin emes.

Sol Shyńǵys Aıtmatov bir suh­batynda jıyrmasynshy ǵa­syr­­dyń uly jazýshysy retinde eki qalamgerdi – Tolstoı men Hemıngýeıdi atapty. Kelisemiz. Tolstoı – klassık hám sheberligine sóz joq. Al Hemıngýeı yqsham­dyqqa qurylǵan, aıtar oıyn jum­baqtap jetkizetin jańa pro­zanyń irgetasyn qalap ketti. Hem aǵaıdan keıin álem ádebıetinde kórkem prozanyń jańa dáýiri sezildi.

«Seni joqtap kúńirenedi qo­ńy­raý» – jalǵyzdyq jyry. Odan bólek «Qosh bol, maıdan!» «Iemdený jáne ıemdenbeý», «Tús­ten keıingi ólim», «Áıelsiz erkek­ter», «Shal men teńiz», «Jań­byrda qalǵan mysyq», «Muhıt­taǵy araldar» – shyǵarma ataý­lary da jalǵyzdyqtan, qulazý­dan habar beredi. Jalpy, Amerı­ka ádebıetiniń tarıhynda Hemın­gýeıdeı joly bolǵysh jazýshyny tabý áste qıyn. Bar ǵumyrynda tórt áıelmen bas qosty. Iá, óz zamanynyń áıgili jazýshylarymen hám saıasatkerlerimen ara­lasty, tipti dos boldy. Iá, ol búkil álemdi aralap shyqty. Iá, bá­rin kórdi, basynan ótkermegeni joq. Sonda da jalǵyz...