Kınorejıssýradaǵy batyl qadam, tyń ıdeıalarymen búkilálemdik tanymaldylyǵyn ústemeleı túsken qyrǵyz kınosyndaǵy bul jańalyq jaryqqa shyqpaǵan fılmniń ataǵyn qazirdiń ózinde aspandatyp tur.
Maýsym aıynda TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń jáne Qyrǵyzstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń uıymdastyrýymen Ankara qalasynda fılmniń jabyq kórsetilimi ótip, jańa týyndyny Túrkııa Prezıdentiniń bas keńesshisi Iаlchyn Topchy bastaǵan birqatar memleket bıligindegi shendiler baryp tamashalady. Túrkııanyń kınoteatrlar júıesindegi prokat basshylary, aqyly ınternet arnalardyń, telearnalardyń basshylary da tegis qatysyp, túrkııalyq aqparat quraldarynyń jazýyna qaraǵanda, bári de fılmge oń baǵasyn berip úlgergen. Qazir «Manasty» telearnalar, ınternet alańy, kınoteatrlar arqyly kórsetý jóninde mámile jasalyp, halyqaralyq prokatqa shyǵý máselesi qozǵalyp jatyr. «Bir jol, bir beldeý» baǵdarlamasyna sáıkes, fılmdi Qytaı, Túrkııa, Amerıka, Reseı, Fransııa memleketteriniń «kınoshnıkterimen» qaýyshtyrýdyń qadamdary jasalýda.
Netflix jáne Amazon sııaqty álemniń jetekshi dıstrıbıýtorlarymen de mámileler jasalyp, jer betinde mıllıardtan astam jazylýshysy bar áıgili amerıkalyq Netflix alpaýyt kınojelisiniń strımıng alańdaryna shyǵýdyń múmkindigi qarastyrylýda. Jaqyn kúnderi Úndistan men Qytaıda halyqaralyq tusaýkeser josparlanǵan.
600 000 joldan turatyn, Shyǵystyń rýhanı shamshyraǵyndaı «Shahnamadan» 5 ese, «Ilıada» men «Gomerden» 40 ese kóp, kólemi jaǵynan qyrǵyz ádebıetindegi emes, kúlli álemdegi birinshi shyǵarma bolyp esepteletin «Manas-Semeteı» dastanynyń kınematografııadaǵy alǵashqy aıaq alysy osylaısha dúbirli bastalyp jatyr.
Qyrǵyzdyń tańdy tańǵa uryp jyrlaıtyn uly dastanyn dúnıe júziniń kıno alańyna alyp shyǵý júrek jutqan rejısserdiń qolynan kelmese, kez kelgen kóldeneń kók attyǵa jalynan sıpata qoımasy anyq. Al osy «Manastyń uly – Semeteıdi» túsirgen qos rejısserdiń biri qazaq rejısseri desek, qalaı qabyldar edińiz? «Qalaısha?» degen suraqtyń birden kómeıge kepteletini ras. Iá, qazaq kınosyna bólingen memlekettiń mıllıardtaǵan aqshasy uzaq jyldardan beri Aqan Sataev, Rústem Ábdirash, Ermek Tursynov degen úshtiktiń arasynda ǵana úzdiksiz aınalyp jatqanda, Darhan Qojahan degen esim kópshilikke eshnárse ańǵartpaýy da múmkin.
Alaıda qyryq jylǵa jýyq «Qazaqfılm» kınostýdııasynda jumys isteıtin, kórermen jyly qabyldaǵan «Qulannyń ajaly», «Jansebil», «Qazaqı oqıǵa», «Sardar», «Kek», «Kóshpendiler», «Áýreleń», «Balýan Sholaq», «Aqyn» sekildi belgili fılmderde ekinshi rejısser, sondaı-aq «Muhtar Maǵaýın», «Munar...Munar...Munarym... – Iran Ǵaıyp», «Aıaǵan», «Almalyda aýylym», «Altaıdyń altyn tamyry – Ulyqbek Esdáýlet», «General Ertaev», «Saǵadat Nurmaǵambetov. Sońǵy suhbat», «Araldyń arda perzenti – Uzaqbaı Qaramanov» derekti fılmderinde rejısser, prodıýser, redaktor retinde qoltańbasyn qaldyrǵan Darhan Qojahandy qyrǵyzdaǵy syralǵy áriptesteri mártebeli «Manas» fılmin túsirýge qolqa saldy. Tarıhı fılm túsirýde tájirıbesi bar, tasada kele jatqan rejısserimizdi qyrǵyz kınosy arqyly tanýdyń taǵy bir múmkindigi týyp tur, endeshe rejısserdiń shyǵarmashylyq sıpatyn shırata túsýdiń de bir sebebi bul. Endi bárin retimen baıandap kóreıik.
«Prezıdent jáne bomj» atty kınotýyndy túsirýdi bastap, qoǵamnyń qabyldaýy men kórermen suranysyna oraı keıin taǵy úsh serııamen tolyqtyryp, qyrǵyz kınosyndaǵy belgili esimderdiń birine aınalǵan О́mirzaq Tolobekov uzaq tolǵanystan soń nartáýekelge bel býyp, «Manas» jobasyn júzege asyrýdy uıǵarady. Mamandyǵy – jýrnalıst, 1994 jyly Máskeýde Ádebıet ınstıtýtynda oqyǵan. Máskeýdegi Halyqaralyq jazýshylar odaǵynda qyrǵyz ádebıeti boıynsha keńesshilik qyzmet atqarǵan. Naryq kelip, kúnkórisi qıyndaǵan jurt ádebıetti keıingi qatarǵa ysyryp, rýhanııattyń ydyraýy bastalǵanda, kıno óneriniń jarqyn bolashaǵyn boljaǵandaı, alǵashqy kınopovesterin jazyp, kásip retinde shyndap aınalysa bastaıdy.
Keńestik respýblıka kezinde kınematografııasy kósh basynan kóringen «Qyrǵyzfılm» keıingi jyldary qoǵamda óris alyp, eńse kótertpegen saıası oqıǵalardyń degradasııasyna ushyramaı, kerisinshe, dástúrge adaldyǵyn tanytyp damý jolynda ekinshi tynysy ashylyp, kınosymen-aq eldiń kóńil kúıin demep keledi. Jobalaryn sátti júzege asyrǵan qyrǵyz prodıýseri men qazaq rejısseriniń shyǵarmashylyq seriktestigi shıelenisten sharshaǵan qyrǵyz eliniń birligin nyǵaıtýdy kózdeýden týdy. «Prezıdent jáne bomj» Oskarǵa usynylyp, Oskar Akademııasynda kórsetilgennen keıin osy komıtettiń tóraǵasy, qyrǵyzdyń myqty halyq jazýshysy Mar Baıjıev: «О́mirzaq, sen Máskeýde jumys istegen ekensiń. Baıqaımyn, qolyń uzyn, baılanystaryń da kúshti. Seniń halyqaralyq deńgeıge shyǵýǵa múmkindigiń bar. «Manasty» túsirseń qaıtedi?» dep usynys jasaıdy. «Túsirýge bolady, biraq eki sebeppen bas tartamyn. Birinshiden, oǵan úlken qarajat kerek. Al qyrǵyz ekonomıkasynyń jaǵdaıy belgili. Ekinshiden, fılm jaryqqa shyqqan soń qyrǵyzdar mindetti túrde «Manastyń túgin qaldyrmaı, talqandap tastapty» dep kiná artyp shyǵady» dep tartynshyqtaıdy prodıýser.
«Aqbatafılm» – О́mirzaq Tolobekovtiń jeke kınokompanııasy. Prezıdent Sadyr Japarov prodıýserdiń usynysyn qoldap, «qyrǵyz rýhanııatyna qyzmet qylatyn О́mirzaq aǵanyń jaqsy jobasy bar eken» dep el bıznesmenderin osy ssenarıı jelisimen fılm túsirýge kómektesýge shaqyrady. О́.Tolobekov prodıýser retinde fılmdi túsirýge eki rejısserdi shaqyrady. Qyrǵyz akademııalyq drama teatrynyń rejısseri, Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi Egemberdı Bekbolıevti jáne ekinshi rejısser retinde «Qazaqfılmniń» tarıhı týyndylaryna ekinshi rejısser bolyp qatysyp júrgen Darhan Qojahandy shaqyrady.
Darhan Qojahanmen suhbattasqanymyzda, ol «Manas» týraly áńgimesin áriden bastady. Bir Alataýdyń saıasyn «túske deıin – meniki, tústen keıin – seniki» dep, enshisin bólip-jarmaǵan baýyrlas qyrǵyz halqynyń jarty mıllıonnan astam joldan turatyn «Manas» tarıhı eposynyń taǵdyrynda qazaq halqy da az ról oınamaǵan. «Manas» jyryn «Uly dala Ilıadasy» dep atap, aldymen orysqa, orys tili arqyly búkil álemge tanylýyna zor eńbek sińirgen Shoqan Ýálıhanov bolatyn. Budan bólek, áıgili manasshy Saıaqbaı Qaralaevtyń kózi tirisinde erterekte belgili rejısser Bolat Shámshıevtiń te túsirgen derekti fılmi bar. Rejısserdiń aıtýynsha, soǵys aıaqtala sala, 1940-jyldardyń sońynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń úkimeti «Manas» fılmin túsirý jóninde qaýly qabyldaıdy. Alaıda soǵystan keıingi aýyr jaǵdaı Manastyń kórkem shejiresin jasaýǵa múmkindik bermeıdi. Buǵan qosa, 1950 jyldary «Manas» eposynyń basyna qara bult úıirilip, tarıhta qalý-qalmaýy neǵaıbyl zaman týǵanda qyrǵyz aǵaıynnyń «alaqandaı namysyn alyp berýge» atsalysqan, atsalysqan emes-aý, qyrǵyz ultynyń «Manassyz» ómir súrýiniń múmkin emesin dáleldep, taǵdyryn tarıhtan syzyp tastaýǵa qulshynyp otyrǵandardyń daýryqpa talas-tartysyna dáleldi núktesin qoıyp, Manastyń basyn máńgige arashalap bergen uly Muhtar Áýezov ekenin sóz oraıy kelgende aıta ketken jón. Áýezovtiń bul erligin qyrǵyz halqy áli kúnge umytqan joq, qurmetpen aıtyp otyrady. «Jyrdyń órkendep, damý tarıhyna qazaqtyń da qatysy bolǵan» degen kórshilik bazynamyzǵa endi Darhan Qojahannyń da eleýli eńbegi qosyldy dep tolyqtyra tússek, qyrǵyz aǵaıyn da sózimizden sókettik kóre qoımas.
– «Manastyń uly – Semeteı» pesasy qyrǵyz teatrynda qyryq jyldan beri qoıylyp keledi. Dramatýrgııadaǵy osy nusqa prodıýser О́.Tolobekovtiń de kóńilinen shyǵyp, uzaq ýaqyt ábden pisirip, shıratyp baryp, pesa jelisi boıynsha kınossenarıı daıarlaýdy qolǵa alǵan eken. Kez kelgen fılmdegi negizgi másele – basty keıipkerdi adaspaı taný. Basty róldegi akter senim uıalata alsa, kórermen ári qaraıǵy oqıǵaǵa da kúmánsiz senedi. Sondyqtan Semeteıdiń obrazyna dál keletin akterdi uzaq izdedik, nebir eki ıyǵyna eki kisi mingendeı qoby jaýyryn, apaıtós, alpamsa jigitter suryptaýdan ótti. Kúderimiz úzile bastaǵanda Nurlan Muratýýly degen jas jigit tabyla ketti. Jas ta bolsa, kamera aldyndaǵy akterlik harızmasyn tilmen aıtyp jetkize almaımyn. Negizgi rólderdiń bárine qyrǵyz teatr jáne kıno óneriniń betke ustar tájirıbeli akterleriniń birazy tartyldy. Qyrǵyzstannyń El artısti Temırlan Smanbekov, Manastyń anasy Qanykeıdiń rólin Qyrǵyz El artısti Kalıcha Seıdalıeva oınaıdy. Manastyń áıeli, Semeteıdiń anasynyń róli qyrǵyz elindegi eń tanymal ártisterdiń biri Albına Imashevaǵa júkteldi. Bir tańǵalarlyǵy, aqy, aqshaǵa kelgende, qyrǵyz ártisteriniń «tábeti» bizdiń ártisterdikindeı emes, qanaǵaty basym. Ataǵynan at úrkıtin halyq ártisteriniń ózi shaǵyn ǵana epızodtyq róldi yqylaspen qabyl alady eken. Árıne bul jerde qazaq pen qyrǵyzdy salystyrýdyń reti joq, bárin qarjylyq múmkindik sheshedi ǵoı, – deıdi D.Qojahan.
Darhan aǵamyzdyń aıtýynsha, qyrǵyz kınosynda operatorlyq jumystyń myqty mektebi qalyptasqan. Kıno salasyn órkendetýmen ǵana aınalysqan tutas býynmen qalaı maqtansa da, jarasady. Sh.Aıtmatov qyrǵyz kınematografııasynyń basshysy bolyp turǵanda kıno ónerin jandandyrýǵa bar kúshin salǵany belgili. Qyrǵyz kınosy dáýirlep turǵan kezde jastarynyń mol shoǵyryn Máskeýden arnaıy oqytyp alǵan. «Manas» fılminde de rejısserler qyrǵyz jeriniń maqtanysh tutar jaǵrapııalyq kórinisi kóz tartar sulýlyǵyn tutas operator kamerasynan qaǵys qaldyrmaǵan. Qyrǵyz jeriniń jylt-jylt etken merýerti men marjany – Ystyqkól jaǵalaýy da tolyǵymen qamtyldy. Shýdyń shúıgin jaılaýy men erke Talas boıy da ejelden qyrǵyz operatorlarynyń shabyttana jumys isteıtin qasterli mekeni. Sonymen birge qarjy únemdeý maqsatynda Buqar men Qoqandy qamtıtyn oqıǵalardyń bári de kompıýterlik grafıkanyń kómegimen, al keıbir epızodtar qazaqstandyq áriptesteriniń seriktestigimen Almaty men elordada túsirildi. Qazir grafıkanyń zamany, Semeteı ákesi ólgen soń Buqardaǵy naǵashylarynyń qolynda ósedi. Sol zamandaǵy Buqar shaharynyń beınesi О́zbekstanǵa barmaı-aq, grafıka kómegimen jasaldy. Bastapqyda prodıýserdiń Semeteı men Qońyrbaıdyń soǵysatyn kórinisine 2 000 adam shaqyratyn oıy bolǵan eken. Biraq grafıkany jasaıtyn mamandar «aldyńǵy qatarǵa 100-200 adam qoısańyz jetkilikti, kompıýtermen ózimiz ulǵaıtyp alamyz» deıdi, rasynda da, bataldy kórinisteri jer qaıysqan qalyń qolmen sátti oryndalǵan.
Bir qyzyǵy, Darhan Qojahannyń kınodaǵy eń alǵashqy qadamy «Qyrǵyzfılmnen» bastalǵan. Ol kezde, 1988 jyly shetelde qalyp qoıǵan qyrǵyz boksshynyń ómiri týraly túsirilgen «Nokdaýn» degen fılmge jas rejısser assıstent bolyp kelgen edi. Keıingi jyldarda da qyrǵyz kınosynan qol úzgen joq. Mine, tájirıbesi tolysqan shaǵynda tarıhı týyndy túsirýge qaıta oraldy. О́mirin tek kıno ónerimen ǵana baılanystyrǵan rejısserdiń bul taraptaǵy oıy qyzyq ári tereńge tartady. «Kórkem fılmderde tarıhı dáldiktiń saqtalýy basty shart emes ekenin rejısserler aıtýdaı aıtyp keledi. Qazir batys kınosynda aǵylshyn arıstokrattaryn qara násildi akterler oınap júr. Kez kelgen tarıhı kartınanyń basty maqsaty – belgili bir tarıhı tulǵa nemese oqıǵa arqyly qyzyqty baıan qurastyrý, kórermenge oı túsirý, rýh oıatý, tipti bolmaǵanda, tarıhtaǵy sol kezeńdi kópshilikke tanystyrý. Detaldiń dáldigin, absolıýtti shyndyqty kútip otyrǵan kórermen bul kórgen dúnıeniń derekti emes, kórkem fılm ekenin túsinýi kerek. Rejısser shyǵarmashylyq qııalyn sharyqtatpasa, ótken dáýirdi óz qııalymen damytyp, búgingi kúnniń ıdeıasymen sabaqtastyra almasa, onyń nesi rejısser? Qaı jeri kıno?» deıdi kúıinip.
Tarıhı taqyryptaǵy fılmderge baılanysty synnyń kóp aıtylatynyn meńzegen saýalymyzǵa Darhan aǵamyz osylaı jaýap qatty. Damyǵan qyrǵyz demokratııasy tek saıasatta ǵana belsendi emes, ol kınosynyń da qýatty qozǵaýshy kúshi, syn ár taraptan jáne óte ótkir aıtylady. Fılm ekranǵa shyqpaı jatyp tópelegen synnyń astynda qalǵan Tolobekovtiń aıtýynsha, jalpy jurttyń synmen isi joq. Syn óner men mádenıetke belsendi aralasatyn adamdar tarapynan aıtylady. «Manastyń» da mańdaıynan sıpamady. «Tarıhı shyndyqty burmalap kórsetti», «Túsirmeý kerek edi, túsirgen soń «Troıa» sııaqty mol qarajatpen túsirý kerek edi», «Az qarajatpen nesine áýre bolyp túsirip jatyr?» degen ádiletti-ádiletsiz aıtylatyn pikirler prodıýserge álsin-álsin baǵyttalyp jatady. Tipti «Manas pen Semeteıdi qozǵamaý kerek, arýaǵy urady» dep myń buralań joldy bastan keshirip, teledıdardan kórsetilip, radıodan berilip, spektaklder sahnalanǵan ulyq shyǵarmadan mıstıka, mıf izdegender de tabyldy. Mundaıda, arýaq syılap ósken eldiń balasy emes pe, prodıýserdiń kóńili sekem alyp ta qalǵan kezi bolǵan. Bataldy kórinisterde at qulap, adam jyǵylatyn epızodtardy kaskaderler oryndap jatqanda, álgindeı buralqy sózdi qulaǵy shalǵan О́mirzaq aǵamyz akterlerdiń arqa-moıny aman bolsa eken dep «Allalap» ártisterdiń aınalasynan shyqpaı, sharq uryp, damylsyz duǵa jasap júripti. Qudaı ózi jar bolyp, taý-tastyń shatqaly, ózen-kóldiń ortasyndaǵy qıyn trıýktardyń bárin akterler aman-saý oryndap shyqqan. «1960-jyldary úndiler «Mahabharatany» túsirdi, keıin kınokompanııanyń kóp qarajatqa qoly jetkende, ekinshi nusqasyn túsirdi. Sol sekildi, «Manasty» da áli myń qaıtara túsirýdiń múmkindigi bar, oǵan epostyń rýhanı qarym-qýaty tolyǵymen jetedi, qunary mol, túgesilmeıtin, áleýeti mol shyǵarma ekenin mártebeli kórermen túsinse eken», deıdi О́.Tolobekov.
Serıal emes, eki saǵattan artyq júretin tolyqmetrajdy fılmdi prodıýser Úkimetten bir tıyn da almastan ózi qarajat taýyp túsirdi. Prodıýser fılmniń jalpy bıýdjeti 1 mln dollar bolǵanyn aıtady. Qalǵan qural-jabdyq, kıim sııaqty rekvızıtterdi «Qazaqfılmnen» jalǵa alǵan. Anımasııasy, orys tilindegi dybystalýy Reseıde jasaldy. Prokaty sátti júzege asyrylsa, prodıýser kásipkerlerdiń qarjysyn qaıtaryp berýdi de oılaıdy. Onda kásipkerler demeýshi emes, seriktes bolyp shyǵady.
Qyrǵyzstanǵa qaraǵanda Qazaqstanda kıno salasyna bólinetin qarjy áldeqaıda kóp.
Osy oraıda aıta keteıik, «Qurmanjan datqa» fılmin memleket qarjylandyryp, 1,5 mln dollarǵa túsirildi. Qyrǵyz halyq ártisiniń bir kúndik qalamaqysy – 70-80 dollar. Eńbek sińirgen ártisterge 40-50 dollar tólenedi. О́.Tolobekovtiń aıtýyna qaraǵanda, «Manasqa» bar mahabbaty men súıispenshiligin salyp turyp taza entýzıazmmen túsken akterler úshin qyrǵyz kıno óneriniń namysy jáne qyrǵyz eliniń yntymaǵy bárinen bıik turady. Fılm eki aıǵa jýyq ýaqyt túsirilip, túsirilimi aıaqtalǵannan keıin de keıbir detaldar men epızodtardy qosymsha qaıta túzetip túsirý jumysy taǵy bir jylǵa sozyldy.
Tarıhı taqyryptaǵy fılm túsirý degenińiz – qıyn, jaýapty, sonymen birge alǵysymen birge qarǵysy qatar júretin, qazaqsha qısyndaǵanda, rızalyǵy da, «rahmeti» de joq raqymsyz jumys. Dáldikpen jazylatyn ssenarıı, durys qısyn, sol tarıhı kezeńge dál keletin kıim, qarý-jaraq, dramaǵa sáıkes ózge de dekorasııa men detaldar, daıyndyqpen kelgen ártister toby, ágárákı, osynyń bireýi tarıhı shyndyqpen úılespedi dep tabylsa, esil eńbektiń bári esh bolyp, rejısserdi prodıýserimen qosyp qara esekke teris mingizedi. Soǵan qaramastan, «Manastyń», qyrǵyz rýhanııatynyń aldyndaǵy jaýapkershilikti arqalaı otyryp, jeke adamnyń taǵdyry arqyly qyrǵyz halqynyń tutas tarıhyn tolǵaǵan kórkem týyndy túsirýge bel býyp, kúrdeli hám ultqa kerek úlken jumysty atqarǵan túsirý tobynyń eńbegine sáttilik tileımiz.
25 tamyzdan bastap qyrǵyz eliniń barlyq kınoteatrynda kópten kútken «Manastyń uly – Semeteı» fılmi prokatqa shyǵady.
ALMATY
