Reseı-Qytaı baılanysy: Ustanymy qandaı? Baǵyty ne?

«Maqsat – dostyq yntymaqtastyqty tereńdetý»

Máskeý shilde aıynda 30 tamyz ben 5 qyrkúıek aralyǵynda «Vostok» oqý-jattyǵýy ótetinin habarlaǵan bolatyn. Alaıda bul is-sharaǵa qatysatyn elderdiń naqty tizimi aıtylmady. Áskerı jattyǵý Úndistan, Belarýs, Mońǵolııa, Tájikstan sekildi el­derdiń qatysýymen ótpek. Al Qy­taı qorǵanys mınıstrligi óz eliniń áskerı qyzmetkerleriniń jattyǵýǵa qatysý úshin Reseıge baratynyn resmı habarlady. Sondaı-aq mınıstrlik Qytaıdyń birlesken oqý-jattyǵýǵa qaty­sýy «qazirgi halyqaralyq jáne aımaqtyq jaǵdaıǵa baıla­nys­ty emes» dep málimdedi. «Maq­sat – qatysýshy elderdiń ásker­lerimen praktıkalyq jáne dostyq yntymaqtastyqty te­reńdetý, qatysýshy taraptardyń stra­te­gııalyq yntymaqtastyǵy deń­geıin arttyrý jáne qaýipsizdiktiń ár­túr­li qaterlerine jaýap berý qabi­letin kúsheıtý» delingen resmı aq­paratta.

Sınhýa agenttigi taratqan má­limetke sáıkes Qytaı Halyq azattyq armııasy ótken jeksenbide Taıvan aralynyń aınalasynda jattyǵýlar ótkizgen. «Qytaı men AQSh arasyndaǵy kelissózder keıinge qaldyrylǵannan keıin QHR Taıvan jaǵalaýynda áskerı jattyǵýlaryn qaıta bastady», dep málimdedi The Guardian basylymy. Osydan bir jyl buryn eki el Qytaıdyń soltústik-or­talyq bóliginde 10 myńnan astam áskerdi qamtyǵan birlesken ás­kerı jattyǵý ótkizdi. Reseı qor­ǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý Qy­taıdyń Nınsıa qalasynda ótken «Sıbý/Yntymaqtastyq-2021» jat­tyǵýlaryn joǵary baǵalap, bul is-sharany odan ári damytýǵa bo­latynyn aıtty. Al Reseı men Qytaıdyń birlesken áskerı-te­ńiz jattyǵýlarynyń endi biri qazan aıynda Japonııa teńizinde uıym­dastyryldy. Sodan birneshe kúnnen keıin eki alpaýyttyń áskerı kemeleri Batys Tynyq muhıtynda alǵashqy birlesken patrýldik qımyl júrgizdi. Osy jyldyń 24 aqpanynda Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýinen az ýaqyt buryn Beıjiń men Máskeý «shekarasyz» seriktestik týraly kelisim ja­rııalady. Jalpy, Reseıdiń Shy­ǵys áskerı okrýgine Sibirdiń bir bóligi kiredi jáne shtab-páteri Ha­barovskide, Qytaımen shekaralas jerde ornalasqan.

Qytaı men Reseı qanshalyqty jaqyn?

«Sı Szınpın men Vladımır Pýtınniń bıligi tusynda Beıjiń men Máskeý Batystan oqshaýlanyp, bir-birine jaqyndaı tústi», deıdi sarapshylar. Reseı Ýkraınaǵa Vladımır Pýtın Beıjińdegi qysqy Olımpııa oıyndaryna barǵannan keıin birneshe kún ótken soń basyp kirdi. Olımpıada sheńberinde eki el basshylary arasynda «tyǵyz yntymaqtastyqta bolatyny» aıtylǵan birlesken málimdeme  jasaldy. Sondaı-aq olar Ba­tysty «qyrǵı-qabaq soǵystyń ıdeologııalyq tásilderinen bas tartýǵa» shaqyryp, Ýkraına men Taıvanǵa qatysty bir-biriniń ustanymyn qoldaıtynyn bildirdi. Sarapshylardyń pikirinshe, kóshbasshylardyń birigý maqsaty – Batysqa qarsy áreket jasaý. «Beıjińniń Qytaı-Reseı qarym-qatynasynyń negizi eki eldiń de jaýy Batysqa qarsy turýynda jáne olar bólek emes birge bolsa, Batystyń qysymyna qarsy turý ońaıyraq bolady dep senedi», dedi Brýkıngs ınstıtýtynyń Qy­taı jáne Azııa elderin zertteýshi Raıan Hass The Guardian-ǵa bergen suh­ba­tynda. Sondaı-aq ol «Qytaı men Reseı­diń múddeleri múldem birdeı emes ekenin este ustaǵan jón», deıdi.

Qytaıdyń qaqtyǵys týraly kózqarasy

О́tken jumada jyl saıynǵy «eki sessııa» jınalysynan keıin BAQ ókilderine bergen suhbatynda premer-mınıstr Lı Kesıan Qytaı qaqtyǵysqa qatty alańdaýshylyq bildiretinin jetkizdi. «Ýkraınada qazirgi jaǵdaı óte qıyn. Qazirgi eń basty mindet – shıelenistiń kú­sheıýine nemese tipti baqy­laýdan shy­­ǵyp ketýine jol bermeý», dedi ol.

«Beıjiń ózin beıtarap etip kórsetýge tyrysýda jáne deldal re­tinde áreket ete alatynyn bildirdi», deıdi sarapshylar. Al qytaılyq sheneýnikter AQSh pen NATO-ny shıelenisti kúsheı­tip otyr dep aıyptady. «Qy­taı Reseıge jan-jaqty stra­tegııalyq seriktestigi arqyly qol­daý kórsetýdi jalǵastyrýda jáne NATO-nyń keńeıýine jáne Re­seıge qarsy sanksııalaryna qar­sy», dedi beıbitshilik úshin Kar­negı qorynyń ókili Paýl Henle halyqaralyq China File basylymyna bergen suhbatynda.

Sarapshylardyń aıtýynsha, negizi Reseı Qytaıdan jahandyq sanksııalar jarııalana bastaǵan kezde áskerı tehnıka men qoldaý, sondaı-aq ekonomıkalyq kómek suraǵan. Buǵan Qytaıdyń naqty jaýa­by aqparat kózderinde kór­setilmeıdi, alaıda budan habardar bolǵan AQSh Qytaıǵa eskertý jasaǵany aıtylady. Qytaıdyń keıingi habarlamalarynda AQSh-tyń odaqtastarǵa joldaǵan dıplo­ma­tııalyq hattaryna silteme jasaı otyryp, Reseıdiń ushqyshsyz ushaqtar, brondalǵan kólikter jáne jer-áýe zymyrandary sııaq­ty jabdyqtardy suraǵany jáne Qytaıdyń kelisimge kelýge daıyn ekendigi aıtylǵan. Al QHR-dyń Vashıngtondaǵy elshiliginiń ókili Lıý Pengıý mundaı habar týraly buryn-sońdy estimegenin aıtady.

AQSh sheneýnikteri Qytaı Reseıge ekonomıkalyq jáne qar­jylyq qoldaý kórsetýge sheshim qa­byldap, ush­qyshsyz ushaq­tar sııaqty áskerı tehnıkalardy jiberýdi qarastyryp jatyr dep alańdaıdy.

«Reseımen qarym-qatynas Sı Szınpın úshin mańyzdy bolyp qala beredi jáne «úzilip jat­qan» Ba­tyspen odaqtasý úshin Máskeýden bas tartýy ekitalaı», degen pikirde Ger­­manııa Marshall qorynyń Azııa baǵ­darlamasynyń dırektory Bon­nı Glazer. «Qytaı Máskeýge sanksııalardyń salda­ryn jeńildetýge kómektesý joldaryn tabýy múmkin. Onyń Iran men Soltústik Koreıa­ǵa baǵyt­talǵan sanksııalardy bol­dyrmaýǵa kómektesý úshin qol­dan­ǵan ssenarııi bar, soǵan qarap Qytaıdyń yqtımal áreket­terin boljaýǵa bolady. Al Qy­taıdyń tikeleı áskerı kómek kór­setýge yntasy shamaly», dep qosty ol. Sonymen qatar «Beı­jiń, birinshiden, halyqaralyq turaq­tylyqty, ekinshiden, halyqaralyq sanksııalardyń saldarynan Reseı ekonomıkasy men saıasatynyń kúı­remeýine kepildik berýdi, úshin­shiden, Reseıdiń qaqtyǵystarǵa baǵyt­talǵan áreketteriniń jaq­tasy retinde kórinbeýin qa­laıdy», dedi Aýstralııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń saıasattanýshysy Ven-Tı Son China File basylymynda jarııalanǵan pikirinde. Al Brýkıngs ınstıtýtynyń Qytaı jáne Azııa zertteýshisi Raıan Hass­tyń aıtýyn­sha, Qytaı «Reseıge qoldaý kórsetýge rıtorıkalyq túrde berilgen» bolyp qala beredi, biraq ekinshi rettik sanksııalardy boldyrmaý úshin áreket jasaıdy. «Men Qytaıdyń Reseıge kez kelgen materıaldyq qoldaý kórsetýde saqtyq tanytýyn kútemin, óıtkeni mun­daı qoldaý Ýkraınadaǵy qaq­ty­ǵysqa áser etkenimen, Qytaı­dyń Batyspen qarym-qatynasyn odan ári ýshyqtyrýy múmkin», de­di ol.

Sondaı-aq sarapshylar eki eldiń qarym-qatynasyn saraptaı otyryp, Qytaı Reseıdiń Ýkraı­naǵa basyp kiretinin aldyn ala bildi me eken degen suraqty qoz­ǵaıdy. О́ıtkeni Reseı men Qy­taı arasyndaǵy seriktestikke qol qoıý ýaqyty Pýtınniń Ýkraınaǵa basyp kirý ýaqytyna sáıkes keledi. Keıbir amerıkalyq sarapshylar men sheneýnikterdiń boljamynsha, Beıjiń Reseıdiń Ýkraınaǵa qatysty jalpy jospary týraly bilgen, biraq olardan naqty beı­habar. Al Beıjiń bolsa muny joqqa shyǵarady. Sársenbi kúni The Washington Post gazetinde Qytaıdyń AQSh-taǵy elshisi «soǵys týraly bilgen, onymen kelisken nemese únsiz qoldaǵan» degen kez kelgen pikirdegi aıyp­taýlar jalǵan aqparat ekenin aıtty. Al Makkýarı ýnıversıtetiniń dosenti, Chatham House qaýymdas­tyǵynyń qyzmetkeri, doktor Kort­nı Dj.Fýng negizi Qytaı jaýap­kershiligi zor alyp el retinde tanyl­ǵysy keletinin aıtady. Son­dyqtan Ýkraınaǵa qatysty máselede ol «gýmanıtarlyq kómek, beıbit turǵyndardy qorǵaý, evakýasııalaý sııaqty ekinshi deńgeıli máselelerge nazar aýdarýda» degen pikir bildirdi.

«Ýkraınadaǵy qaqtyǵys kú­sheıgen kezde Reseı taǵy da halyq­aralyq qysymǵa ushyrap, Ba­tyspen qarsylasý úshin sheteldik odaqtastardy izdeýde. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda Qytaı Reseıge emes, kerisinshe, Reseı Qytaıǵa kóbirek muqtaj», dedi Máskeýdegi Kar­negı ortalyǵynyń «Azııa-Ty­nyq muhıty aımaǵyndaǵy Reseı» baǵdar­lamasynyń tóraǵasy Aleksandr Gabýev. Sondaı-aq Gabýev Máskeýdegi kóńil kúıdi sıpattaı otyryp, «Qytaı óte prag­matıkalyq baǵytty qoldanyp otyr jáne kóptegen basymdyqqa ıe. Eki­jaqty kelisimge kelerde Qy­taıdyń kelissózderdegi us­ta­nymy kúnnen-kúnge kúsheıdi, son­dyqtan Reseı Qytaımen tez arada kelisimge qol qoıdy», dedi ol.

Eki alpaýyt eldiń baılanysy qandaı deńgeıde órbise de, Qazaq­stan Reseı men Qytaı elderimen aradaǵy dos­tyqqa, ekonomıkalyq, shekaralyq yn­tymaqtastyqqa qurylǵan saıası usta­nymyn ózgertpek emes.

«Maqsat – dostyq yntymaqtastyqty tereńdetý»

Máskeý shilde aıynda 30 tamyz ben 5 qyrkúıek aralyǵynda «Vostok» oqý-jattyǵýy ótetinin habarlaǵan bolatyn. Alaıda bul is-sharaǵa qatysatyn elderdiń naqty tizimi aıtylmady. Áskerı jattyǵý Úndistan, Belarýs, Mońǵolııa, Tájikstan sekildi el­derdiń qatysýymen ótpek. Al Qy­taı qorǵanys mınıstrligi óz eliniń áskerı qyzmetkerleriniń jattyǵýǵa qatysý úshin Reseıge baratynyn resmı habarlady. Sondaı-aq mınıstrlik Qytaıdyń birlesken oqý-jattyǵýǵa qaty­sýy «qazirgi halyqaralyq jáne aımaqtyq jaǵdaıǵa baıla­nys­ty emes» dep málimdedi. «Maq­sat – qatysýshy elderdiń ásker­lerimen praktıkalyq jáne dostyq yntymaqtastyqty te­reńdetý, qatysýshy taraptardyń stra­te­gııalyq yntymaqtastyǵy deń­geıin arttyrý jáne qaýipsizdiktiń ár­túr­li qaterlerine jaýap berý qabi­letin kúsheıtý» delingen resmı aq­paratta.

Sınhýa agenttigi taratqan má­limetke sáıkes Qytaı Halyq azattyq armııasy ótken jeksenbide Taıvan aralynyń aınalasynda jattyǵýlar ótkizgen. «Qytaı men AQSh arasyndaǵy kelissózder keıinge qaldyrylǵannan keıin QHR Taıvan jaǵalaýynda áskerı jattyǵýlaryn qaıta bastady», dep málimdedi The Guardian basylymy. Osydan bir jyl buryn eki el Qytaıdyń soltústik-or­talyq bóliginde 10 myńnan astam áskerdi qamtyǵan birlesken ás­kerı jattyǵý ótkizdi. Reseı qor­ǵanys mınıstri Sergeı Shoıgý Qy­taıdyń Nınsıa qalasynda ótken «Sıbý/Yntymaqtastyq-2021» jat­tyǵýlaryn joǵary baǵalap, bul is-sharany odan ári damytýǵa bo­latynyn aıtty. Al Reseı men Qytaıdyń birlesken áskerı-te­ńiz jattyǵýlarynyń endi biri qazan aıynda Japonııa teńizinde uıym­dastyryldy. Sodan birneshe kúnnen keıin eki alpaýyttyń áskerı kemeleri Batys Tynyq muhıtynda alǵashqy birlesken patrýldik qımyl júrgizdi. Osy jyldyń 24 aqpanynda Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirýinen az ýaqyt buryn Beıjiń men Máskeý «shekarasyz» seriktestik týraly kelisim ja­rııalady. Jalpy, Reseıdiń Shy­ǵys áskerı okrýgine Sibirdiń bir bóligi kiredi jáne shtab-páteri Ha­barovskide, Qytaımen shekaralas jerde ornalasqan.

Qytaı men Reseı qanshalyqty jaqyn?

«Sı Szınpın men Vladımır Pýtınniń bıligi tusynda Beıjiń men Máskeý Batystan oqshaýlanyp, bir-birine jaqyndaı tústi», deıdi sarapshylar. Reseı Ýkraınaǵa Vladımır Pýtın Beıjińdegi qysqy Olımpııa oıyndaryna barǵannan keıin birneshe kún ótken soń basyp kirdi. Olımpıada sheńberinde eki el basshylary arasynda «tyǵyz yntymaqtastyqta bolatyny» aıtylǵan birlesken málimdeme  jasaldy. Sondaı-aq olar Ba­tysty «qyrǵı-qabaq soǵystyń ıdeologııalyq tásilderinen bas tartýǵa» shaqyryp, Ýkraına men Taıvanǵa qatysty bir-biriniń ustanymyn qoldaıtynyn bildirdi. Sarapshylardyń pikirinshe, kóshbasshylardyń birigý maqsaty – Batysqa qarsy áreket jasaý. «Beıjińniń Qytaı-Reseı qarym-qatynasynyń negizi eki eldiń de jaýy Batysqa qarsy turýynda jáne olar bólek emes birge bolsa, Batystyń qysymyna qarsy turý ońaıyraq bolady dep senedi», dedi Brýkıngs ınstıtýtynyń Qy­taı jáne Azııa elderin zertteýshi Raıan Hass The Guardian-ǵa bergen suh­ba­tynda. Sondaı-aq ol «Qytaı men Reseı­diń múddeleri múldem birdeı emes ekenin este ustaǵan jón», deıdi.

Qytaıdyń qaqtyǵys týraly kózqarasy

О́tken jumada jyl saıynǵy «eki sessııa» jınalysynan keıin BAQ ókilderine bergen suhbatynda premer-mınıstr Lı Kesıan Qytaı qaqtyǵysqa qatty alańdaýshylyq bildiretinin jetkizdi. «Ýkraınada qazirgi jaǵdaı óte qıyn. Qazirgi eń basty mindet – shıelenistiń kú­sheıýine nemese tipti baqy­laýdan shy­­ǵyp ketýine jol bermeý», dedi ol.

«Beıjiń ózin beıtarap etip kórsetýge tyrysýda jáne deldal re­tinde áreket ete alatynyn bildirdi», deıdi sarapshylar. Al qytaılyq sheneýnikter AQSh pen NATO-ny shıelenisti kúsheı­tip otyr dep aıyptady. «Qy­taı Reseıge jan-jaqty stra­tegııalyq seriktestigi arqyly qol­daý kórsetýdi jalǵastyrýda jáne NATO-nyń keńeıýine jáne Re­seıge qarsy sanksııalaryna qar­sy», dedi beıbitshilik úshin Kar­negı qorynyń ókili Paýl Henle halyqaralyq China File basylymyna bergen suhbatynda.

Sarapshylardyń aıtýynsha, negizi Reseı Qytaıdan jahandyq sanksııalar jarııalana bastaǵan kezde áskerı tehnıka men qoldaý, sondaı-aq ekonomıkalyq kómek suraǵan. Buǵan Qytaıdyń naqty jaýa­by aqparat kózderinde kór­setilmeıdi, alaıda budan habardar bolǵan AQSh Qytaıǵa eskertý jasaǵany aıtylady. Qytaıdyń keıingi habarlamalarynda AQSh-tyń odaqtastarǵa joldaǵan dıplo­ma­tııalyq hattaryna silteme jasaı otyryp, Reseıdiń ushqyshsyz ushaqtar, brondalǵan kólikter jáne jer-áýe zymyrandary sııaq­ty jabdyqtardy suraǵany jáne Qytaıdyń kelisimge kelýge daıyn ekendigi aıtylǵan. Al QHR-dyń Vashıngtondaǵy elshiliginiń ókili Lıý Pengıý mundaı habar týraly buryn-sońdy estimegenin aıtady.

AQSh sheneýnikteri Qytaı Reseıge ekonomıkalyq jáne qar­jylyq qoldaý kórsetýge sheshim qa­byldap, ush­qyshsyz ushaq­tar sııaqty áskerı tehnıkalardy jiberýdi qarastyryp jatyr dep alańdaıdy.

«Reseımen qarym-qatynas Sı Szınpın úshin mańyzdy bolyp qala beredi jáne «úzilip jat­qan» Ba­tyspen odaqtasý úshin Máskeýden bas tartýy ekitalaı», degen pikirde Ger­­manııa Marshall qorynyń Azııa baǵ­darlamasynyń dırektory Bon­nı Glazer. «Qytaı Máskeýge sanksııalardyń salda­ryn jeńildetýge kómektesý joldaryn tabýy múmkin. Onyń Iran men Soltústik Koreıa­ǵa baǵyt­talǵan sanksııalardy bol­dyrmaýǵa kómektesý úshin qol­dan­ǵan ssenarııi bar, soǵan qarap Qytaıdyń yqtımal áreket­terin boljaýǵa bolady. Al Qy­taıdyń tikeleı áskerı kómek kór­setýge yntasy shamaly», dep qosty ol. Sonymen qatar «Beı­jiń, birinshiden, halyqaralyq turaq­tylyqty, ekinshiden, halyqaralyq sanksııalardyń saldarynan Reseı ekonomıkasy men saıasatynyń kúı­remeýine kepildik berýdi, úshin­shiden, Reseıdiń qaqtyǵystarǵa baǵyt­talǵan áreketteriniń jaq­tasy retinde kórinbeýin qa­laıdy», dedi Aýstralııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń saıasattanýshysy Ven-Tı Son China File basylymynda jarııalanǵan pikirinde. Al Brýkıngs ınstıtýtynyń Qytaı jáne Azııa zertteýshisi Raıan Hass­tyń aıtýyn­sha, Qytaı «Reseıge qoldaý kórsetýge rıtorıkalyq túrde berilgen» bolyp qala beredi, biraq ekinshi rettik sanksııalardy boldyrmaý úshin áreket jasaıdy. «Men Qytaıdyń Reseıge kez kelgen materıaldyq qoldaý kórsetýde saqtyq tanytýyn kútemin, óıtkeni mun­daı qoldaý Ýkraınadaǵy qaq­ty­ǵysqa áser etkenimen, Qytaı­dyń Batyspen qarym-qatynasyn odan ári ýshyqtyrýy múmkin», de­di ol.

Sondaı-aq sarapshylar eki eldiń qarym-qatynasyn saraptaı otyryp, Qytaı Reseıdiń Ýkraı­naǵa basyp kiretinin aldyn ala bildi me eken degen suraqty qoz­ǵaıdy. О́ıtkeni Reseı men Qy­taı arasyndaǵy seriktestikke qol qoıý ýaqyty Pýtınniń Ýkraınaǵa basyp kirý ýaqytyna sáıkes keledi. Keıbir amerıkalyq sarapshylar men sheneýnikterdiń boljamynsha, Beıjiń Reseıdiń Ýkraınaǵa qatysty jalpy jospary týraly bilgen, biraq olardan naqty beı­habar. Al Beıjiń bolsa muny joqqa shyǵarady. Sársenbi kúni The Washington Post gazetinde Qytaıdyń AQSh-taǵy elshisi «soǵys týraly bilgen, onymen kelisken nemese únsiz qoldaǵan» degen kez kelgen pikirdegi aıyp­taýlar jalǵan aqparat ekenin aıtty. Al Makkýarı ýnıversıtetiniń dosenti, Chatham House qaýymdas­tyǵynyń qyzmetkeri, doktor Kort­nı Dj.Fýng negizi Qytaı jaýap­kershiligi zor alyp el retinde tanyl­ǵysy keletinin aıtady. Son­dyqtan Ýkraınaǵa qatysty máselede ol «gýmanıtarlyq kómek, beıbit turǵyndardy qorǵaý, evakýasııalaý sııaqty ekinshi deńgeıli máselelerge nazar aýdarýda» degen pikir bildirdi.

«Ýkraınadaǵy qaqtyǵys kú­sheıgen kezde Reseı taǵy da halyq­aralyq qysymǵa ushyrap, Ba­tyspen qarsylasý úshin sheteldik odaqtastardy izdeýde. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda Qytaı Reseıge emes, kerisinshe, Reseı Qytaıǵa kóbirek muqtaj», dedi Máskeýdegi Kar­negı ortalyǵynyń «Azııa-Ty­nyq muhıty aımaǵyndaǵy Reseı» baǵdar­lamasynyń tóraǵasy Aleksandr Gabýev. Sondaı-aq Gabýev Máskeýdegi kóńil kúıdi sıpattaı otyryp, «Qytaı óte prag­matıkalyq baǵytty qoldanyp otyr jáne kóptegen basymdyqqa ıe. Eki­jaqty kelisimge kelerde Qy­taıdyń kelissózderdegi us­ta­nymy kúnnen-kúnge kúsheıdi, son­dyqtan Reseı Qytaımen tez arada kelisimge qol qoıdy», dedi ol.

Eki alpaýyt eldiń baılanysy qandaı deńgeıde órbise de, Qazaq­stan Reseı men Qytaı elderimen aradaǵy dos­tyqqa, ekonomıkalyq, shekaralyq yn­tymaqtastyqqa qurylǵan saıası usta­nymyn ózgertpek emes.