Ekonomıka • 14 Tamyz, 2022

Alma ımportyn shekteı alamyz ba?

852 ret kórsetildi

Erte kóktemde baý-baqsha da­qyldary segmenti ókilderi alma ımportyna ishinara shekteý qajettigin aıtqan bolatyn. Jaqynda bul másele taǵy kó­terildi. «Importty shek­teý qajet» degen pikirdi qol­daı­tyndar bıylǵy mol ónimdi alǵa tartady. Bıyl el boıynsha alma ǵana emes, barlyq jemis túri mol ónim bergen jyl boldy. Qara órik, sary órikten aǵashtyń beli qaıysyp, qalǵany mal azyǵyna aınalyp jatyr.

Baǵban mol ónimdi tógip-shashyp al­maı, ishki naryqqa shyǵaryp, keler jylǵa qam jasaǵysy keledi. Biraq kóp qóńilinde ımportty shekteımiz dep almasyz qalmaımyz ba degen qaýip bar. Alma – baǵasy qoljetimdi, úlken-kishi súısinip jeıtin jemis túri. Jyl saıynǵy alma eksportyna jumsalatyn shyǵyn 1 mlrd dollar ekeni osyǵan deıin de aıtylǵan. Baý-baqsha daqyldary segmentiniń oıyn­shylary osy qarjynyń kem degende 50 paıyzyn elde qaldyrýǵa múmkindik baryn, ony ýystan shyǵaryp alyp otyrǵanymyzdy aıtady. Basty kemshilik – memlekettiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy basymdyqty tek eki baǵytpen shektep qoıýda. Taratyp aıtsaq, bizde aýyl sharýashylyǵy degende eske túseri – mal men egin sharýashylyǵy. Qalǵanyn arbanyń besinshi dońǵalaǵy retinde qarastyratyn kózqaras qalyptasqan. Mundaı kózqaras óz jerimizde ósken baý-baqsha daqyldaryn ımporttan qorǵaýǵa kedergi bolyp otyr.

Dala-Fruit.kz kompanııa­synyń negizin qalaǵan qazaq­standyq fermer, Alma ósi­rýshiler qaýym­dastyǵynyń tór­aǵasy Bolatbek Álıev Almatyda jýrnalıstermen kezdesken kezde elde baý-baqsha daqyldary, onyń ishinde alma pisken kezde alma ımportyn shekteý qajet degen másele kótergen bolatyn. Onyń aı­týynsha, shekteý merzimi ýa­qytsha, tamyz ben jeltoqsan arasyn qamtýǵa tıis. Sebebi tamyz aıynda óz jerimizde baý-baqsha ónimderiniń barlyq túri pisip, qambaǵa túsedi. «Alma áleýmettik mańyzy joq baý baqsha daqyly bolǵandyqtan, memleket onyń baǵasyn nazarda ustaýǵa da, re­tetýge de múddeli emes. Qu­zyr­­­ly oryndarda jergilikti baý-baqsha ósirýmen aınalysa­tyn baǵbandardy qoldasaq, Qy­taıdaǵy nemese Irandaǵy baǵbandar ókpelep qalýy múmkin degen qorqynysh bar sııaqty. Sebebi Reseı men О́zbekstan úshin biz eń bas­ty ımporter elmiz. Onyń keı­bir qyrlary memlekettik kelisimder sheńberinde hattalyp qoıǵan. Biraq soǵan qaramaı alma ósirýmen aına­lysqysy keletinderdiń qatary ósip keledi.

«Alma ımportyna shekteý otandyq naryqty qoldaý úshin kerek. Al qazirgi ustanym fer­merlerdi yntalandyra almaıdy. Importty shekteý týraly usy­nys Úkimettiń ekono­mıkadyq blogyna unaıdy dep oılaımyn. О́zin-ózi saqtaý nemese tótenshe jaǵdaılardan saqtandyrý sezimi tek fermerde emes, sheneýnikte de bolýy kerek edi. Almanyń otany degen atymyz bar. Baǵaǵa tarıf arqyly qoldaý bildirý eko­­no­mıkalyq saıasattyń basym baǵyty bolý kerek», deıdi B.Álıev.

Qazir alma jıyn-terin maýsymy bastaldy. Biraq kóktemgi aıtylǵan usynys sol kúıinde qaldy. «Endi ne istemek kerek» degen saýalǵa da jaýap berilgen joq. Almadan tosap nemese sýsyn daıyndap alýǵa qant ta tapshy, qaıta óńdeýmen aınalysatyn zaýyttar da az. Almany az kólemde bolsa da saqtaýǵa, odan qanty az shyryn daıyndaýǵa múmkindik barlar biren-saran, al ózgeler qaıtpek?

Ýaqytsha jáne ishinara shekteý EAEO tájirıbesinde bar. Mysaly, Reseı bıyl Odaqqa múshe elder arasyndaǵy keli­simge sáıkes tamyz-jel­toq­san aılarynda Qytaı men Pol­shadan keletin alma ım­portyna ishinara shekteý qoıǵan. Sebebi bıyl Reseı úshin almaly jyl boldy. Ázirge almadan álemdik eksporttyń shamamen 15 paıyzy KHR-dyń úlesinde. Qytaıdyń alma ósi­retin jeri dúnıe júzindegi jalpy alqaptyń shamamen 50 paıy­zyn quraıdy. Al Italııanyń úlesi – 10 paıyz. Atalǵan el­derdiń bári naýqan kezinde ımport­ty shekteý arqyly ishki na­ryqty qorǵaıdy, fermerlerin qoldaıdy. Dámi bal tatyǵan al­ma álem úshin qat. Mundaı alma suryptary Qazaqstanda bar. Sol sebepti Qazaqstanda ósirilgen almanyń teń jartysy ımport asty nemese almanyń dámi emes, túrine basymdyq berip, qazaqtyń «asqazanyna jat» alma suryptaryn ósirýge basym­dyq bere bas­tady.

«Mundaı shekteýdi biz­diń eldiń de qoldanǵanyn qalaımyz. Sharýany qoldaý mem­lekettik sýbsıdııamen shek­telmeıdi. Im­portty ýaqytsha shekteý baý-baqsha daqyldary segmentin damytady, jeke qosalqy sharýa­shylyqtardyń baǵytyn zamanaýılandyrady», deıdi B.Álıev.

Jazdyń sońy men qara kúzde ishki naryqtaǵy alma baǵasyna ınflıasııa da, devalvasııa da áser etken joq. Baǵa úsh jyldan beri turaqty – kılosy baǵasy men sortyna qaraı 300-450 teńgeniń arasynda turaqtaldy. Elimizde ósken alma­nyń naryqtaǵy úlesi jyl saıyn artyp keledi. Baý-baqsha daqyldary ónimderin memlekettik qoldaýdyń tetik­terin ózgertetin kez keldi. Aı­talyq, baý-baqshamen aınalys dep jer beredi, arzandatylǵan nesıemen qamtamasyz etiledi, shyǵynnyń biraz bóligi ın­vestısııalyq sýb­sıdııa ese­binen jabylady. Biraq ishki naryqty kórshi mem­leketterdiń arzan jáne sapasyz ónimi jaýlap alǵanda, mem­lekettiń bergen kómegi álsi­rep, ım­port­pen teketirese almaı qa­lady. Salystyrar bolsaq, Túrik­­menstandaǵy memle­kettik qoldaý kólemi bizben salystyrǵanda azdaý. Bul elde sý men gaz tegin.

«Biz basqa da sharalardy, máselen, tarıftik emes retteýdi engizýdi suraımyz. Bul keden qyzmeti, memlekettik kirister komıteti arqyly retteledi. Ishki ekonomı­kany syrtqy faktorlardan osyndaı tetik­ter arqyly ǵana qorǵaı alamyz. Bul arada óz jerimizde ósetin baý-baqsha ónim­derine qatysty qoldaýdy aıtyp otyr­myn. Mysaly, otandyq baǵ­bandar sıtrýs jemis­terin ósirýge mamandanbaǵan. Oǵan eshqan­daı shekteý bolmaýy kerek», deıdi B.Álıev.

Qazaqstannyń baý-baqsha seg­menti ókilderi úshin basty problema – qoljetimdi naryq kózi. Fer­merlerlerdiń sózine den qoı­saq, almanyń bastapqy baǵasy – 120-200 teńge. Bul fermerdiń qal­tasynda qalatyn qarjy. Qara bazardaǵy baǵa – 400-500 teńge, dúken sórelerindegi baǵa odan da qymbat. Aradaǵy aıyrmashylyq deldaldardyń qaltasyna ketedi. Saıyp kelgende deldal tabysy fermer tabysynan eki ese kóp. Nátı­jesinde, elimizde ár adam­nyń ortasha alma tutynýy jylyna 8 kılo deńgeıinde qalyp otyr. Damyǵan elderde bul kór­set­­kish – 120 kılo. Al Reseıde 25 kılo bolsa, О́zbekstanda – 90 kılo.

Qazaqstan almaǵa degen ishki qajettiliktiń 70 paıyzyn syrt­tan ımporttaıdy. Bul múm­kin­digimizdiń kemshindigi emes, almany saqtaıtyn qoıma­lar­dyń tapshylyǵy. Elimizdiń oń­tús­tik óńirlerinde baý-baq­­sha al­qaptaryn keńeıtý ar­qy­ly jemis-jıdek ımportyn almas­tyrýǵa jol ashylatyny osyǵan deıin de talaı ret aıtylǵanmen, ony saqtaý máselesine kelgende únimiz shyqpaı qaldy.

Túrkistan oblysyndaǵy «Amangeldi» JShS quryl­taı­shysy Nurlan Quralovtyń aıtýynsha, baý-baqsha daqyldary segmentin damytýǵa keshendi túr­de qaraý kerek. Saýda jáne ın­tegrasııa mınıstrligi 500 mlrd teńge ınvestısııalaý arqyly kóterme saýda ortalyqtary jelisin salýdy josparlap otyr. Biraq fermerlerde onda otandyq ónimderge oryn bar ma degen kú­dik bar. El ishinde qara kúzde alys-ja­qyn shetelderdiń dámi tatymaıtyn arzan jemisterin tómen baǵamen satyp alyp, erte kóktemde saýdaǵa shyǵara ma degen qaýip bar. Sebebi kóterme saýda je­lisi qurylysyn bas­taýdy qolǵa alǵan Úkimet fermerlermen qandaı kelisimshartqa otyrý qajetin, tipti ortadaǵy deldaldardyń úlesine deıin osy segmenttiń ókilderimen bir­ge aqyl­dasyp otyryp she­shýi kerek.

Strategııalyq basym ba­ǵyt bolmaǵan­dyqtan jemis-jıdek­ke qajettilik ımport arqyly sheshildi. О́z ónimderimiz bolmashy baǵaǵa qyr asyp ketti. Kúni keshe elge barǵanda aýylda qaýyn-qarbyz egip, alma bap­taı­tyn aǵamyz «Baqsha ónim­deriniń qalǵany, qalta túbi – Qazaq­standa qalady, ózgesi shetelge ke­tedi» dep qaljyńdaǵany bar. Ortadaǵy deldaldar qansha adam­nyń alma ótkizetinin aldyn ala bilip, alys-jaqyn sheteldegi saýda núktelerine habar berip turatyn kórinedi. Estýimizshe, osyǵan deıin qazaq dalasynda ósken jemis ataýly Reseı arqyly Eýropa elderine tasymaldandy. Bıylǵy baǵyttyń baǵdary ázirge belgisiz. Sebebi logıstıkalyq qoımalar kem­shin, almasyn qysqa baptap saqtap, al­daǵy kóktemge deıin saýdalaýǵa ekiniń birinde múmkindik joq. Ekonomıkalyq sarapshy Denıs Krıvosheev fermerlerdiń usynysyn túbi­rinen túsinetinin, qoldaı­tynyn, shekteýdi kezeń-ke­zeńimen júr­gizý qajettigin aıtady. Biz ishki na­ryqta Reseı nemese Qytaı alma­larynyń baǵasymen teńese almaımyz. Sebebi bul elderde ty­ńaıtqyshtar ózderinde shyq­qandyqtan baǵa arzan. Al­ǵashqy jyly ishinara, kemi 30, keıingi jyldary 50 paıyzdyq shekteý arqyly ımportty azaıtý jaıyn sheshýge bolady. Múmkin birer jylda 100 paıyzdyq qamtamasyz etýge jetip qalarmyz. Biraq dál qa­zir paıyzdyq shekteý kerek. Bolmasa, alma ımportyn shek­teımiz dep qara kúzde taǵy da alma izdep qyr asyp ketýimiz bek múmkin.

«Qazaqstanda alma bel­deýi Alataýdan bas­talyp, Túr­kis­tannyń Túlkibasy, Saıra­my, ar jaǵy Qazyǵurtqa deıin jalǵasady. Ishki naryqta sura­nysqa ıe alma suryptary osylar. Biz munymen shektelmeı, eldiń barlyq óńirinde tózimdi alma suryptaryn daıyndaý­dy qolǵa alýymyz kerek. Qalaýyn tapsa, barlyq aımaqtyń tabıǵatyna beıimdelgen alma suryptaryn shyǵarýǵa bolady. Eger memleket alma ósirýge joǵary deńgeıde mán bermese, basymdyq berip qaramasa, eshteńe ózgermeıdi», deıdi D.Krıvosheev.

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar