Ádebıet • 15 Tamyz, 2022

Oqý men oqymaý hám talǵam

79 ret kórsetildi

Kitap oqý – talǵamnan. Kim qandaı shyǵarma oqysa da, ony qalaı baǵalasa da óz erki. Talǵamda ádilet joq. Bir oqyrman esten tana oqyǵan ortaqol dúnıeniń kórkemdik osaldyǵyn qalaı dáleldeısiń. Jazýshynyń qalamy qaı tusta álsirep, qaı tusta qoıýlana túskenin qalaı túsindiresiń. Mundaıda bári «talǵamǵa talas joq» dep daýlasady. Degenmen bul aqtalý ádebıetke, kórkem ónerge óte me? Jazýǵa da, oqýǵa da bıik talǵam kerek deıtinimiz de sodan.

Gogoldiń «О́li jandar» shyǵarma­syn­­daǵy qul Chıchıkov kitap oqýdy sumdyq jaqsy kóredi. Oǵan ne oqysa da báribir – tek adamnyń áripterden sóz, sózderden mándi sóılem quraýynan lázzat alatyn. Búginde qoǵam kitap oqy­maıdy dep kóp shýlaımyz. Tipti jahan­dyq máselege aınalyp otyr. «Kitap oqymaý» úrdisiniń barsha álemniń túkpir-túkpirine jaıylýy­­na áser etetin faktor kóp: qoǵam, sana, turmys, ıdeologııa, telefon.

Shartarapqa zer salsaq, kóp kitap oqıtyn ult Islandııa dep tanylypty. Bálkı, bul ıslandııalyqtardyń aýa raıyna, tabıǵatyna hám mentalıtetine baılanysty shyǵar. Ne desek te, Islandııada jyl saıyn myńǵa jýyq kitap shyǵarylyp, kemi jarty myńnan bastalyp, on myńdaǵan danaǵa deıingi tırajben jaryq kóredi. Bir qaraǵanda asa kóp bolyp kórinbegenimen, eldegi halyq sanynyń azdyǵyn eskersek, 1 000 adamǵa 3 kitaptan aınalady. Islandııalyq baspagerdiń aıtýynsha, ondaǵy ár altynshy turǵyn roman jazady. Tipti bul memlekette «Ár adamnyń júrek túkpirinde jazylmaǵan kitap bar» degen mátel de jattalyp qalǵan. Árıne, ár altynshy turǵyny naǵyz jazýshy bolmasa da, hám jazǵany klassıkaǵa aınalmasa da másele onda emes. Másele – halyqtyń jazýǵa, oıǵa, oqýǵa, jalpy shyǵarmashylyqqa jaqyndyǵynda. Alaqandaı elge tym jaqsy nátıje. Al bizdegi baspadan jaryq kórip jatqan kitaptardyń tıraj sany myń danadan aspaıtynyna ýaqyt óte kózimiz úırenip keledi. Bul da qaýipti.

Endi bir derek dúnıe júzinde satylyp jatqan kitaptardyń 70 paıyzyn áıelder alady deıdi. Femınızmge salynyp otyr demeńiz, dáıek solaı. Budan túıetin oı: álemniń ajary – áıelder qaýymy kóp kitap oqıtyn bolǵandyqtan, ózi sulý (rýhanı turǵyda), ózi ıntellıgent hám mádenıetti.

Al Brazılııa túrmelerinde sottalýshylardy kitap oqýǵa yntalandyratyn arnaıy baǵdarlama bar. Ereje boıynsha, ár oqylǵan kitap jaza merzimin 4 kúnge azaıtady. Sonda, eń kóp degende, jazasyn óteýshi kitap oqyp, bir jylda jalpy merzimnen 48 kúndi qysqartyp, beıbit ómirge jospardaǵydan az-kem erterek shyǵýǵa múmkindigi bar. Moıyndaý kerek, keı elderde túrmedegi bylaı tursyn, bostandyqtaǵy halyqty oqýǵa shaqyrýǵa, jalpy ádebıettiń, rýhanııattyń damýyna eshqandaı amal-shara jasalmaıdy. Sondyqtan brazılııalyqtardyń bul jobasy kimge de bolsa úlgi bolarlyq hám qyzyǵarlyq bastama.

* * *

Keıde Jer betindegi barsha adam kitap oqýdy súıetin sekildi kórinedi: bireý – zamanaýı prozany, endi bireý – fantastıkalyq shyǵarmalardy, bireý  klassıkany oqyǵandy unatady. Mysaly, qazir tabysqa, tynyshtyqqa, baqytqa, tipti «óz-ózine» jeteleıtin psıhologııalyq hám iskerlik kitaptar jıi oqylady. Qaı janrdy oqysa da halyq árip tanıdy deımiz. Alaıda statıstıkalyq málimetterge súıensek, saýatsyzdyq pen qara tanymaý – áli de túıtkildi másele kúıinde tur. Máselen, álemdegi ár besinshi eresek adam oqı da, jaza da almaıdy. Bul derek kóbinese Ońtústik jáne Batys Azııa, sondaı-aq Sahara shólinen ońtústikke deıingi Afrıka elderinde kezdesedi. Ǵalamshardyń bir buryshynda oqý men oqymaýdyń arasyn jalǵap hám talǵam men kórkemdik haqynda «aqylsynyp» otyrǵan biz ǵoı. Al sonaý bir shalǵaıda áripti áreń tanıdy. Paradoks.

Qazaq qoǵamynda da bir ýaqyttarda ǵajap zaman boldy – jaqsy óleńder, táýir shyǵarmalar oqtyn-oqtyn jazyldy, bári japa-tarmaǵaı gazet-jýrnal, kitap oqydy. Árıne, ol elge ozyq tehnologııanyń ıgiligi jetpegen «qarańǵy» dáýir edi. Qazir de óz nıetimiz buzylyp oqymaı júrgenimiz bolmasa, kitap oqýdyń ne ekenin bilemiz. Sóıtsek, «kitap oqymaıdylap» qońyr áýenge salyp júrgenimiz de bir jaqsy dáýren eken. Qara qurlyqtaǵy afrıkalyqtardyń klassıka oqymaq turmaq, óz aty-jónin jaza almaıtyny birtúrli kóńil qulazytady. Sonda, olar kórkem ádebıet oqymaı hám ondaǵy keıipkermen birge jany tolqymaı, jaqsy shyǵarmadan lázzat almaı qalaı ómir súredi? Deımiz ǵoı. 

* * *

Kitap urlaıtyn adam urlyqshyǵa jata ma?

Kitap oqyǵysh qaýymnyń arasynda bıblıokleptomanııa degen aýrý bar. Bul dertke shaldyqqandar eshqashan kitapty satyp almaıdy, surap ta áýre bolmaıdy: urlap alady. Osy «qylmysynan» záredeı uıalmaıtyndary, eshqashan qoıa almaıtyndary qyzyq. Álemdegi ataqty urylardyń biri hám biregeıi Stıven Blýmberg bolypty. Ol 300 kitaphanadan 20 000-nan astam táýir kitaptardy jymqyrǵan. Osy bir «kıeli» maqsatqa jeter jolda Stıven kitaphanaǵa jeldetý júıesi nemese lıfti shahtasy arqyly kirgen. Stıvenniń «tar jolda taıǵaq keship» júrip jetken kitaptaryn kórer me edik, shirkin...

Ádebıet tarıhynda kóp kitap oqyp aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalar kóp. Máselen, fransýzdyń áıgili ımperatory Napoleon Bonapart bir mınýtta
2 000 sóz oqysa, Gorkıı – tórt myńnyń shamasynda, al Balzak jarty saǵatta 180-200 bettik romandy taýysqan. HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen kitaptanýshy Nıkolaı Rýbakın ómir bo­ıynda 250 myńnan asa kitap oqypty. Al amerıkalyq ónertapqysh Tomas Edıson oqýda óte zerek bolyp, bir mezette 2-3 qatardan bir-aq oqyǵan. Mine, mashyq.

Muhtar Áýezovtiń kóp oqıtyndyǵy týraly da ańyz-áńgime jeterlik. Más­keýde oqyp júrgen jas jazýshy túrli kitaptar tizimi ilingen taqtaıshanyń aldynda qoıyn dápterine bir nárselerdi túrtip alyp tur eken. Sonda uzyn-sonar tizimdegi eki-aq kitaptyń atyn jazyp alypty. Qalǵanyn oqyp taýysqan. Álem ádebıetiniń klassıkasymen burynnan tanys Áýezov sonda janyndaǵylardy tańǵaldyrypty desedi.

Al Asqar Súleımenov bireýge kitap berse ony keri suramaıtyn, al eger bireýden kitap alsa, qaıtaryp bermeıtin kórinedi. Qadir aqynnyń ony qushaqtap shyǵaryp salatyny da sodan.

Sońǵy jańalyqtar

8 óńirde qolaısyz meteojaǵdaı kútiledi

Aýa raıy • Búgin, 09:41

Elorda oqýshylary qashyqtan oqıdy

Qoǵam • Búgin, 09:24

El birinshiligi bastaldy

Boks • Búgin, 07:42

Dýbaıda daıyndalady

Tennıs • Búgin, 07:40

«Barys» taǵy jeńildi

Hokkeı • Búgin, 07:39

Kishkentaı qutqarýshy

Qoǵam • Búgin, 07:38

Jasandy júrek te ómirdi uzartady

Medısına • Búgin, 07:37

Kardıologter engizgen tehnologııa

Medısına • Búgin, 07:35

Kásiptik oqytýdyń tıimdiligi

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jylý qubyryndaǵy apat

Aımaqtar • Búgin, 07:32

Muz qursanǵan Ekibastuz

Aımaqtar • Keshe

Úmit sáýlesi

Saıasat • Keshe

Ult saýlyǵy – uly baılyq

Saıasat • Keshe

Sańlaqtyń sońǵy samǵaýy

Qazaqstan • Keshe

Kitap kókjıegi keńeıip keledi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar