Álgi azamat tym sengish bolar ma, tipti bankte jyldar boıy jınap kelgen 2 mıllıon teńge depozıtin sheship, salyp jibergenin baıqamaı qalypty. Oqıǵa bylaısha órbigen eken. B.-ǵa áldebir er adam telefon soǵyp, ózin Ishki ister mınıstrliginiń tergeýshisimin dep tanystyrǵan. Onyń atynan azamat D.-ǵa bas senimhat berilgenin jáne ekinshi deńgeıli bankterden ol tap qazir B.-nyń atyna nesıe resimdemek bolyp jatqanyn habarlaıdy. Jalǵan tergeýshi tipti qońyraýdy Ulttyq banktiń «qyzmetkerine» aýystyryp, ol óz kezeginde Halyq bankinde «rásimdelgen» nesıe týraly rastaǵan. Záresi ushqan B. jópeldemede ne isterin bilmeı sasqalaqtaǵany anyq. Álgilerdiń qaskúnem áreketin qaıdan bilsin, bergen nusqaýlyqtarynyń barlyǵyn oryndap, «alynbaǵan nesıeni» jabý úshin birneshe bankten qomaqty somada qarama-qarsy nesıe resimdeıdi. Sóıtedi de, bir teńgesin qaldyrmaı kórsetken shotqa qarajatty aýdaryp jiberedi. Onymen qoımaı, depozıttegi sary maıdaı saqtap kelgen aqshasy da kete barady.
Oblystyń prokýrory Qaırat Ábdihanov dabyl qaqty. Sońǵy bir jylda ınternet arqyly alaıaqtardyń arbaýyna túsip, qomaqty qarjysynan aıyrylǵan azamattar sany tym kóbeıip ketken. Eger 2018 jyly alaıaqtyq sıpattaǵy qylmystardyń úlesi jalpy qylmystyq oqıǵalardyń onnan bir bóligin qurasa, qazir árbir úshinshi qylmys alaıaqtyq sanatynda ekenin aıtady.
Alaıaqtyq shemalarda qaskúnemder kóbine quqyq qorǵaý organdarynda jumys isteıtin joǵary shendi laýazym ıeleriniń atyn jamylady eken. Osy jyldyń alǵashqy jartysynda óńirde alaıaqtyq boıynsha tirkelgen qylmys sany 26 paıyzǵa (802-den 1011-ge deıin), onyń ishinde ınternet tehnologııalardy paıdalaný arqyly jasalǵan qylmys sany 34,7 paıyzǵa ósip ketken. Alaıaqtyq faktileri búgingi kúni sońǵy onjyldyqta eń kóp taralǵan qylmys túri – urlyqtan da asyp tústi. Bul aqparattyq tehnologııalardyń belsendi damýymen baılanysty. Kúndelikti ómirde smartfondardy, banktik qosymshalardy jıi paıdalanatyn, onlaın platformalar arqyly taýarlar satyp alatyn jáne taǵysyn-taǵy qurbandardy qaskúnemder izdep júrip quryǵyna túsiredi.
Sońǵy kezderi ınvestısııalyq jobalarmen búrkemelengen alaıaqtyqtyń túrleri beleń ala bastady. О́zgeni qoıyp, el bıliginiń basynda otyrǵan laýazymdy tulǵalardyń fotosýretin qoıyp qoıyp, jurtty arbaıdy. Osy rette taǵy bir mysal aıtyp óteıik. Pavlodar qalasynyń P. esimdi azamaty áleýmettik jelide Kaz Minerals kompanııasyna ınvestısııa salý arqyly tabys tabýǵa bolatyny týraly habarlandyrýdy kózi shalyp qalǵan. Álgi saıtqa tirkelse, ǵaıyptan bir adam telefon shalyp, óziniń broker ekenin jetkizipti. Paıda tapqyń kelse, uıaly telefonyna tez arada SvchiKorb qosymshasyn júktep al da, ondaǵy shotty elý myń teńgege toltyr dep keńes beredi. Keıinnen qaskúnem birneshe sátti kelisim jasalǵany jáne shotqa «vırtýaldy tabys» túskeni týraly habarlap, súıinshi suraıdy. Jábirlenýshi jalǵan brokerge sendi me, álde óte kóp aqshanyń býyna mastandy ma, odan da kóp somany birinen soń biri ashkózdikpen aýdara bastaǵan. Aqyr sońy jalpy somasy segiz mıllıon teńgege toltyrǵan. Eń qyzyǵy, telefon tutqasynyń ar jaǵyndaǵy alaıaq bul somamen shekteltpeı, operasııalardyń kólemin 12 mln teńgege aparyp bir-aq tiregen. Sóıtip, ertesinde jalǵan brokerdiń telefony sónip qalady. Osylaısha, oıda joqta oljaǵa kenelmek bolǵan jerlesimiz aıaqastynan san soǵyp, jábirlenýshilerdiń qataryn tolyqtyrdy.
Oblys prokýratýrasynyń dereginshe, qazirgi ýaqytta ártúrli ınternet-alaıaqtyq qylmysyn (páterdi jalǵa berý, ınternette satý, telefon alaıaqtary jáne t.b.) jasady degen kúdikpen 17 tulǵaǵa qatysty is tergelip jatyr. Jyl basynan beri osy sanattaǵy ister boıynsha aımaqta 29 adam sottaldy.
Murat QAPANULY,
«Egemen Qazaqstan»
