Kıno • 10 Tamyz, 2022

Fılmge arqaý bolǵan jankeshti erlik

32 ret kórsetildi

Jaqynda otandyq bir telearnadan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde elimizden qıyrdaǵy Ýkraınaǵa mal aıdap barǵan qazaqstandyqtar týraly «Uzaq qus joly» atty kórkem fılm kórsetildi. Bul týyndy 1983 jyly jaryqqa shyqqan, ony túsirgen – qazaq kınosynyń qazynasyn «Aqyrǵy amanat», «Ohrana bastyǵy», «Ebelek», «Kimsiń sen, shabondoz?» atty biregeı týyndylarymen baıytqan aıtýly rejısser Amangeldi Tájibaev edi.

Buǵan deıin de atalǵan fı­lm­di talaı márte kórdim. Ási­rese maǵan ańqaý, aqkóńil Má­likti oınaǵan talantty akter Meıirman Nurekeevtiń róli erekshe unaıtyn. Jalpy, bul týyndyda soǵys aıaqtalýǵa ja­qyn qalǵan 1944 jylǵy oqıǵa qamtylǵan. Nemis áskerleri keıin shegingende ózderi basyp alǵan qalalar men selolardy órtep, jergilikti halyqty zor shyǵynǵa ushyratady. Son­dyq­tan Qazaqstannan dostyq kómek retinde Ýkraına halqyna mal aıdap aparý uıǵarylady. Negizi, bul bolǵan oqıǵa. Sondyqtan fılm sıýjeti sonyń jelisinen alynǵan. Osy jaıynda fılm rejısseri Amangeldi Tájibaev erterekte «Jas Alash» gazetine bergen suhbatynda aıryqsha toqtalǵan.

«Tıtrda ssenarıı avtorlary Bolat Ǵabıtov jáne Sergeı Bodrov dep jazylǵanymen, shyn mánisinde, ssenarııdiń basym bóligin jazǵan Oljas Súleı­menov edi. Bul ózi shynaıy oqıǵaǵa negizdelgen dúnıe. Áýelde «Pravda»gazetine Qazaq­­stannan Ýkraınaǵa iri qara­lar aıdap aparylǵany týraly maqala shyǵady. Sol boıyn­sha ssenarıı jazylyp, ony Máskeý bekitedi. Túsirý jumys­taryna kirispes buryn men onyń jóndeıtin jerleri bar ekenin aıttym. Mysaly, «Alpamys bolsań da, sıyrdy úsh jarym myń kılometr­­ge emes, 30 kılometrge aıdap kórshi, ne bolar ekensiń! It-qus bar, jem-shóbi bar, ol degen ońaı sharýa emes, eshkim senbeıdi, bosqa kúlki bolamyz», deımin ǵoı baıaǵy. Sodan sıyrlardyń qalaı aıdalǵandyǵy jónindegi qujattardy izdestirdik. Sóıt­sek, mal aıdaıtyn adamdy Qos­ta­naıda eki aı boıy arnaıy oqytyp­ty...», deıdi.

Atalǵan fılmde basty ról­derdi J.Qudaıbergenov, M.Nu­rekeev, J.Kerimtaeva, P.Sol­datov, S.Qýanyshbaev, D.Me­det­baev sekildi belgili ak­ter­­ler somdaıdy. Rejısser Aman­­geldi aǵanyń ózi «Turash» rólin kelisti beınelegen. Týyn­dyny túsirý barysynda ja­zylǵan sse­narııge birqatar ózge­ris­ engiziledi. Máselen, Málik beınesi bastapqyda epı­zod­tyq ról bolǵanymen, fılm­di túsi­rý kezinde ol birte-birte bas keıip­kerge aınalady.

Jalpy, bizdi qyzyqtyrǵan kórkem fılm ǵana emes, osyǵan negiz bolyp alynǵan oqıǵa edi. Árıne kúrkirep soǵys júrip jatqanda Qazaqstannan sonaý jer túbindegi Ýkraınaǵa jaıaý mal aıdap barý ońaı emes. Úkimet adamdary maldy qalaı jetkizemiz dep myń san oıǵa batqan. Poıyzben jetkizýge talaı vagon men qarjy qajet. Sol kezde Álibı Jangeldın: «Qazaq – mal jaıyn jaqsy biletin halyq. Olar kóship júrip mal baǵýǵa úırengen. Jermen aıdap barsa bolady» degen usynys aıtady. Sóıtip Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdanyna jan-jaq­tan jınalǵan bes tabyndy Ýk­raınaǵa aıdap aparýǵa sheshim shyǵady. Osy tarıhı oqıǵa týraly merzimdi baspasózde alǵash qalam terbegen jýrnalıstiń biri, kórnekti pýblısıst Nur­ma­han Orazbek aǵamyz. Ol kisiniń alpysynshy jyldary «Lenınshil jasta» jaryq kórgen maqalasy orysshaǵa aýdarylyp, «Lenınskaıa smena» gazetinde jarııalandy. Nurmahan aǵamyz bul taqyrypqa keıin qaıtyp oralyp, 2009 jyly shyqqan «Kórgen jerden kóz ketpeıdi» atty kitabynda osy jankeshti iske basshylyq jasaǵan Nurahmet Nurjanov aqsaqalmen kezdesip, sol oqıǵany aına-qatesiz jazyp alǵan.

«Marshrýt kartasy boıynsha barar jerimiz 2500 kılometr, – dep bastady áńgimesin Nurahmet aqsaqal, – aýdannan 600 tuıaq qashar, 113 mama sıyr bólindi. Qasharlar aldyna tórt tabyn, mama sıyr bir tabyn, barlyǵy bes tabyn etip aıdap shyqtyq. 50-den asa adambyz, ortamyzda jol sholýshylardyń minisine tórt at, tamaq, júgimizdi artatyn bes arba, bes shatyrymyz bar. 1944 jyldyń 10 maıy. Jaý jaraly jyrtqyshtaı qaıyryla qashyp bara jatqan kez. Áıteýir qurǵaq tamaq, shaı-qurt irimshik degendeı ǵoı. Aýdan ortalyǵynda mıtıng bolyp, aýpartkom hatshysy, aýatkom predsedateli sóıledi. Týysqandyq kómektiń mán-maǵynasyn, barar joldyń qıyndyǵyn, maqsat-mindeti­mizdi túsindirdi», degen oqıǵa keıip­keri sózin ári jalǵap: «Kú­nine 15-16 kılomer alamyz. Jaıaý aıdap, maldy toıdyra, sýyn qandyra júrip otyramyz. Son­dyqtan odan tez júrýge bol­maı­dy. Alǵashqy mejemiz Jiti­qara-tyn. Alǵashqy bir-eki kúnde aıdaýshylar syr bere qoımaǵan. «Qýyrdaqtyń kókesi túıe soıǵanda» degendeı, bes-alty kún qatarynan júrgesin aıdaýshylar salbyrady da qaldy. Áı, zárem ushty-aý. Jetkize almaı, el-jurtqa masqara bolarmyz, maldan aıyrylyp qara basar dep qatty qoryqtym. Barynsha bappen júrýge utyrly jerlerdi tańdaýǵa tyrystym. Amal ne, buryn uzaq jolǵa jaıaý júrmegen jastar, aıaqtaryn aldyryp qoıdy. Qatty qınaldyq. 20-25 kúnde baryp úırendi-aý jurt. Sodan keıin júris qıyn bolmaı qaldy», dep eske alypty sol surapyl kezeńdi Nurahmet qarııa.

Ýkraınaǵa mal aıdap apar­ǵan azamattar jolda túrli qıyn­dyqty bastan keshedi. Qapy­lysta, jolda jarylǵan sn­arıad saldarynan 11 adam qaza bolady. Kúz túsip, kún salqyn­daıdy. Alaıda iri qara qanshama shaqyrym júrse de onsha qońyn bermeıdi. Sóıtip bes jarym aı degende olar sol kezde Voro­shılovgrad dep atalǵan qalaǵa aman-esen jetip, aparǵan maldy Ýkraına jurtyna aman-esen tapsyrady.

Aıtpaqshy, «Uzaq qus jo­ly» fılmi 1984 jyly Kıev qalasynda ótken XVII Búkil­odaqtyq kınofestıvalde qazy­lar alqasynyń arnaıy júldesi men «Baýyrlas elderdiń dostyǵy taqyrybyn shynaıy meńgergeni úshin» Ýkraına Jazýshylar odaǵynyń júldesin ıelendi.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar