Buǵan deıin de atalǵan fılmdi talaı márte kórdim. Ásirese maǵan ańqaý, aqkóńil Málikti oınaǵan talantty akter Meıirman Nurekeevtiń róli erekshe unaıtyn. Jalpy, bul týyndyda soǵys aıaqtalýǵa jaqyn qalǵan 1944 jylǵy oqıǵa qamtylǵan. Nemis áskerleri keıin shegingende ózderi basyp alǵan qalalar men selolardy órtep, jergilikti halyqty zor shyǵynǵa ushyratady. Sondyqtan Qazaqstannan dostyq kómek retinde Ýkraına halqyna mal aıdap aparý uıǵarylady. Negizi, bul bolǵan oqıǵa. Sondyqtan fılm sıýjeti sonyń jelisinen alynǵan. Osy jaıynda fılm rejısseri Amangeldi Tájibaev erterekte «Jas Alash» gazetine bergen suhbatynda aıryqsha toqtalǵan.
«Tıtrda ssenarıı avtorlary Bolat Ǵabıtov jáne Sergeı Bodrov dep jazylǵanymen, shyn mánisinde, ssenarııdiń basym bóligin jazǵan Oljas Súleımenov edi. Bul ózi shynaıy oqıǵaǵa negizdelgen dúnıe. Áýelde «Pravda»gazetine Qazaqstannan Ýkraınaǵa iri qaralar aıdap aparylǵany týraly maqala shyǵady. Sol boıynsha ssenarıı jazylyp, ony Máskeý bekitedi. Túsirý jumystaryna kirispes buryn men onyń jóndeıtin jerleri bar ekenin aıttym. Mysaly, «Alpamys bolsań da, sıyrdy úsh jarym myń kılometrge emes, 30 kılometrge aıdap kórshi, ne bolar ekensiń! It-qus bar, jem-shóbi bar, ol degen ońaı sharýa emes, eshkim senbeıdi, bosqa kúlki bolamyz», deımin ǵoı baıaǵy. Sodan sıyrlardyń qalaı aıdalǵandyǵy jónindegi qujattardy izdestirdik. Sóıtsek, mal aıdaıtyn adamdy Qostanaıda eki aı boıy arnaıy oqytypty...», deıdi.
Atalǵan fılmde basty rólderdi J.Qudaıbergenov, M.Nurekeev, J.Kerimtaeva, P.Soldatov, S.Qýanyshbaev, D.Medetbaev sekildi belgili akterler somdaıdy. Rejısser Amangeldi aǵanyń ózi «Turash» rólin kelisti beınelegen. Týyndyny túsirý barysynda jazylǵan ssenarııge birqatar ózgeris engiziledi. Máselen, Málik beınesi bastapqyda epızodtyq ról bolǵanymen, fılmdi túsirý kezinde ol birte-birte bas keıipkerge aınalady.
Jalpy, bizdi qyzyqtyrǵan kórkem fılm ǵana emes, osyǵan negiz bolyp alynǵan oqıǵa edi. Árıne kúrkirep soǵys júrip jatqanda Qazaqstannan sonaý jer túbindegi Ýkraınaǵa jaıaý mal aıdap barý ońaı emes. Úkimet adamdary maldy qalaı jetkizemiz dep myń san oıǵa batqan. Poıyzben jetkizýge talaı vagon men qarjy qajet. Sol kezde Álibı Jangeldın: «Qazaq – mal jaıyn jaqsy biletin halyq. Olar kóship júrip mal baǵýǵa úırengen. Jermen aıdap barsa bolady» degen usynys aıtady. Sóıtip Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdanyna jan-jaqtan jınalǵan bes tabyndy Ýkraınaǵa aıdap aparýǵa sheshim shyǵady. Osy tarıhı oqıǵa týraly merzimdi baspasózde alǵash qalam terbegen jýrnalıstiń biri, kórnekti pýblısıst Nurmahan Orazbek aǵamyz. Ol kisiniń alpysynshy jyldary «Lenınshil jasta» jaryq kórgen maqalasy orysshaǵa aýdarylyp, «Lenınskaıa smena» gazetinde jarııalandy. Nurmahan aǵamyz bul taqyrypqa keıin qaıtyp oralyp, 2009 jyly shyqqan «Kórgen jerden kóz ketpeıdi» atty kitabynda osy jankeshti iske basshylyq jasaǵan Nurahmet Nurjanov aqsaqalmen kezdesip, sol oqıǵany aına-qatesiz jazyp alǵan.
«Marshrýt kartasy boıynsha barar jerimiz 2500 kılometr, – dep bastady áńgimesin Nurahmet aqsaqal, – aýdannan 600 tuıaq qashar, 113 mama sıyr bólindi. Qasharlar aldyna tórt tabyn, mama sıyr bir tabyn, barlyǵy bes tabyn etip aıdap shyqtyq. 50-den asa adambyz, ortamyzda jol sholýshylardyń minisine tórt at, tamaq, júgimizdi artatyn bes arba, bes shatyrymyz bar. 1944 jyldyń 10 maıy. Jaý jaraly jyrtqyshtaı qaıyryla qashyp bara jatqan kez. Áıteýir qurǵaq tamaq, shaı-qurt irimshik degendeı ǵoı. Aýdan ortalyǵynda mıtıng bolyp, aýpartkom hatshysy, aýatkom predsedateli sóıledi. Týysqandyq kómektiń mán-maǵynasyn, barar joldyń qıyndyǵyn, maqsat-mindetimizdi túsindirdi», degen oqıǵa keıipkeri sózin ári jalǵap: «Kúnine 15-16 kılomer alamyz. Jaıaý aıdap, maldy toıdyra, sýyn qandyra júrip otyramyz. Sondyqtan odan tez júrýge bolmaıdy. Alǵashqy mejemiz Jitiqara-tyn. Alǵashqy bir-eki kúnde aıdaýshylar syr bere qoımaǵan. «Qýyrdaqtyń kókesi túıe soıǵanda» degendeı, bes-alty kún qatarynan júrgesin aıdaýshylar salbyrady da qaldy. Áı, zárem ushty-aý. Jetkize almaı, el-jurtqa masqara bolarmyz, maldan aıyrylyp qara basar dep qatty qoryqtym. Barynsha bappen júrýge utyrly jerlerdi tańdaýǵa tyrystym. Amal ne, buryn uzaq jolǵa jaıaý júrmegen jastar, aıaqtaryn aldyryp qoıdy. Qatty qınaldyq. 20-25 kúnde baryp úırendi-aý jurt. Sodan keıin júris qıyn bolmaı qaldy», dep eske alypty sol surapyl kezeńdi Nurahmet qarııa.
Ýkraınaǵa mal aıdap aparǵan azamattar jolda túrli qıyndyqty bastan keshedi. Qapylysta, jolda jarylǵan snarıad saldarynan 11 adam qaza bolady. Kúz túsip, kún salqyndaıdy. Alaıda iri qara qanshama shaqyrym júrse de onsha qońyn bermeıdi. Sóıtip bes jarym aı degende olar sol kezde Voroshılovgrad dep atalǵan qalaǵa aman-esen jetip, aparǵan maldy Ýkraına jurtyna aman-esen tapsyrady.
Aıtpaqshy, «Uzaq qus joly» fılmi 1984 jyly Kıev qalasynda ótken XVII Búkilodaqtyq kınofestıvalde qazylar alqasynyń arnaıy júldesi men «Baýyrlas elderdiń dostyǵy taqyrybyn shynaıy meńgergeni úshin» Ýkraına Jazýshylar odaǵynyń júldesin ıelendi.
