Baǵban mol ónimdi tógip-shashyp almaı, ishki naryqqa shyǵaryp, keler jylǵa qam jasaǵysy keledi. Biraq kóp qóńilinde ımportty shekteımiz dep almasyz qalmaımyz ba degen qaýip bar. Alma – baǵasy qoljetimdi, úlken-kishi súısinip jeıtin jemis túri. Jyl saıynǵy alma eksportyna jumsalatyn shyǵyn 1 mlrd dollar ekeni osyǵan deıin de aıtylǵan. Baý-baqsha daqyldary segmentiniń oıynshylary osy qarjynyń kem degende 50 paıyzyn elde qaldyrýǵa múmkindik baryn, ony ýystan shyǵaryp alyp otyrǵanymyzdy aıtady. Basty kemshilik – memlekettiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy basymdyqty tek eki baǵytpen shektep qoıýda. Taratyp aıtsaq, bizde aýyl sharýashylyǵy degende eske túseri – mal men egin sharýashylyǵy. Qalǵanyn arbanyń besinshi dońǵalaǵy retinde qarastyratyn kózqaras qalyptasqan. Mundaı kózqaras óz jerimizde ósken baý-baqsha daqyldaryn ımporttan qorǵaýǵa kedergi bolyp otyr.
Dala-Fruit.kz kompanııasynyń negizin qalaǵan qazaqstandyq fermer, Alma ósirýshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Bolatbek Álıev Almatyda jýrnalıstermen kezdesken kezde elde baý-baqsha daqyldary, onyń ishinde alma pisken kezde alma ımportyn shekteý qajet degen másele kótergen bolatyn. Onyń aıtýynsha, shekteý merzimi ýaqytsha, tamyz ben jeltoqsan arasyn qamtýǵa tıis. Sebebi tamyz aıynda óz jerimizde baý-baqsha ónimderiniń barlyq túri pisip, qambaǵa túsedi. «Alma áleýmettik mańyzy joq baý baqsha daqyly bolǵandyqtan, memleket onyń baǵasyn nazarda ustaýǵa da, retetýge de múddeli emes. Quzyrly oryndarda jergilikti baý-baqsha ósirýmen aınalysatyn baǵbandardy qoldasaq, Qytaıdaǵy nemese Irandaǵy baǵbandar ókpelep qalýy múmkin degen qorqynysh bar sııaqty. Sebebi Reseı men О́zbekstan úshin biz eń basty ımporter elmiz. Onyń keıbir qyrlary memlekettik kelisimder sheńberinde hattalyp qoıǵan. Biraq soǵan qaramaı alma ósirýmen aınalysqysy keletinderdiń qatary ósip keledi.
«Alma ımportyna shekteý otandyq naryqty qoldaý úshin kerek. Al qazirgi ustanym fermerlerdi yntalandyra almaıdy. Importty shekteý týraly usynys Úkimettiń ekonomıkadyq blogyna unaıdy dep oılaımyn. О́zin-ózi saqtaý nemese tótenshe jaǵdaılardan saqtandyrý sezimi tek fermerde emes, sheneýnikte de bolýy kerek edi. Almanyń otany degen atymyz bar. Baǵaǵa tarıf arqyly qoldaý bildirý ekonomıkalyq saıasattyń basym baǵyty bolý kerek», deıdi B.Álıev.
Qazir alma jıyn-terin maýsymy bastaldy. Biraq kóktemgi aıtylǵan usynys sol kúıinde qaldy. «Endi ne istemek kerek» degen saýalǵa da jaýap berilgen joq. Almadan tosap nemese sýsyn daıyndap alýǵa qant ta tapshy, qaıta óńdeýmen aınalysatyn zaýyttar da az. Almany az kólemde bolsa da saqtaýǵa, odan qanty az shyryn daıyndaýǵa múmkindik barlar biren-saran, al ózgeler qaıtpek?
Ýaqytsha jáne ishinara shekteý EAEO tájirıbesinde bar. Mysaly, Reseı bıyl Odaqqa múshe elder arasyndaǵy kelisimge sáıkes tamyz-jeltoqsan aılarynda Qytaı men Polshadan keletin alma ımportyna ishinara shekteý qoıǵan. Sebebi bıyl Reseı úshin almaly jyl boldy. Ázirge almadan álemdik eksporttyń shamamen 15 paıyzy KHR-dyń úlesinde. Qytaıdyń alma ósiretin jeri dúnıe júzindegi jalpy alqaptyń shamamen 50 paıyzyn quraıdy. Al Italııanyń úlesi – 10 paıyz. Atalǵan elderdiń bári naýqan kezinde ımportty shekteý arqyly ishki naryqty qorǵaıdy, fermerlerin qoldaıdy. Dámi bal tatyǵan alma álem úshin qat. Mundaı alma suryptary Qazaqstanda bar. Sol sebepti Qazaqstanda ósirilgen almanyń teń jartysy ımport asty nemese almanyń dámi emes, túrine basymdyq berip, qazaqtyń «asqazanyna jat» alma suryptaryn ósirýge basymdyq bere bastady.
«Mundaı shekteýdi bizdiń eldiń de qoldanǵanyn qalaımyz. Sharýany qoldaý memlekettik sýbsıdııamen shektelmeıdi. Importty ýaqytsha shekteý baý-baqsha daqyldary segmentin damytady, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń baǵytyn zamanaýılandyrady», deıdi B.Álıev.
Jazdyń sońy men qara kúzde ishki naryqtaǵy alma baǵasyna ınflıasııa da, devalvasııa da áser etken joq. Baǵa úsh jyldan beri turaqty – kılosy baǵasy men sortyna qaraı 300-450 teńgeniń arasynda turaqtaldy. Elimizde ósken almanyń naryqtaǵy úlesi jyl saıyn artyp keledi. Baý-baqsha daqyldary ónimderin memlekettik qoldaýdyń tetikterin ózgertetin kez keldi. Aıtalyq, baý-baqshamen aınalys dep jer beredi, arzandatylǵan nesıemen qamtamasyz etiledi, shyǵynnyń biraz bóligi ınvestısııalyq sýbsıdııa esebinen jabylady. Biraq ishki naryqty kórshi memleketterdiń arzan jáne sapasyz ónimi jaýlap alǵanda, memlekettiń bergen kómegi álsirep, ımportpen teketirese almaı qalady. Salystyrar bolsaq, Túrikmenstandaǵy memlekettik qoldaý kólemi bizben salystyrǵanda azdaý. Bul elde sý men gaz tegin.
«Biz basqa da sharalardy, máselen, tarıftik emes retteýdi engizýdi suraımyz. Bul keden qyzmeti, memlekettik kirister komıteti arqyly retteledi. Ishki ekonomıkany syrtqy faktorlardan osyndaı tetikter arqyly ǵana qorǵaı alamyz. Bul arada óz jerimizde ósetin baý-baqsha ónimderine qatysty qoldaýdy aıtyp otyrmyn. Mysaly, otandyq baǵbandar sıtrýs jemisterin ósirýge mamandanbaǵan. Oǵan eshqandaı shekteý bolmaýy kerek», deıdi B.Álıev.
Qazaqstannyń baý-baqsha segmenti ókilderi úshin basty problema – qoljetimdi naryq kózi. Fermerlerlerdiń sózine den qoısaq, almanyń bastapqy baǵasy – 120-200 teńge. Bul fermerdiń qaltasynda qalatyn qarjy. Qara bazardaǵy baǵa – 400-500 teńge, dúken sórelerindegi baǵa odan da qymbat. Aradaǵy aıyrmashylyq deldaldardyń qaltasyna ketedi. Saıyp kelgende deldal tabysy fermer tabysynan eki ese kóp. Nátıjesinde, elimizde ár adamnyń ortasha alma tutynýy jylyna 8 kılo deńgeıinde qalyp otyr. Damyǵan elderde bul kórsetkish – 120 kılo. Al Reseıde 25 kılo bolsa, О́zbekstanda – 90 kılo.
Qazaqstan almaǵa degen ishki qajettiliktiń 70 paıyzyn syrttan ımporttaıdy. Bul múmkindigimizdiń kemshindigi emes, almany saqtaıtyn qoımalardyń tapshylyǵy. Elimizdiń ońtústik óńirlerinde baý-baqsha alqaptaryn keńeıtý arqyly jemis-jıdek ımportyn almastyrýǵa jol ashylatyny osyǵan deıin de talaı ret aıtylǵanmen, ony saqtaý máselesine kelgende únimiz shyqpaı qaldy.
Túrkistan oblysyndaǵy «Amangeldi» JShS quryltaıshysy Nurlan Quralovtyń aıtýynsha, baý-baqsha daqyldary segmentin damytýǵa keshendi túrde qaraý kerek. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi 500 mlrd teńge ınvestısııalaý arqyly kóterme saýda ortalyqtary jelisin salýdy josparlap otyr. Biraq fermerlerde onda otandyq ónimderge oryn bar ma degen kúdik bar. El ishinde qara kúzde alys-jaqyn shetelderdiń dámi tatymaıtyn arzan jemisterin tómen baǵamen satyp alyp, erte kóktemde saýdaǵa shyǵara ma degen qaýip bar. Sebebi kóterme saýda jelisi qurylysyn bastaýdy qolǵa alǵan Úkimet fermerlermen qandaı kelisimshartqa otyrý qajetin, tipti ortadaǵy deldaldardyń úlesine deıin osy segmenttiń ókilderimen birge aqyldasyp otyryp sheshýi kerek.
Strategııalyq basym baǵyt bolmaǵandyqtan jemis-jıdekke qajettilik ımport arqyly sheshildi. О́z ónimderimiz bolmashy baǵaǵa qyr asyp ketti. Kúni keshe elge barǵanda aýylda qaýyn-qarbyz egip, alma baptaıtyn aǵamyz «Baqsha ónimderiniń qalǵany, qalta túbi – Qazaqstanda qalady, ózgesi shetelge ketedi» dep qaljyńdaǵany bar. Ortadaǵy deldaldar qansha adamnyń alma ótkizetinin aldyn ala bilip, alys-jaqyn sheteldegi saýda núktelerine habar berip turatyn kórinedi. Estýimizshe, osyǵan deıin qazaq dalasynda ósken jemis ataýly Reseı arqyly Eýropa elderine tasymaldandy. Bıylǵy baǵyttyń baǵdary ázirge belgisiz. Sebebi logıstıkalyq qoımalar kemshin, almasyn qysqa baptap saqtap, aldaǵy kóktemge deıin saýdalaýǵa ekiniń birinde múmkindik joq. Ekonomıkalyq sarapshy Denıs Krıvosheev fermerlerdiń usynysyn túbirinen túsinetinin, qoldaıtynyn, shekteýdi kezeń-kezeńimen júrgizý qajettigin aıtady. Biz ishki naryqta Reseı nemese Qytaı almalarynyń baǵasymen teńese almaımyz. Sebebi bul elderde tyńaıtqyshtar ózderinde shyqqandyqtan baǵa arzan. Alǵashqy jyly ishinara, kemi 30, keıingi jyldary 50 paıyzdyq shekteý arqyly ımportty azaıtý jaıyn sheshýge bolady. Múmkin birer jylda 100 paıyzdyq qamtamasyz etýge jetip qalarmyz. Biraq dál qazir paıyzdyq shekteý kerek. Bolmasa, alma ımportyn shekteımiz dep qara kúzde taǵy da alma izdep qyr asyp ketýimiz bek múmkin.
«Qazaqstanda alma beldeýi Alataýdan bastalyp, Túrkistannyń Túlkibasy, Saıramy, ar jaǵy Qazyǵurtqa deıin jalǵasady. Ishki naryqta suranysqa ıe alma suryptary osylar. Biz munymen shektelmeı, eldiń barlyq óńirinde tózimdi alma suryptaryn daıyndaýdy qolǵa alýymyz kerek. Qalaýyn tapsa, barlyq aımaqtyń tabıǵatyna beıimdelgen alma suryptaryn shyǵarýǵa bolady. Eger memleket alma ósirýge joǵary deńgeıde mán bermese, basymdyq berip qaramasa, eshteńe ózgermeıdi», deıdi D.Krıvosheev.
ALMATY
